Övlяt иqtиsad unиversиtetи «magиstratura mяrkяzи» Abbasov Cavid Sadiq o



Yüklə 0,64 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə6/8
tarix09.12.2016
ölçüsü0,64 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

2007-2014-cü  illəərzində dövlət büdcəsinin gəlirləri, xərcləri və 

büdcə kəsirinin ÜDM-də xüsusi çəkisi 

 

   Göründüyü  kimi,  makroiqtisadi  sabitliyi  və  iqtisadiyyatın  qeyri-neft 



sektorunun  inkişafı  ilə  bağlı  meydana  çıxacaq,  keyfiyyətcə  yeni  tələbləri  nəzərə 

alaraq,  ehtiyatlı  xərc  siyasətinin  yeridilməsi  vacibdir.  Çünki  büdcənin  gəlirləri 

artdıqca, dövlət xərcləri də artmaqda davam edəcəkdir. 

Göstəricilə

2007 

2008 

2009 

2010 

2011 

2012 

2013 

2014 

Ümumi daxili məhsul 

(mlyn.manat) 

4718,1  5315,6  6062,5  7146,5  8530,2  12522,6  18746,2  26815,1 

Büdcənin gəlirləri 

(mlyn.manat) 

714,6 

784,8 


910,2  1220,9  1509,5  2055,2 

3868,8 


6006,6 

Büdcə gəlirlərinin 

ÜDM-də xüsusi çəkisi, 

%-lə 


15,1 

14,7 


15,0 

17,1 


17,7 

16,6 


20,6 

22,4 


Büdcənin xərcləri 

(mlyn.manat) 

764,0 

807,5 


931,8  1234,5  1502,1  2140,7 

3790,1 


6086,2 

Büdcə xərclərinin 

ÜDM-də xüsusi çəkisi, 

%-lə 


16,2 

15,2 


15,4 

17,3 


17,6 

17,1 


20,2 

22,7 


Büdcə kəsiri 

(mlyn.manat) 

-49,3 

-22,7 


-21,5 

-13,6 


7,3 

-85,6 


78,6 

-79,6 


Büdcə kəsirinin ümumi 

daxili məhsula nisbəti, 

%-lə 

 

1,0 



 

0,4 


 

0,4 


 

0,2 


 

0,1 


 

0,7 


 

0,4 


 

0,3 


 

59 


 

Qeyri-neft  sektorunun  ödədiyi  vergilərin  artım  sürətinin  neft  sektorunun 

ödədiyi vergilərin artım sürətindən geridə qalmasına baxmayaraq, birinci daha sabit 

artım  tempinə  malikdir.  Neft  sektorunun  ödədiyi  vergilərin  həcmi  dünya  bazarının 

konyunkturundan daha çox asılıdır.  

          Baxılan dövr ərzində qeyri-neft sektorunun büdcənin ümumi daxilolmalarında 

xüsusi  çəkisinin  yüksək  olması  neft  sektorunun  ödədiyi  vergilərin  həcmində 

azalmanın  dövlət  büdcəsinin  ümumi  daxilolmalarına  olan  mənfi  təsirinin 

yumşalmasını təmin edir. Lakin, neft sektorunun ödədiyi vergilərin dövlət büdcəsində 

xüsusi  çəkisinin  getdikcə  artması  dövlət  büdcəsi  daxilolmalarını  və  xərcləmələrinin 

neft bazarının konyunkturundan asılılığını gücləndirir.  

 2008-ci  ildən  başlayaraq  dövlət  büdcəsi  daxilolmalarının  artımında  neft 

sektorunun ödədiyi vergilərin mühüm rolu vardır ki, bu artım da ilk növbədə dünya 

bazarında  qiymətlərin  artması  ilə  bağlıdır.  Dünya  neft  bazarında    qiymətlərin  neft 

ixracatçıları  üçün  əlverişli  səviyyədə  olduğu  vaxtlarda  dövlət  büdcəsinin  gəlirləri 

artır,  qiymətlərin  qeyri-əlverişli  səviyyəyə  düşdüyü  zamanda  isə  dövlət  büdcəsinin 

gəlir  daxilolmalarında  və  normal  xərclərin  maliyyələşdirilməsində  gərginliklər 

yaradır.  

Qeyri-neft  sektorunun  ödədiyi  vergilərin  həcminin  artması  isə  bu  sektorda 

iqtisadi  canlanmanın  nəticəsidir.  Qeyri-neft  sektorundan  vergi  daxiolmaları  xarici 

tərəddüdlərə məruz qalmır və hökumətin fiskal tədbirlərinin sabitliyinə şərait yaradır. 

Onu  da  qeyd  etmək  lazımdır  ki,  qeyri-neft  sektorunun  ödədiyi  vergilərin  həcminin 

real artımı vergi dərəcələrinin aşağı salınması şəraitində baş verir. Bu da onu göstərir 

ki, qeyri-neft sektoru üzərində vergi ağırlığının azalması bu sektorda canlanmaya və 

nəticə etibarilə ödənilən vergilərin həcminin artmasına imkan verir.  

