Övlяt иqtиsad unиversиtetи «magиstratura mяrkяzи» Abbasov Cavid Sadiq o



Yüklə 0,64 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə4/8
tarix09.12.2016
ölçüsü0,64 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

2.2. Müasir şəraitdə Azərbaycanda  büdcə-vergi siyasəti və onun 

dövlət gəlirlərinə təsirinin təhlili 

nteqrasiya  şəraitində  makroiqtisadi  sabitliyin  əldə  olunmasında  çevik  və 

məqsədyönlü  siyasətinin  aparılması  həlledici  rol  oynayır.  Ona  görə  də,  ilk  növbədə 

məhz büdcə-vergi siyasətinin tarazlaşdırılmış şəkildə aparılması ölkədə makroiqtisadi 

sabitliyin vəziyyətinə həlledici təsir göstərir. Yeni  iqtisadi sistemin formalaşmasına 

xidmət  edən  iqtisadi  siyasət  sistemli  şəkildə  həyata  keçirilərək  ölkədə  maliyyə 

sabitliyinə nail olmağa yönəldilməlidir. 

Respublika  iqtisadiyyatında  əldə    edilmiş    nailiyyətlər    içərisində    aparılan  

iqtisadi  islahatların  avanqardı  kimi  çıxış  edən  büdcə-vergi  sistemi  özünəməxsus  

yer    tutur.    Maliyyə    sistemində  aparılan    islahatlar      təkcə    hökumətin    fiskal  

siyasətini  deyil, eyni zamanda bu  sistemin  daxili  strukturunu  da  əhatə  etmişdir.

 

 



Hazırda Ümumi Daxili  Məhsulun  tərkibində  qeyri-dövlət sektorunun xüsusi  

çəkisinin    artdığı,  ölkəmizdə    bazar  iqtisadiyyatına  keçidin    getdikcə    daha    da  

sürətləndiyi  bir    şəraitdə    dövlət  tərəfindən    iqtisadiyyatın    tənzimlənməsinin    əsas  

alətləri    olan    fiskal    siyasətlə    monetar    siyasətin    düzgün  nisbəti    xüsusi  rol    oy-

namışdır. Müasir şəraitdə  dövlət  büdcəsinin gəlir və  xərclərinin  tərkibi  ciddi dəyi-

ş

ikliklərə    məruz    qalmışdır.  Fiskal    siyasətdə    xərclərin  tərkibində    sosial    sfera  



xərclərinin, investisiya  və  əsaslı  xərclərin  xüsusi  çəkisi  artırılmış,  dövlət  büdcə-

sindəki  əmək  haqqı,  pensiya  və  təqaüdlər  üzrə  olan  borclar  minimuma  endiril-

miş,  dövlət  büdcəsi ilə  yerli  büdcələr  arasında,  həmçinin  sosial  müdafiə  büdcəsi 

və  digər  büdcədən  kənar  fondlar ilə  münasibətlər və  qarşılıqlı  əlaqələr  prinsipi  

üzərində qurulmuşdur . qtisadiyyatın sabitləşməsi müasir dünyada iqtisadi proseslərin 

sürətləndiyi və iqtisadi  təhlükəsizliyin  qorunmasının gücləndiyi bir şəraitdə maliyyə 

siyasətinin, o cümlədən, onun tərkib hissəsi olan büdcə-vergi siyasətinin təkmilləşdi-

rilməsi  və  səmərəliliyinin  artırılması  üçün  geniş  imkanlar  yaradır.  Büdcə-vergi 

siyasəti  büdcə  gəlirlərinin  formalaşmasının  kəmiyyət  parametrlərinin  və  əsas 


 

39 


 

vəzifələrinin müəyyənləşdirilməsi üzrə dövlətin məqsədyönlü fəaliyyəti kimi iqtisadi 

siyasətin əsas alətləri kimi qiymətləndirilir.  

Büdcə  gəlirlərinin  formalaşması,    büdcə  öhdəliklərinin  yerinə  yetirilməsi, 

büdcə  kəsirinin  idarə  olunması  büdcə-vergi  siyasətinin  mühüm  istiqamətləri  olduğu 

üçün  bu  siyasətin  səmərəliliyi  göstərilən  istiqamətlər  üzrə  icraedici  hakimiyyət 

orqanlarının  fəaliyyəti  kimi  dəyərləndirilir.  Dövlətin  büdcə-vergi  siyasəti  inflya-

siyanın  aşağı  tempinin,  kredit  bazarında  nisbətən  ucuz  faiz  dərəcələrinin 

saxlanılmasını təmin edən dövlət xərclərinin məhdudlaşdırılmasına əsaslanmalıdır. 

 Büdcə-vergi  siyasətinin  səmərəli    həyata  keçirilməsi  real  iqtisadiyyata  güclü 

təsir  göstərir.  Buna  görə  də  əsas  makroiqtisadi  göstəricilərin  dinamikası  həyata 

keçirilən büdcə-vergi siyasətinin səmərəlilik meyarı kimi çıxış edir.  