Qeyri-neft  sektorunda  bir  sıra  sahələrin  həyat  fəaliyyətinin  saxlanması 

məqsədilə  hökumət  dəyərinin  tamamilə  ödənilməməsinə  baxmayaraq  enerji 

daşıyıcılarının  qeyri-neft  sektoruna  təklifini  dayandırmır  və  beləliklə,  qeyri-neft 

sektorunun həyat fəaliyyətinin neft sektoru tərəfindən subsidiyalaşdırılması effektini 

yaradır.  Qeyri-neft  sektorunun  ödəniş  qabiliyyətinin  aşağı  olması  sürətli  iqtisadi 



 

60 


 

inkişafın  təmin  olunmasına  ciddi  əngəl  yaradan  ödəməmələr  probleminin 

yaranmasına səbəb olur.  

qtisadiyyatda  qarşılıqlı  ödəməmələr  sistemində  yeganə  xalis  kreditor 

mövqeyinə  Dövlət  Neft  Şirkəti  malikdir.  Azərenerji,  Azəriqaz,  Dəmiryol  idarəsinin 

öz məhsullarının haqlarını ala bilməməsi onları Dövlət Neft şirkəti qarşısında borclu 

durumuna salmışdır. Satılan enerjinin, su və qazın haqqlarının ödənilməsi sisteminin 

qeyri-təkmil  olması,  onların  istehlakçılara  çatdırılması  zamanı  həddən  artıq  texniki 

itkilərin  və  qeyri-rəsmi  mənimsəmə  hallarının  mövcud  olması  da  həmin  sahələrin 

ödəniş  qabiliyyətinə  mənfi  təsir  göstərən  amillərdəndir.  Bununla  yanaşı,  yuxarıdakı 

məlumatlardan  göründüyü  kimi  ən  böyük  məbləğdə  xalis  borclu  mövqeyinə  isə 

Azərkimya  dövlət  şirkətinin  müəssisələri  malikdir.  Bu  isə  bu  sahəyə  daxil  olan 

müəssisələrin  yalnız  dolayı  subsidiyalar  hesabına  fəaliyyət  göstərdiyini  və 

ümumiyyətlə  desək,  həmin  sahənin  iqtisadi  resursların  səmərəsiz  istifadəçisi 

olduğunu  göstərir.  Bütün  bunlar  özünün  maliyyə  ağırlığını  son  nəticədə  neft 

sektorunun  üzərinə  qoyur.  Neft  sektoru  da  öz  növbəsində  dövlət  büdcəsi  qarşısında 

vergi üzrə öhdəliyini tam ödəyə bilməmək vəziyyəti ilə üzləşir.  

Sahələr arasında borc probleminin həll edilməməsi qeyd etdiyimiz kimi, dövlət 

büdcəsinə  olan külli miqdarda  vergi borclarının  mövcud  olmasına  gətirib  çıxarır ki, 

bu da öz növbəsində qeyri-neft sektoru sahələrinin dövlət büdcəsinin iştirakı olmadan 

dolayı olaraq (kvazi-büdcə əməliyyatları) subsidiyalaşdırılması təcrübəsini yaradır.                                                            

Neft  sektorunun  qeyri-neft  sektorunu  ödəməmələr  formasında  maliyyə- 

ləşdirməsi ikincinin belə şəraitdə fəaliyyət göstərməsi ənənəsini yaradır və qeyri-neft 

sektoru  artıq  bu  şəraitə  adaptasiya  olunur.  Bu  şəraitin  aradan  qaldırılması  isə  artıq 

ödəməmələr  probleminin  yaranmasında  mühüm  amil  kimi  çıxış  edən  və  səmərəsiz 

fəaliyyət göstərən sahələrin həyat fəaliyyətinin dayandırılması zərurətini yaradır.  

Azərbaycanda  dövlət  büdcəsi,  neft  fondunun  gəlirlərinin  getdikcə  artması  

geniş  maliyyə  bazasına  malik  bu  tipli  fondların  yaradılmasına  real  imkanlar  açır. 

Qeyri-neft  sektorunun  inkişafı  üzrə  dövlət  maliyyə  fondlarınun  vəsaitləri  aşağıdakı 

formalarda yerləşdirilə bilər: 



 

61 


 

• 

Ə



sas fondların alınması, yeniləşdirilməsi üçün uzunmüddətli, aşağı faizli 

kreditlərin təqdim edilməsi; 

• 

Dövriyyə  vəsaitinin  tamamlanması  üçün  simvolik  faizlə  qısamüddətli 



kreditlərin təqdim edilməsi; 

• 

Veksellərin  uçotunun  və  akseptləşdirilməsi  əməliyyatlarının  həyata 



keçirilməsi; 

• 

Riskli,  lakin  perspektivi  yüksək  olan  yeni  biznes  fəaliyyətinin 



kreditləşdirilməsi; 

• 

nnovasiya layihələrinin kreditləşdirilməsi; 



• 

Lizinq xidmətinin təşkili. 