Müasir  şəraitdə  mülkiyyətin  yeni  formalarının  yarandığı,  təsərrüfat 

subyektlərinə  və  idarəetmə  orqanlarına  sosial-iqtisadi  dəyişikliklərin  həyata 

keçirilməsində  geniş  hüquqlar  verildiyi  üçün  büdcə-vergi  siyasətinin  səmərəli 

istiqamətləndirilməsinin aktuallığı və əhəmiyyəti daha da artır. 

Büdcə  gəlirlərinin  artırılması  mənbələrinin,  dövlət  xərclərinin  idarə 

edilməsinin  və  ona  nəzarətin  təkmilləşdirilməsi,  göstərilən  problemlərin  həlli  üçün 

geniş imkanlar yaradır. 

Dövlət büdcəsinin gəlirləri iqtisadiyyatda  fəaliyyət göstərən bir sıra  qanunlar, 

iqtisadi kateqoriyalarla yanaşı qarşılıqlı əlaqə, təsir və asılılıq şəklində fəaliyyət gös-

tərir. O, iqtisadi münasibətlərin bir hissəsi olan - maliyyə münasibətlərinin müəyyən 

bir tərəfini ifadə edir.  Büdcə-vergi münasibətləri dövlətlə müxtəlif müəssisələr, idarə 

və  təşkilatlar  və  əhali  arasındakı  əlaqələri  ifadə  etməklə  bərabər,  həmin  mü-

nasibətlərin  məcmusu kimi çıxış edir. 

Son  vaxtlarda  iqtisadi  ədəbiyyatda  ÜDM-in  adambaşına  düşən  həcmi  ilə 

hesablanan  iqtisadi  inkişaf  səviyyəsi  ilə  ÜDM-də  dövlət  xərclərinin  xüsusi  çəkisi 

arasında  əlaqənin  xarakterini  adambaşına  düşən  ÜDM-in  həcmi  ilə  ÜDM-də  dövlət 

xərclərinin  xüsusi  çəkisi  arasında  sabit  bir  asılılığın  olduğunu  müəyən  etmək  üçün 


 

40 


 

cəhdlər göstərilməkdədir. Aparılan tədqiqatların əksəriyyətindən belə məlum olur ki, 

bu iki göstərici arasında pozitiv korrelyasiya əlaqəsi mövcuddur. 

Vergi  daxilolmaları  özəl  bölmənin  dövlətə  transfert  ödəmələridir.  Dövlətin 

özəl  bölməyə  transfertləri  xərclər  kimi  qeydiyyata  alınır.  Sahibkarlığın  inkişafı  ilə 

ə

laqədar  görülən  işlər  nəticəsində  ÜDM-də  qeyri-dövlət  sektorunun  xüsusi  çəkisi 



2007-ci  ildəki  30%-dən  2014-cü  ildə  73,3%-ə,  2014-cü  ildə  isə  84%-ə  çatmışdır 

(Bax: cədvəl 2.1.).  

Cədvəl 2.1. 

Ümumi Daxili Məhsulda qeyri-dövlət bölməsinin payı,  % -lə 

 

 

2007 

2008 

2009 

2010 

2011 

2012  2013 

2014 

Ümumi Daxili Məhsul 

70,8 

71,8 

73,0 

73,3 

73,5 

77,8 

81,0 

84,0 

O cümlədən: 

 

 

 



 

 

 



 

 

Sənaye 



48,4 

51,2 


61,0 

66,7 


68,5 

84,5 


87,5 

88,4 


Tikinti 

63,5 


60,4 

95,8 


97,0 

97,6 


90,4 

81,8 


71,9 

Kənd təsərrüfatı 

99,0 

99,0 


98,0 

99,3 


98,4 

97,8 


96,9 

99,8 


Ticarət və restoranlar 

98,3 


98,4 

98,9 


98,5 

97,8 


97,8 

99,3 


99,2 

Nəqliyyat 

62,6 

63,6 


60,3 

36,7 


42,1 

37,5 


46,1 

71,4 


Rabitə 

57,8 


62,8 

71,4 


90,9 

81,7 


80,2 

79,6 


78,3 

Sosial və sair xidmətlər 

78,8 

84,2 


59,0 

52,0 


47,7 

33,5 


43,8 

48,2 


 

Gəlir  vergisi  ödəyicilərinin  artırılmasına  səbəb  olan  amillərdən  biri  də  -  

normal  investisiya  mühitinin  yaradılmasıdır.  Bir  qayda  olaraq    xarici  investisiya 

qoyuluşunun  azalması  vergi  daxilolmalarının  azalmasına  səbəb  olan  amillərdəndir. 

Bu  baxımdan,  xarici  iqtisadi  fəaliyyətdə  müəyyən  tarazlığın  saxlanması  da 

məqsədəmüvafiqdir.  

Büdcə    xərclərinin  maliyyələşdirilməsi    üçün    xəzinədarlıq    sisteminin    yara-

dılması  ilə    Maliyyə  Nazirliyi,    bu    strukturun    beynəlxalq    aləmdə    qəbul    edilmiş  

standartlara  uyğun  olaraq  fəaliyyət göstərməyə imkan yaratmışdır. Bəzi ölkələrdən 

fərqli  olaraq  respublikamızda  yaradılmış  xəzinədarlıq  sistemi  dövlət  vəsaitlərinin 

idarə  edilməsində  aktiv  rola  malikdir  .  Belə  ki,  büdcə  vəsaitlərinin  hərəkətinin  tam 

xəzinə uçotunun aparılması ilə yanaşı dəqiq müəyyən olunmuş və mövcud qanunveri-

ciliklə  təsbit  edilmiş  proseduralara  uyğun  olaraq  xəzinədarlıq  tərəfindən  büdcə 

təşkilatlarının  bütün xərclərinin icrası  və ona nəzarət prosesi həyata  keçirilir.  Başqa 



 

41 


 

sözlə, xəzinədarlıq respublikamızda büdcənin kassa icrasını həyata keçirən, büdcə və 

büdcədənkənar  vəsaitlərin  hərəkəti  haqqında  dolğun  və  hərtərəfli  informasiyaya 

malik olan yeganə orqan kimi çıxış edir.  

stənilən  dövlətin  uğurlu  iqtisadi  inkişafı,  hər  şeydən  əvvəl  daha  çox  onun 

malik  olduğu  maliyyə  və  maddi  ehtiyatların  vəziyyəti  haqqında  dürüst  və  operativ 

məlumata  malik  olmasından,  habelə  onların  effektiv  idarə  edilməsi  imkanından 

asılıdır.  Yaranmış  hər  hansı  vəziyyətin  real  qiymətləndirilməsi  və  qəbul  ediləcək 

qərarın  keyfıyyəti,  məhz  əldə  edilmiş  ilkin  informasiyanın  etibarlılığından  asılıdır. 

Dövlət  vəsaitlərinin  effektiv  idarə  edilməsi,  cari  vəzifələrin  yerinə  yetirilməsi  üçün 

tələb olunan vəsaitlərin proqnozlaşdırılması və baş kredit sərəncamçılarına veriləcək 

xərc limitlərinin müəyyən edilməsi üçün tələb olunan məlumat mənbəyi kimi hazırda 

xəzinədarlıq çıxış edir.  

Xəzinədarlığın həyata keçirdiyi xəzinə uçotu və hesabatı kredit sərəncamçıları 

tərəfindən  büdcə  vəsaitlərinin  istifadə  vəziyyəti,  təşkilatlar  tərəfindən  istifadə 

olunmayan  və  lüzumsuz  yaradılan  ehtiyat  vəsaitlərin  aşkar  edilərək,  onların 

dövriyyəyə  cəlb  edilməsi,  büdcə  təxsisatları  ilə  kassa  xərcləri  arasında  müddətin 

maksimum  qısaldılması  üçün  tədbirlərin  görülməsi,  büdcədənkənar  vəsaitlərin  daha 

çox prioritet tədbirlərin maliyyələşdirilməsinə yönəldilməsi barədə dolğun məlumatın 

ə

ldə edilməsi və son nəticədə, dövlət vəsaitlərinin səmərəli idarə edilməsi üçün zəruri 



baza yaradır. 

Xəzinədarlığın  vahid  hesaba  malik  olması  -  onun  iqtisadiyyatın  digər  sahə-

lərində baş verə biləcək hər hansı neqativ proseslərdən qorunmasını təmin edir. Bu-

nunla  yanaşı vahid  hesabın  yaradılması  büdcədə  nəzərdə  tutulmuş  vəsaitlərin kredit 

sərəncamçıları  tərəfındən  müəyyən  edilmiş  qaydalara  uyğun  olaraq  istifadə 

edilməsində  məhdudiyyətlər  yaratmır.  Əksinə  xəzinədarlıq  tərəfindən  vəsaitlərin 

birbaşa son istifadəçilərə çatdırılması ayrılmış vəsaitlərdən büdcə sistemi üzrə möv-

cud  qanunvericiliyin  tələblərinə  uyğun  istifadə  etməklə  büdcə  təşkilatına  öz 

funksional vəzifələrini daha effektiv yerinə yetirməyə imkan verir. 


 

42 


 

Ə

gər XIX əsrin 80-cı illərində inkişaf etmiş Avropa ölkələrində dövlət xərclə-



rinin  çəkisi  ÜDM-in  10%  həddində  idisə,  XX  əsrin  90-cı  illərinin  ortalarında 

adambaşına düşən ÜDM-un həcmi yüksək surətdə artdığı halda, o, cəmi 3-5 dəfə ar-

tmış, Yaponiya və ABŞ-da 35%, Avropa ölkələrində 45-55% həddində olmuşdu. Bu, 

o  deməkdir  ki,  ölkənin  iqtisadi  inkişaf  səviyyəsi  birmənalı  olaraq  ictimai  məhsulun 

dövlət tərəfindən yenidən bölüşdürülən hissəsi ilə müəyyən olunur. 