Qeyri-neft sektorunun inkişafı üzrə dövlət maliyyə fondlarının fəaliyyəti təkcə 

maliyyə  vəsaitlərinin  təqdim  edilməsi  ilə yekunlaşmamalı,  eyni  zamanda    aşağıdakı 

xidmət növləri ilə tamamlanmalıdır: 

•  Menecmentin təşkili üzrə tövsiyyələrin verilməsi; 

•  Kredit risklərinin dəyərləndirilməsi; 

•  Yeni  biznes  imkanlarının  mövcudluğu ilə bağlı informasiyaların verilməsi, 

konsaltinq xidməti, biznes planların tərtibi;  

•  Kreditləşmə  tarixi  üzrə  reyestrin  aparılması  və  hər  müəssisə  üzrə  kredit 

ödəmək mədəniyyətinin təhlili; 

•  Menecerlərin tədrisi sisteminin təşkili; 

•  Modern  texnologiya,  xammal  və  istehsal  məqsədləri  üçün  digər  növ 

vasitələrin daha əlverişli qiymətlərlə alınmasına yardım edilməsi; 

•  Biznes qurumları arasında əlaqələrin yaradılmasına yardım edilməsi; 

•  Məhsulun  ixracının təşkili ilə bağlı məsləhətlərin verilməsi. 

Neft  gəlirlərinin  əsasən  fəal  yığım  vasitəsi  kimi  istifadə  olunması,  yəni  neft 

fondunda  aktivlərin  dinamik  artımı  və  qorunub  saxlanması  strateji  önəm  kəsb  edir. 

Yaxın  gələcəkdə  nəzərdə  tutulan  neft-qaz  müqavilələrinin  reallaşması  nəticəsində, 

Azərbaycan  dünyanın  ən  zəngin  neft-qaz  ölkəsinə  çevriləcəkdir.  Neft  yataqlarının 

mənimsənilməsi,  böyük  kapital  qoyuluşu,  müasir  texnika  və  texnologiyanın  tətbiqi 


 

62 


 

külli  miqdarda  xarici  investisiyaların  cəlb  edilməsi  neftdən  gələn  gəlirlərin  və 

nəticədə,  dövlət  büdcəsinin  gəlirlərinin  nəzərə  çarpacaq  dərəcədə  artmasına  gətirib 

çıxaracaqdır. 

Belə şəraitdə, büdcənin sosial və iqtisadi tərəflərinin optimallaşdırılmasının iki 

üsulu – radikal və evolyusiya üsulları formalaşdı. Birinci üsül - büdcənin səfərbərlik 

modeli  şəraitində,  ikinci  üsul  isə  büdcənin  bazar  modeli  və  sosial  dövlət  şəraitində 

reallaşdırılırdı. Büdcənin hər iki modelinin ümumi cəhəti ondan ibarətdir ki, hər iki 

halda  həyat  risklərindən  müdafiənin  sənaye  prinsipi  əvəzində  bütün  əhalinin  həyat 

səviyyəsinin  yüksəldilməsində  dövlət  məsuliyyəti  əsas  götürülür,  sosial  həmrəyliyə, 

ə

dalət  və  ünvanlı  yardıma  üstünlük  verilir,  insanın  sosial  hüquqları,  vətəndaşların 



konstitusion hüquqları əsas götürülür. 

Hər  iki  model  üçün  xarakterik  cəhət  dövlətin  sosial  funksiyalarının  güclən-

dirilməsi  və  bunula  yanaşı  büdcənin  sosial  xərclərinin  mütləq  və  nisbi  həcminin 

artmasıdır.  Bu,  vergi  sisteminin  rolunun  yüksəldilməsi  və  insanların  sosial-iqtisadi 

həyatına  dövlətin  təsirinin  gücləndirilməsi  ilə  müşaiyət  olunur.  Büdcənin  sosial 

xərclərinin  əsas  funksional  istiqamətləri  də  eynidir:  sosial  təminat,  sosial  sığorta  və 

maddi yardım.  

Dövlət  büdcəsi  vasitəsilə  əhalinin  maddi  rifah  halının  yaxşılaşdırılması,  ölkə 

iqtisadiyyatının idarə olunması, dinamik inkişafının stimullaşdırılması üçün onu əsas 

maliyyə  mənbəyinə  və  iqtisadi  sistemə  təsir  etmək  imkanına  malik  olan  alətə 

çevirmək  lazımdır.  qtisadiyyatın  ayrı-ayrı  sahələrinin,  o  cümlədən  sahibkarlığın 

inkişafına  yönəldilmiş,  dövlət  proqramlarında  büdcə  gəlirləri  hesabına    həyata 

keçirilməsi nəzərdə tutulan layihələrin maliyyələşdirilməsini təmin etmək məqsədilə 

aşağıdakı tədbirlərin həyata keçirilməsi məqsədəmüvafiqdir:   

-  büdcə gəlirlərinin artımı hesabına  mərhələlərlə yoxsulluğun azaldılması; 