 Xüsusən MDB ölkələrinin müxtəlif səviyyəli hakimiyyətləri  arasındakı büdcə 

münasibətləri  makroiqtisadi  siyasətin  aparılmasına  təsir  göstərir  və  öz  növbəsində, 

onun əks təsirinə də məruz qalır.  nkişaf etmiş ölkələrin topladığı təcrübə göstərir ki, 

büdcə  münsibətlərinin  keçid  dövrü,  makroiqtisadi  səviyyədəki  sabitliyə  potensial 

təhlükə törədir. Belə vəziyyət üç səbəb üzündən mövcud ola bilər.  

Birincisi,  müxtəlif  hakimiyyət  səviyyələri  arasındakı  münasibətlər  sistemində 

gəlirlərin və xərclərin uyğunluğu probleminin tam dərk edilməməsi, aparılan qiymət 

siyasəti,  sosial  müdafiə    sisteminin  yaradılmasına  çəkilən  xərclər,  əmək  haqqının 

indeksləşdirilməsi, həmçinin mövcud digər məsələləri həll etmək zərurəti nəticəsində, 

yerli büdcələrin mədaxil və məxaric hissələrinə mənfi təsir göstərir.  

kincisi, müəyyən səbəblərdən,  ərazilərə daha böyük muxtariyyətin verilməsi 

nəticəsində vergilərin idarə edilməsi və büdcənin artım tempi zəiflədir.  

Üçüncüsü,  yerlərdə  yaradılan  büdcədənkənar  fondlar,  həmçinin  bu  səviyyədə 

borclanmaya  icazə  verən  qanunlar  makroiqtisadi  proseslərin  idarə  edilməsini  

çətinləşdirir. 

         Sabitləşmə  səylərində  büdcə-vergi  siyasəti  həlledici  rol  oynayır.  Onun  həyata 

keçirilməsi  tədbirləri  xərcləri  azaltmaqla  və  əlavə  vergi  islahatlarının  köməyilə 

gəlirləri  artırmaqla,  büdcə  kəsirinin  kəskin  surətdə  azaldılmasından  ibarətdir. 

Sabitləşmə  proqramı  həm  mərkəzi    aparatda,  həm  də  yelərdə  büdcə  vəsaitindən 

səmərəli istifadəni və sərt  qənaəti nəzərdə tutur. O, hakimiyyətin müxtəlif səviyyələri 

arasında büdcə münasibətlərinin inkişafına və yerli maliyyə mənbələrinə əhəmiyyətli 

təsir  göstərir.  Bir  çox  ölkələrdə  kapital  qoyuluşları,  istehlakçı  və  istehsalçılara 

dotasiyalar,  istismar  xərcləri,  müdafiə  məsrəfləri  və  idarəetmə  və  s.  kimi  xərclərin 



 

43 


 

kəskin  azaldılması,  eyni  vaxtda  onların  strukturunun  yenidən  qurulması,  əhalinin 

sosial  müdafiəsi  və  investisiya  siyasətinin  formalaşması  kimi  prioritet  ehtiyaclara 

yönəldilməsi nəzərdə tutulur.  

Bu  cür    tədbirlər,  müxtəlif  səviyyəli  hakimiyyətlərin  büdcə  münasibətlərinə 

dövlət  gəlirlərinin    yenidən  bölgüsündən  asılı  olaraq,  müxtəlif  cür  təsir  edə  bilər. 

stehlakçılara  dotasiyaları  istisna  etməklə  xərclərin  ixtisar  edilməsinin  əksəriyyəti 

mərkəzi  hökumət  büdcəsinin  payına  düşür.  Eyni  zamanda,  sosial  ehtiyaclara  və 

investisiyalara  edilən  xərclərin  mühüm  hisəsinin  yerli  hakimiyyət    orqanlarının 

sərəncamına  verilməsi  bu  xərclərin  yerli  səviyyədə  artması  imkanını  nəzərdə  tutur. 

Nəticədə, əlavə xərclərin əksəriyyəti sosial ehtiyaclara yönəldilən yerli səviyyəyə aid 

edilir, əlavə gəlirlərin demək olar ki, hamısı  dövlət büdcəsinə daxil olur.  

slahatlar və sabitləşmə proqramları həyata keçirildikcə, gəlirlərin tarazlaşdırıcı 

yenidən  bölgüsünün  olmaması  və  onları  yaranma  ərazisinə  bağlamaqla  paylara 

bölüşdürülməsi,  bütövlükdə  yerli  büdcələrə  təzyiqin  kəskin  artmasına  və  müxtəlif 

regionlar  üzrə  maliyyələşmənin  miqyaslarındakı  artan  bərabərsizliyə  gətirib  çıxara 

bilər. 

           Bunun nəticəsi isə iqtisadi artım və islahatların yaratdığı itkilərin geniş miqyas 



alması,  faydalarının  isə  «lokallaşması»  ola  bilər.  Bu,  da  öz  növbəsində,  islahatların 

makroiqtiadi  proqramlarını  və  yaxud  yerlərdəki  iqtisadi  proqramları  təhlükə  altına 

sala  bilər,  yəni  hakimiyyətin  münasibətindən  asılı  olaraq,  investisiya  proqramlarını 

real vəsaitlərin alınmasından məhrum edə bilər. 

          Aparılan  iqtisadi  islahatların  yerlərdə  doğurduğu    əlavə  xərclər  müəssisələrə 

verilən dotasiyalarla bağlı olan xərcləri əhatə edir. Yerli səviyyəli vergilərin potensial 

mənbəyi  olan  dövlət  bölməsinin  bir  çox  qiymətləri  hələ  də  sərbəstləşdirilməmişdir. 

Onlara  kommunal  xidmətləri  və  ictimai  nəqliyyatdan  istifadə  qiymətləri,  yəni 

fəaliyyətlərinə yerli hakimiyyətin cavabdeh olduğu sahələrin qiymətlərini aid etmək 

olar.  Bir  çox  ölkələrdə    nəqliyyatda  gediş  haqqını  və  yaxud  mənzil  haqqını  yerli 

hakimiyyət orqanları müəyyən edilər. Lakin onların səviyyəsi əmək haqqı sahəsində 

dövlət  siyasətindən  və  onun  həcmindən  asılıdır.  Bu  müəssisələrə  və  mənzil  - 



 

44 


 

kommunal  təşkilatlarına  verilən  dotasiyalar  indiyə  qədər  bəzi  ölkələrdə  büdcə  üçün 

ağır yük olaraq qalır.  

ş

sizliyin  yüksək  səviyyəsini  və  həmçinin  əhalinin  dəqiq  müəyyən  edilmiş 



gəlirlər  alan  hissəsinə  inflyasiyanın  təsirini  nəzərə  alaraq,  sosial  cəhətdən  ən  zəif 

müdafiə  olunan  əhali  təbəqələrinə  yardımın  artırılması  məqsədi  ilə  hakimiyyət 

qurumlarına  getdikcə  artan  təzyiqi  əvvəlcədən  görmək  olar.  Bir  qayda  olaraq, 

dotasiyalar  alan  ailələr,  yoxsulların  qidalanması,  evsizlər  və  yetimlər  üçün 

sığınacaqlar kimi sosial təminat xərcləri mərkəzləşdirilmiş büdcə fondundan - sosial 

müdafiə  fondundan  ödənilməlidir.  Lakin  bu  fond  kəsirdə  olduqda,  tam  əminliklə 

qeyd  etmək  olar  ki,  yerli  hakimiyyətlər  bu  xərcləri  maliyyələşdirməkdən  ötrü  öz 

vəsaitlərindən  istifadə  etmək  məcburiyyətində  qala  bilərlər.  Yerli  hakimiyyətlər 

indiyə  qədər  müəssisələrin  sosial  ehtiyaclara  çəkdikləri  xərcləri  də  öz  üzərinə 

götürməli  olacaqlar.  Sadalanan  amilərin  təsirilə  yerli  səviyyəli  xərclər  əhəmiyyətli 

dərəcədə artacaq, bu da kəsirin yaranmasına gətirib çıxaracaqdır. 

          Yerli  səviyyə  büdcələrinin  kəsirliliyi  problemi  sabitləşmə  səylərinin 

sarsıdılması təhlükəsi daşıyır. Hakimiyyətin hər bir səviyyəsinin tələbatlarını nəzərə 

alan və gəlirlərlə xərclər arasında uyğunluğu təmin edən büdcə sistemi tələb olunur. 

Yerli  hakimiyyət  orqanları  kifayət  qədər  gəlirlərə  və  yaxud  yenidən  bölüşdürmə 

vasitəsilə  əldə  edilən  zəruri  vəsaitlərə  malik  olmasalar,  xərclər  artdığı  zaman  onlar 

sabitləşmə və islahatlar proqramlarını təhlükə altına salan qərarlar qəbul edə bilər. 

Təcrübə  göstərir  ki,  gəlirlərin  çatışmazlığına  yerli  hakimiyyətlər  müxtəlif  cür 

cavab verir:  

Birincisi, onlar sadəcə olaraq vəsaitləri xərcləyir və borc toplayır;  

kincisi,  onlar  gəlirlərin  (və  yaxud  gəlirlərin  bir  hissəsinin)  birtərəfli  qaydada 

mərkəzə ötürülməsi haqqında danışıqlar aparır;  

Üçüncüsü,  onlar  özlərinin  yerli  banklarından  borc  götürür  və  yaxud  yerli  

istiqrazlar 

buraxır, 

ə

slində 



büdcə 

kəsirini 

pula 

çevirirlər 



(«kəsirin 

monetarlaşdırılması»). 

Həmçinin 

onlar 


regional 

səviyyədə 

infrastruktura 


 

45 


 

investisiyaların  maliyyələşdirilməsi  üçün  «özlərinin»  müəssisələrinin  yardımından 

istifadə edirlər. Bütün bu üsullar sabitləşmə proqramları ilə uyğunlaşmaya da bilər. 