-  sahibkarlığın  inkişaf  etdirilməsi  üçün  hazırlanmış  proqramlara  maliyyə 

dəstəyinin artırılması; 

-  fundamental  elmin  inkişafı  baxımından  onun  maddi  texniki  bazasının 

yaxşılaşdırılması üçün maliyyə təminatının yüksəldilməsi; 


 

63 


 

- dövlət idarəetmə sistemində aparılan struktur islahatlarını davam etdirmək; 

- dövlət borclarının idarəetmə  mexanizmini təkmilləşdirmək; 

- əsaslı dövlət  vəsaitindən səmərəli istifadəyə nəzarəti gücləndirmək; 

-  minimum  əmək  haqqının  artırılması  və  əməyin  ödəniş  sisteminin 

təkmilləşdirilməsi istiqamətində aparılan işləri davam etdirmək; 

- qeyri-neft sektoru üzrə büdcə gəlirlərinin artımını təmn etmək; 

- dövlət zəmanəti ilə kredit alan təşkiatların maliyyə fəaliyyəti üzərində nəzaət 

mexanizmi təkmilləşdirmək ; 

- qiymətli kağızlara olan təlabatı artırmaqla normal rəqabət prinsipləri əsasında 

faiz dərəcələrinin aşağı salınmasına nail olmaq; 

 

-  regionlarda  əmək  ehtiyatlarından,  təbii  və  maliyyə  potensialdan  səmərəli 



istifadə etməklə yerlərdə maliyyə tarazlığının təmin edilməsinə nail olmaq; 

-  getdikcə  güclənən  inflyasiyanın    və  qiymət  artımının  qarşısını  almaq 

istiqamətində kompleks tədbirlər görmək; 

-    dövlət  vəsaitinin    təyinatı  üzrə  xərclənməsi  üzərində  nəzarətin  daha  da 

yaxşılaşdırılması məqsədilə xəzinə nəzarətini gücləndirmək; 

 

Qeyri-neft  sənaye    sahələrinin,    xidmət  və  digər  infrastruktur  obyektlərinin, 



inkişafını  təmin  etmək,  məşğulluğun  səviyyəsini  yüksəltmək  və  əhalinin  güzəranını 

daha da yaxşılaşdırmaq qarşıda duran mühüm vəziflərdəndir. Bu məqsədlə: 

  gələcəkdə də xərclərin investsiya və sosialyönümlülüyünə üstünlük vermək; 

  büdcə təşkilatlarında borclanma prosesini çevik idarə etmək; 

  dövlət olan əmlakının idarə edilməsi mexanizmini təkmilləşdirməklə dövlət 

büdcəsinə daxilolmaları artırmaq; 

  dövlət rüsumuna cəlb olunan xidmətlərin tərkibinin genişləndirməklə onun 

yığılmasına nəzarəti gücləndirmək; 

  büdcə  gəlirlərinin  və  xərclərinin  strukturunun  təkmilləşdirilməsi,  habelə 

şə

ffaflığının  artırılmasını  təmin  edən  qanunvericilik  bazasının  formalaşdırılması 



istiqamətində işi davam etdirmək. 

 

64 


 

Yuxarıda deyilənlərdən və əldə olunan iqtisadi nailiyyətlərdən belə bir qənaətə 

gəlmək  olar  ki,  respublikada  makroiqtisadi  sahədə  nailiyyətlərin  təmin  edilməsinin 

ə

sas  şərtlərindən  biri  də  düzgün  büdcə  –  vergi  siyasətinin  həyata  keçirilməsi 



olmuşdur. Büdcə-vergi siyasətinin və maliyyə sistemində aparılan islahatların mühüm 

istiqamətləri  kimi  büdcə  gəlirlərinin  strukturunun  təkmilləşdirilməsi  və  şəffaflığının 

artırılması,  dövlətə  məxsus  maliyyə  ehtiyatlarından  səmərəli  istifadə  etmək 

baxımından,  xəzinədarlığın  işinin  daha  da  təkmilləşdirilməsi,  xərclərin  icrasının 

maliyyə  planlaşdırılması  əsasında  həyata  keçirilməsi  və  vergi  məkanını 

genişləndirməklə  vergi yükünü azaltmaq olmuşdur. Göründüyü kimi, müasir şəraitdə 

dövlətin büdcə-vergi siyasətində büdcə  tarazlığının  qorunması  çox vacib şərtlərdən 

biri  olduğu  üçün  büdcə-vergi  siyasətini  elə  bir  şəkildə  uyğunlaşdırmaq  tələb  olunur 

ki, dövlət büdcəsi bu uyğunlaşmanın uğursuzluğunda  iqtisadiyyatı iflic vəziyyətinə 

salmasın.  Çünki  hər  bir  siyasətin  pozitiv  nəticələrindən  başqa    neqativ  nəticələrinin 

də ola bilməsini yaddan çıxarmaq lazım deyildir. 