        Gəlirlərin  çatışmazlığı  ilə  üzləşən  yerli  hakimiyyətlər  üçün  daha  bir  çıxış  yolu 

özlərinin  vergiqoyma  bazasının  və  sosial  xidmətlərin  maliyyyələşdirilməsində 

mühüm rol oynayan yerli  müəssisələrin müdafiəsini təmin etməkdir.  Bunun üçün öz 

ə

razilərində  yerləşən  müəssisələrin  kreditləşməsini  genişləndirməkdən  ötrü  kredit 



banklarından  istifadə  etmək  zərurəti  yaranır.  Gəlir  daxilolmaları  formalaşma  

mərhələsində iki  metodla: vergilərin təhkim  edilməsi; vergilərin paylara bölgüsü ilə 

həyata keçirilir. 

Xərclərin  formalaşması    isə    xərc  funksiyalarının  təhkim  edilməsi  metodu  ilə 

yaranır. Təcrübədə istifadə edilən qarşılıqlı hesablaşmaları xərc funksiyaları və gəlir 

daxilolmalarının dövlət strukturunun səviyyələri üzrə bölüşdürülməsi metodlarına aid 

etmək  olmaz,  çünki  belə  hallarda,  söhbət,  büdcə  vəsaitlərinin  bir  həlqədən  digərinə 

köçürülməsindən  gedir.  Xərc  funksiyalarının  bölüşdürülməsinin  son  məqsədi  dövlət 

xidmətlərinin  səmərəliliyinin  təmin  edilməsi,    xərc  funksiyalarının  onları  lazımi 

qaydada  yerinə  yetirə  bilən  hakimiyyət  səviyyələrinin  ən  aşağıda  duranına  həvalə 

edilməsindən  ibarətdir.  Bu  məqsədə  əməl  edilməsi,  əhalinin  sosial-mədəni 

ehtiyaclarının,  qeyri-istehsal  infrastrukturunun  (təhsil,  səhiyyə,  mənzil-kommunal 

təsərrüfatı,  yollar,  ictimai  nəqliyyat,  ətraf  mühitin  mühafizəsi,  abadlıq  işləri  və  s.) 

fəaliyyətinin  təmin  edilməsilə  bağlı  xərclərin  yerli  idarəetmə  səviyyəsinə 

keçirilməsini  nəzərdə  tutur.  Lakin  bir  sıra  hallarda  göstərilən  xərclərin  maksimum 

qeyri-mərkəzləşdirilməsinin  məhdudiyyətləri  mövcuddur.  Bir  sıra  yerli  xidmətlər 

mövcuddur  ki,  onları  idarəetmənin  yuxarı  səviyyəsinin    hesabına  saxlamaq  iqtisadi 

nöqteyi-nəzərdən  məqsədəuyğundur.  Bu,  yerli  inzibati  idarələr  tərəfindən  

xidmətlərin  (məsələn,  təbiətin  mühafizəsi  tədbirlərinin)  təkrarlanmasına    yol 

verməmək, dövlət vəsaitlərinə qənaət edilməsini (məsələn, torpaq kadastrlarının tərtib 

edilməsi,  vəsaitlərin  sosial  infrastrukturaya  investisya  edilməsi  zamanı  və  s.)  təmin 

etməkdən ötrü zəruridir. 



 

46 


 

 Bundan  başqa,  bir  çox  sosial  xərclər  iqtisadiyyatın  sabitləşdirilməsilə  bağlı 

olub,  gəlirlərin  əhalinin  sosial  qrupları  arasında  bölüşdürülməsi  nisbətlərinə  təsir 

göstərir.  Bu  nisbət  yerli  idarəetmə  orqanlarına  və  dövlətə  sosial  proseslərin 

makroiqtisadi  tənzimlənməsi  imkanlarını  itirir.  «Yerli»  xərclərin  maksimal  qeyri-

mərkəzləşdilməsi həm də xərc funksiyalarının təmin edilməsi üçün kifayət qədər gəlir 

mənbələrinin  mövcudluğu  ilə  məhdudlaşır.  Yalnız  gəlir  və  xərclərin  bərabərliyi 

zamanı  yaranmış  büdcə  münasibətləri  sistemi  sabit  idarə  edilə  biləndir.  Lakin 

gəlirlərin  maksimal  qeyri-mərkəzləşdirilməsi  mümkün  deyildir,  çünki  bu, 

büdcələrarası  münasibətlərin  digər  iştirakçılarının  iqtisadi  maraqları  ilə  uzlaşmır. 

Gəlir  daxilolmalarının  bölgüsü  zamanı  əsas  diqqət  yerli  büdcələrin    gəlir  bazasının 

formalaşmasına  yetirilir  ki,  bu  da  yerli  səviyyədə  sabit,  səmərəli  fəaliyyət  göstərən 

büdcə münasibətləri sisteminin yaradılması məqsədinə daha çox cavab verir. 

 

Lakin  bunun  mənfi  cəhətləri  də  vardır.  Yerli  hakimiyyətlərə  çox  böyük  vergi 



səlahiyyətlərinin  verilməsi  vergi  qaydalarının  qeyri-bərabərliyinə  və  bunun  nəticəsi 

kimi  formalaşmış  təsərrüfat  əlaqələrinin,  təsərrüfat  obyektlərinin  yerləşdirilməsi 

nisbətlərinin pozulmasına, vəsaitlərin investisiya edilməsi şəraitindəki fərqlərə gətirib 

çıxara bilər.  O faktı da nəzərə almaq lazımdır ki, vergi potensialının qeyri-bərabərliyi 

üzündən  vergilərin  bölüşdürülməsinin  təhkim  metodunun  tətbiqi  büdcə  təmin 

olunması  səviyyələrindəki  qeyri-bərabərliyi  şərtləndirir  ki,  bu  da  yerli  büdcələr 

sistemini  qeyri-sabit,  operativ  büdcə  tənzimlənməsi  olmadıqda  isə  sosial  cəhətdən 

gərgin  edir.  Göstərilən  səbəblər  üzündən,  vergilərin  bölüşdürülməsinin  təhkim 

metodu  yerli  büdcələrin  normal  fəaliyyətini  təmin  etmir.  Buna  görə  də,  gəlir 

daxilolmalarının  bölgüsü  zamanı  vergilərin  təhkim  metodu  onların    payla  bölgüsü 

metodu ilə birlikdə tətbiq ounur. 

 Vergilərin  əsas  hissəsinin  mərkəz  tərəfindən  tutulduğu  halda  belə,  vergi 

daxilolmalarının  müəyyən  payı  yerli  səviyyəyə  ötürülə  bilər.  Bu  metodun 

üstünlükləri  -  nisbətən  sadəliyi,  yerli    hakimiyyətlərin  gəlir  alacaqlarına  zəmanət 

verməsi  ilə  bağlıdır.  Payların  ötürülməsi  iki  üsulla  baş  verir.  Onlardan  biri  ondan 

ibarətdir  ki,  vergilər  yığıldığı  ərazinin  yerli  orqanının  sərəncamında  faiz  ayırmaları 



 

47 


 

normativi  üzrə  müəyyən  edilmiş  pay  həcmində  qalır.  Vergi  daxilolmalarından 

payların  alınmasının  digər  üsulu  ondan  ibarətdir  ki,  yerli  hakimiyyət  orqanlarına 

ümumdövlət  vergilərindən  başqa  həcmləri  müəyyən  səviyyə  ilə  məhdudlaşdırılan 

məbləğlər tutmaq hüququ verilir.   

Ümumdövlət  vergilərinin  bazasından  istifadə  etməklə,  tutulan  vergilərə  yerli 

ə

lavələr  sisteminin  tətbiqi  iqtisadi  nöqteyi-nəzərdən  məqsədəuyğundur.  Vergilərin 



pay  bölgüsü  metodunun  təhkim  metodu  kimi  istifadə  edilməsi,  dövlət  strukturunun 

səviyyələri  arasında  bölüşdürülməyə  yararlı  olan  büdcə  daxilolmaları  növünün 

düzgün seçilməsini tələb edir.  

Büdcə münasibətlərinin təşkili: gəlir və xərclərin (yerli idarəetmə səviyyəsinin 

büdcə sisteminin sabitliyi şərti kimi) tarazlaşdırılmasına; inzibati - ərazi vahidlərinin 

(büdcə  sisteminin  ədalətliliyi  və  açıqlığı  şərti  kimi)    büdcə  təminolunma 

səviyyələrinin  bərabərləşdirilməsinə;  yerli  hakimiyyətlərin  (büdcə  sisteminin 

səmərəliliyi  şərti  kimi)  gəlirlərinin  səfərbər  və  ya  xərclərə  qənaət  edilməsi  üzrə  

səylərin    stimullaşdırılmasına  istiqamətləndirilə  bilər.  Göstərilən  istiqamətlərin  hər 

biri müvafiq tənzimləmə üsulları -dotasiya, subvensiya və yaxud subsidiyalarla təmin 

edilir. 

 

Büdcənin  tarazlaşdırılması  məqsədi  ilə  iqtisadiyyatın  yerli  sektorundan  daha 



çox  gəlir  əldə  etmək  cəhdləri,  demək  olar  ki,  labüd  şəkildə  qeyri-sabitliyə    gətirib 

çıxaracaq. Çünki yerli hakimiyyət mərkəzə müraciət edəcək, banklardan borc alacaq 

və  borc  faizləri  də  verməli  olacaq.  Hal-hazırda  yerli  səviyyəyə verilən  sosial 

müdafiə  sitemi  yerli    hakimiyyət  orqanlarının  vəsaitinin  çatışmaması  üzündən  

səmərəli işləyə bilmir. 

 

Sabitləmə    prosesinin  birinci  dərəcəli  əhəmiyyətə  malik  olmasını  nəzərə  alan 



makroiqtisadi sabitliyə nail olmaqdan ötrü, hökumət ilk növbədə, sərəncamında olan 

alətlərin,  demək  olar  ki,  hamısından  istifadə  edərək,  dövlət  büdcəsinə  kifayət  qədər 

daxilolmalar axınının təmin edilməsinə nail ola bilər. Həmçinin bu, dövlət xərclərinin 

azaldılmasını,  sosial  müdafiə  və  kapital  qoyuluşları  funksiyalarının  hakimiyyətin 



 

48 


 

nisbətən  aşağı  səviyyələrinə  keçirilməsi  yolunu    seçə  bilər.  Bütün  bunlarda  məqsəd 

dövlət büdcəsini tarazlaşdırmaqdır. 