Məlumdur  ki,  vergi  dərəcələrinin  azaldılması  uzunmüddətli  dövrdə  iqtisadi 

aktivliyi  artırmaqla  vergi  bazasının  genişlənməsinə  və  büdcənin  vergi 

daxilolmalarının  artmasına  səbəb  olur.  Lakin  bu  məqamda  əsas  problem 

iqtisadiyyatın hansı fazada olmasını düzgün müəyyənləşdirmək və buna uyğun olan 

optimal  vergi  dərəcələrinin  müəyyənləşməsidir.  Əks  halda  vergi  dərəcələrinin 

azaldılması  istiqamətində  atılan  addımlar  uzunmüddətli  dövrdə  də  lazımi  effekti 

verməyə  bilər  və  büdcə  daxilolmalarını  müəyyən  qədər  azalda  bilər.  ndiki 

vəziyyətdə  iqtisadiyyat  üçün  bu  risk  o  qədər  də  yüksək  deyil.  Çünki  artıq  2010-cu 

ildə  vergi  daxilolmalarının  70%-dən  artığı  neft  sektorundandır.  Bu  sektordan  vergi 

yığımı əvvəlcədən təsbit edilə biləndir.  

Beləliklə,  əslində  vergi  dərəcələrinin  azaldılması  büdcə  daxilolmalarının 

kəskin təsir etməyə bilər. Lakin qeyri-neft sektoru uzunmüddətli perspektivdə bu cür 

güzəştlərdən faydalana bilər. Bu isə vergi bazasının diversifikasiyasına gətirib çıxara 

bilər  ki,  ölkə  iqtisadiyyatının  buna  ehtiyacı  böyükdür.  Neft  faktorunun  xüsusi  təsiri 

belə  yüksək  qalarsa  əlavə  risklər  yarana  bilər.  Xarici  neft  şirkətlərinin  dövlət 



 

65 


 

büdcəsinə ödədikləri vəsaitin (əsasən mənfəət vergisi formasında) miqdarının artması 

nəticəsində  2012-ci  ildə  xarici  neft  kompaniyalarının  dövlət  büdcəsinə  ödədikləri 

mənfəət  vergisinin  ümumi  məbləği  1216,9  milyon  manat  (1,398  milyard  dollar) 

olmuşdur.  Həmçinin  35  milyon  dollar  məbləğində  vəsait  vergi  orqanlarının  neft 

ş

irkətlərində apardığı yoxlamalar nəticəsində ortaya çıxmış yanlış hesablamalara görə 



ə

lavə olaraq büdcəyə cəlb edilmişdir. ARDNŞ-in isə ötən il dövlət büdcəsinə ödədiyi 

vəsait  734.6  milyon  manat  (844  milyon  dollar)  təşkil  etmişdir  ki,  bu  da  2005-ci  ilə 

nisbətən  34.8%  çoxdur.  Buraya  Dövlət  Neft  Fondundan  büdcəyə  585  milyon 

manatlıq stabil transferləri də əlavə etsək büdcədə neft faktorunun payının 65%-dən 

çox olduğu ortaya çıxır (2536.5 mln.AZN). 

 Respublikamızda  qeyri-neft  sektorunun  inkişafı  ilə  bağlı  ən  vacib  strateji 

istiqamət  -  neft  bumu  nəticəsində  makroiqtisadi  sabitlik  üçün  yarana  biləcək 

təhlükələrin  aradan  qaldırılmasıdır.  Burada  əsas  vəzifə  milli  valyutanın 

möhkəmlənməsinin  qarşısının  alınması  və  inflyasiyanın  normal  səviyyədə 

saxlanılması məqsədilə müvafiq dövlət siyasəti aşağıdakı prinsiplərə əsaslana bilər: 

• 

neft  gəlirlərinin  nəzərdə  tutulmuş  səviyyəsindən  artıq  hissəsinin  yığım 



fondunda cəmləşdirilməsi; 

• 

dövlət xərclərinin orta və uzunmüddətli sosial-iqtisadi inkişaf proqramla-



rına uyğun həyata keçirilməsi; 

• 

büdcə  xərclərinin  artırılması  zamanı  onun  məcmu  tələbin  komponentlə-



rinə ayrılıqda göstərdiyi təsir və təklifin strukturu ilə uyğunluğuna diqqət yetirilməsi; 

• 

dövlət xərcləmələrinin idarə olunmasının təkmilləşdirilməsi; 



• 

maliyyə intizamının möhkəmləndirilməsi, həmçinin dolayı subsidiyalaşma 

hallarının azaldılması; 

• 

gözlənilən inflyasiya meyllərinin qarşısının alınması üçün həyata keçirilən 



sterilizasiya tədbirlərinin çevikliyinin artırılması və s.  

 

66 


 

Cədvəl 3.3. 

Azərbaycan Respublikasının 2010-2013-cu illər üzrə icmal büdcəsinin 

göstəriciləri 

  

( mln. manatla) 



 

 

2010 

2011 

2012 

2013 

cmal büdcənin gəlirləri: 

7402,7  


8587,1   13629,4   14343,1  

       o cümlədə

 

 



 

 

Dövlət büdcəsinin gəlirləri 



5335,7  

6466,5   7165,6   7563,1  

Naxçıvan MR-nın büdcəsinin  gəlirləri 

161,9  


194,3   217,6  

235,0  


DSMF gəlirləri 

920,2  


1062,0   1299,8   1552,1  

Dövlət Neft Fondunun gəlirləri 

1555,7  

1588,2   5984,2   6193,4  

Xarici kreditlər 

349,0  


272,0   87,0  

73,0 


Sair daxilolmalar 

330,0 


390,2   377,9  

371,3  


cmal büdcənin xərcləri 

7195,6  


7862,0   8446,1 

8899,0  


       o cümlədən 

 

 



 

 

Dövlət büdcəsinin xərcləri 



5714,7  

6562,5   7260,6   7657,1  

Naxçıvan MR-nın büdcəsinin xərcləri 

161,9  


194,3   217,6  

235,0  


DSMF xərcləri 

920,2  


1062,0   1299,8   1552,1  

Dövlət Neft Fondunun xərcləri 

969,7  

767,1 


705,9  

655,3  


Xarici kreditlər hesabına maliyyələşən layihələr üzrə 

xərclər 


349,0  

272,0   87,0  

73,0  

Enerji sektoruna dövlət büdcəsindən edilən dolayı 



subsidiya 

330,0  


390,2   377,9  

371,3  


cmal büdcənin kəsiri(artıqlığı) 

207,1  


725,1   5183,3   5444,1  

o cümlədə

 

 



 

 

Dövlət büdcəsinin kəsiri 



-379,0  

-96,0  


-95,0  

-94,0  


Dövlət Neft Fondunun gəlirləri nəzərə alınmadan 

icmal büdcənin kəsiri(artıqlığı): 

- 348,7  

-863,1   -800,9 

-749,3  

 

Mənbə: AR DSK-nin məlumatları 

Növbəti bir neçə ildə neft hasilatının kəskin yüksəlməsi büdcəyə böyük  həcmli 

pulların daxil olacağını deməyə əsas verir. Ancaq bu artım qısamüddətli olacağından, 

vəsaitlərin  optimal  idarə  olunması  çox  vacib  məsələdir.  Büdcə  xərclərinin  indiki 

templə  artımı,  bir  tərəfdən,  inflyasiya  təzyiqi,  digər  tərəfdən  də,  neft  hasilatının 

azalacağı  təqdirdə  maliyyələşmə  problemi  yaratmaqla  ölkə  iqtisadiyyatının  inkişafı 

üçün ciddi maneəyə çevrilə bilər. 

Beynəlxalq  təcrübə  göstərir  ki,  vergi  ödəyicisindən  tutulan  vergilər  onun 

məcmu gəlirinin 30-40 faizindən çox olduqda, iqtisadi fəallığın səviyyəsi aşağı düşür, 

ölkəyə  qoyulan  investisiyaların  həcmi  azalır.  Son  beş  il  üzrə  vergi  yükünün 



 

67 


 

səviyyəsinə diqqət yetirsək, bu göstəricinin 20 faiz həddini ötmədiyini görmək olar. 

Bu  bir  çox  ölkələrlə  müqayisədə  çox  aşağı  göstəricidir,  Avropa  ölkələrində  faktiki 

vergi  yükünün  səviyyəsi  respublikamızla  müqayisədə  çox  yüksəkdir.  MDB 

dövlətlərinə  gəldikdə  isə,  vergi  yükü  Rusiya,  Ukrayna,  Qazaxıstan,  Belarus  kimi 

dövlətlərdən  aşağıdır.  Əgər  Avropa  ölkələrinin  vergi  qanunvericiliyinə  diqqət 

yetirsək,  görə  bilərik  ki,  ƏDV  dərəcəsinin  orta  göstəricisi  bu  ölkələr  üzrə  19,5%, 

mənfəət  vergisi  dərəcəsinin  orta  gostəricisi  isə  24,2%-dir.  Fiziki  şəxslərin  gəlir 

vergisinin dərəcəsinin maksimal həddi üzrə orta gostərici isə bu ölkələr üzrə 40,8% 

təşkil  edir.  Deməli,  Azərbaycanda  ƏDV-nin  dərəcəsi  Avropa  ölkələri  üzrə  ƏDV 

dərəcəsinin orta göstəricisindən aşağıdır.  

Mənfəət və gəlir vergisinin dərəcələrinin də Avropa ölkələri üzrə orta göstərici 

ilə müqayisəsi zamanı bu hal müşahidə olunur. MDB-yə üzv olan ölkələr üzrə ƏDV-

nin orta göstəricisi 18,8%, mənfəət vergisinin orta göstəricisi 22,9%, fiziki şəxslərin 

gəlir vergisinin orta göstəricisi isə 21,3%-dir. Bütün bunlarla yanaşı, hökumət vergi 

yükünün  optimal  səviyyədə  saxlanılması  və  vergi  sisteminin  liberallaşdırılması 

istiqamətində  siyasət  yürütməli,  vergi  dərəcələrinin  perspektivdə  aşağı  salınması  ilə 

bağlı qanunvericiliyə müvafiq dəyişikliklər edilməsini diqqətdə saxlamalıdır.  

Vergi  siyasətinin  bütün  parametrlər  üzrə  optimallaşdırılması  effektiv  iqtisadi 

tədqiqatların, o cümlədən empirik tədqiqatların nəticəsində müəəyyən edilə bilər. Bu 

baxımdan,  büdcə-vergi  siyasəti  üzrə  iqtisadi  tədqiqat  bazasının  gücləndirilməsinə 

ciddi  ehtiyac  vardır.  Vergi  intizamının  artırılması  üçün  ilk  növbədə  vergitutmanın 

ə

dalətlilik  və  obyektivlik  prinsiplərinə  riayət  edilməsinə,  vergi  ödəyicilərinin 



məlumatlandırılmasına  ehtiyac  vardır.  Vergi  intizamının  artırılması  prosesin  hər  iki 

tərəfindən,  yəni  həm  vergi  orqanı  əməkdaşlarından,  həm  də  vergi  ödəyicilərindən 

eyni  zamanda  asılıdır.  Yəni  vergi  intizamının  artırılması  birtərəfli  olaraq  vergi 

ödəyicilərindən asılı olan bir proses deyil.  

Vergi intizamının gücləndirilməsi ayrı-ayrı vergi növləri üzrə islahatları zəruri 

edir.  ƏDV-nin  inzibatçılıq  sisteminin  təkmilləşdirilməsi  çərçivəsində  də  tədbirlər 

gücləndirməlidir.  Bu  həmin  sahədə  bütün  nöqsanların,  məsələn,  vergi  ödənişindən 


 

68 


 

yayınma faktlarının aradan qaldırılmasına və dövlət büdcəsinə ƏDV daxilolmalarına 

təsir göstərə bilər. Bu sahədə Beynəlxalq Valyuta Fondu ilə əməkdaşlıq çərçivəsində 

bir sıra qanunverici təşəbbüslər qaldırılıb və Vergi Məcəlləsində dəyişikliklər edilib. 

2006-cı  ildən  ƏDV  qeydiyyatı  üzərində  nəzarətin  gücləndirilməsi  nəticəsində  5304 

vergi  ödəyicisinin  ƏDV  qeydiyyatı  ləğv  edilib.  Bunlar  ƏDV  üzrə  külli  miqdarda 

vergi borcları yaradan vergi ödəyiciləridir. ƏDV çoxpilləli ümumi istehlak vergisidir 

və  o,  məhsul,  iş  və  xidmətlərlə  bağlı  əməliyyatların  bütün  mərhələlərində  tətbiq 

edilir. Maliyyə hesablaşmalarının hər bir mərhələsində tətbiq olunduğu üçün nəzarət 

mexanizmlərinin  nə  qədər  güclü  olmasına  baxmayaraq,  bu  vergidən  yayınmağa 

meyllik  daim  vardır  və  bunun  üçün  tətbiq  edilən  sxemlər  də  bir  o  qədər  fərqli  və 

çoxdur.  

Azərbaycan  Respublikasının  Prezidenti  cənab  lham  Əliyev  demişdir:  «Bir 

önəmli  məsələ  də  budur  ki,  bizdə  əmlak  vergisinin  tutulması  şəffaf  deyildir.  Yəni 

ə

mlak  vergisi  var,  amma  əmlakın  qiymətləndirilməsi  məsələsi,  hesab  edirəm  ki, 



lazımı səviyyədə deyildir.  nkişaf etmiş ölkələrdə hər bir mənzil sahibi, yaxud da ki, 

mülk  sahibi  ildə  müəyyən  əmlak  vergisi  verir.  Ancaq  o  şərtlə  ki,  onun  mülkiyyəti 

bazar  qiyməti  ilə  qiymətləndirilir.  Bizdə  isə  verilən  məlumata  görə  bu  qiymət 

simvolikdir. Bu, çox ciddi məsələdir. Bunun həlli həm Azərbaycanda gedən proseslər 

dünyadagedən  proseslərlə  uyğunlaşdırar,  həm  də  büdcəmizə  əlavə  gəlir  mənbəyi 

yarada bilər… Azərbaycanda bütün əmlak gərək bazar qiyməti ilə qiymətləndirilsin». 

Beynəlxalq  təcrübəyə  əsasən,  əmlak  vergisi  üzrə  vergitutma  obyekti  kimi 

torpaq,  bina  və  s.  daşınan  və  daşınmaz  əmlaklar  götürülür.  Bu  baxımdan  əmlak  və 

torpaq  vergisi  növünün  eyni  məqsədə  xidmət  etdiyini  nəzərə  alaraq,  onları 

birləşdirmək  və  vahid  vergi  növü  kimi  tətbiq  etmək  aktualdır.  Lakin  ölkəmizdə 

torpaq  bazarının  formalaşmaması  və  torpağın  qiymətinin  müəyyən  edilməsi 

metodlarının  işlənməməsi  bu  vergi  növlərinin  birləşdirilməsində  müəyyən  əngəllər 

yaradır. Daşınmaz əmlak kateqoriyasına aid olan torpaq qiymətləndirilərək alqı-satqı 

predmeti kimi götürülsə, perspektivdə torpaq vergisi ilə əmlak vergisini birləşdirmək 

barədə  konkret  tədbirlər  görmək  olar.  Təbii  ki,  bu  vergi  qanunvericiliyinin 


 

69 


 

sadələşdirilməsi,  sahibkarlara  daha  aydın  və  şəffaf  metodlardan  istifadə  imkanının 

verilməsinə  xidmət  edə  bilər.  Eyni  zamanda,  bu  vergilərin  birləşdirilməsi  üçün  bir 

sıra  başqa  iqtisadi  əsasların  da  yaranması  zərurəti  vardır.  Torpaq  vergisi  ölkədə 

iqtisadi  fəallığı  artıran  vergi  növlərindən  biridir.  Torpaq  vergisi  torpaq 

mülkiyətçilərinin  və  ya  istifadəçilərinin  təsərrüfat  fəaliyyətinin  nəticələrindən  asılı 

olmayaraq,  torpaq  sahəsinə  görə  hər  il  sabit  tədiyyə  şəklində  hesablanır.  Bu  vergi 

növünün  göstərilən  formada  tətbiqi  sahibkarı  onun  sərəncamında  və  mülkiyyətində 

olan  torpaq  sahələrindən  səmərəli  istifadə  etməyə  məcbur  edir.  Bununla  əlaqədar, 

torpaq vergisi renta tipli əmlak vergisi xarakteri daşıyır. Müasir dövrdə həm torpaq, 

həm  də  əmlak  vergilərinin  daxilolmalarda  xüsusi  çəkisi  nisbətən  azdır.  Bir  çox 

ölkələrdə  torpaq  əmlakın  qiymətli  hissəsi  hesab  edilir  və  onlara  vahid  vergi  rejimi 

tətbiq edilir. Bəzi ölkələrdə isə torpaq vergisi də əmlak vergisinin tərkibində olmaqla, 

yerli  büdcələrin  formalaşmasında  müstəsna  əhəmiyyət  kəsb  edir.  ndiki  mərhələdə 

ə

sas  diqqət  həm  də  əmlak  vergisinin  büdcəyə  cəlb  edilməsində  olan  problemləri 



aradan qaldırmağa yönəldilməlidir. Hazırda ölkəmizdə əmlak vergisinin tam şəkildə 

vergitutma bazasına daxil edilməsində bəzi problemlər  mövcuddur. Bu, bir tərəfdən 

fiziki  şəxslərin  əmlak  vergisinin  toplanması  ilə  məşğul  olan  bələdiyyələrin  vergi 

xidməti  sisteminin  kifayət  qədər  inkişaf  etməməsi  ilə  bağlıdırsa,  digər  tərəfdən  də 

daşınmaz  əmlakın  bazar  qiymətləri  ilə  vergiyə  cəlb  edilməsində  müşahidə  olunan 

problemlərlə  əlaqəlidir.  Bu  sahədə  ciddi  iş  aparılmalı  və  əmlak  vergisinin  tətbiqi 

mexanizmlərini təkmilləşdirilməsi üzrə beynəlxalq təcrübə öyrənilməlidir.  

Büdcə  Məcəlləsinin  Vergi  Məcəlləsi  ilə  uyğunluq  təşkil  etməsi  çox  vacibdir. 

Büdcə  məcəlləsinə  ölkənin  sosial-iqtisadi  inkişafının  proqnozlaşdırılması,  büdcə  və 

büdcədən kənar dövlət təşkilatlarının maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin səmərəliliyi və 

effektivliyinin  qiymətləndirilməsi  üzrə  hüquqi  və  iqtisadi  normalar  daxil  olmalıdır. 

Bundan  başqa,  burada  dövlət  gəlirlərinin  potensialının  qiymətləndirilməsi  üzrə 

normalar,  onların  sosial-iqtisadi  inkişafa  təsirinin  idarə  olunmasının  mexanizm  və 

vasitələri, dövlət xərclərinin effektivliyinin təmin olunması üzrə mexanizmlər, dövlət 

xərclərinin və bütövlükdə büdcənin proqramlaşdırma səviyyəsinin artırılması, dövlət 


 

70 


 

büdcəsinin formalaşması, icrası və hesabatı üzrə normalar və s. müəyyən olunmalıdır. 

Eyni zamanda, «Büdcə sistemi haqqında» qanun da təkmilləşdirilməlidir.   

    


Azərbaycanda  vergi sisteminin makroiqtisadi və digər aspektləri ilə bağlı olan 

strateji  məqsədlərə  çatmağa  vergi  qanunvericiliyi  də  xidmət  etməlidir:  ÜDM-də 

büdcə gəlirlərinin xüsusi çəkisinin artımına nail olmaq; qeyri-neft sektorunda iqtisadi 

inkişafa  çatmaqla,  büdcə  gəlirlərinin  yığım  