 

Ancaq  belə  vəziyyət  uzun  çəkə  bilməz.  Məqsəd  dövlət  büdcəsinin 



tarazlaşdırılması olsa da, əslində, bu cür tədbirlər daha böyük qeyri-tarazlığa aparır: 

yerli  hakimiyyət  orqanlarının  borcları  artacaq,  onlar  yeni-yeni  borclar  və  kreditlər 

götürəcək,  özlərinin  xərclərini  maliyyələşdirməkdən  ötrü  müraciət  etdikləri 

müəssisələri əllərində möhkəm saxlayacaqdır. Kəsirin aşağı səviyyələrə sıxışdırılması 

onun  azalmasına  gətirib  çıxarmır,  kəsir  yalnız  dondurulur  və  uzunmüddətli 

perspektivdə qeyri-sabitliyə gətirib çıxarır. 

Dövlət büdcəsinin dayanıqlı vəziyyətdə olması geniş təkrar istehsalın və əha-

linin sosial-iqtisadi vəziyyətinin dinamik inkişaf edə bilməsinin əsasıdır. Onun taraz-

lığının  pozulması  və  bunun  nəticəsində,  büdcə  kəsirinin  həcminin  müəyyən  həddi 

keçməsi  təkrar  istehsal  prosesinin  və  əhalinin  sosial-iqtisadi  vəziyyətində  tarazlığın 

pozulması problemini yarada bilər və eyni zamanda, dövlətlə müəssisələr, təşkilatlar, 

ə

hali  arasında  yaranan  maliyyə  münasibətlərinin  tənzimlənməsi  problemini 



çətinləşdirə  bilər.  Bu  münasibətlərin    xüsusiyyəti  ondan  ibarətdir  ki,  onlar  bölgü 

münasibətləri  sahəsində,  dövlətin  zəruri    iştirakı  qaydasında  yaranır.  Dövlət 

büdcəsinə  aid  olan  maliyyə  münasibətləri  mərkəzləşdirilmiş  pul  vəsaiti  fondlarının 

yaranması  və  istifadəsi  ilə  əlaqədar  mövcud  olur  ki,  bunlar  da  dövlətin  ümumi 

istehsal və istehlak tələbatının ödənilməsinə sərf etməklə yanaşı, həm də milli gəlirin 

bir  hissəsinin  dövlətin  əlində  toplanmasını  zəruri  edir,  çünki  bu  ictimai  təkrar 

istehsalın maliyyələşdirilməsi, dövlətin öz funksiyalarını yerinə yetirə bilməsi, idarə 

edilməsi xərclərinin ödənilməsi üçün lazım gəlir. 

Büdcə-vergi  siyasətinin  əsas  vasitələrindən  biri  vergilərdir.  Vergilərin 

yığılması, işgüzar fəallığın tənzimlənməsi və bir sıra sosial vəzifələrin həll olunması 

üçün  dövlət  büdcəsində  olan  vəsaitdən  istifadə  edilməsi  imkanlarını    nəzərdə  tutur. 

Bu  siyasətin  başlıca  vasitələri  -  vergi  dərəcələrinin,  vergitutma  obyektlərinin  və 

vergilərin  növlərinin  dəyişdirilməsi  ilə  əlaqədar  olan  məsələlərdir.  Dövlətin  həyata 

keçirdiyi  bu  siyasətin  metodlarına  dair  müxtəlif  baxışlar  vardır.  Belə  ki,  Keynsin 



 

49 


 

tərəfdarları  ənənəvi  olaraq  iqtisadi  inkişafın  başlıca  stimulu    olan  səmərəli  ümumi 

təklifin  yaradılmasına  üstünlük  verir  və  hesab  edirlər  ki,  vergilərin  azaldılması 

istehsalın  artmasına  səbəb  olur,  lakin  qısa  müddətli  dövrdə  büdcəyə  daxilolmalar 

azalır, büdcə kəsiri isə artmış olur. 

Cədvəl  2.2. 

Dövlət büdcəsinin gəlirləri   (mln. man.) 


Kataloq: application -> uploads -> 2016
2016 -> Təqdimatların hazırlanması (Powerpoint, Word, Excel)
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda
2016 -> «magиstratura mяrkяzи»
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda
2016 -> İmtahanın keçiriləcəyi tarix «15» may 2016-cı il Otaq 412
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ
2016 -> 2016-cı il Otaq 412 Sıra№-si
2016 -> AZƏrbaycan respubl kasi təhs L naz rl y azərbaycan döVLƏt qt sad un vers tet mag stratura m
2016 -> Bayramov Rəşid Mahir oğlu «Dövlətin sosial siyasətinin maliyyə təminatında büdcənin rolu»
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti

Yüklə 0,64 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə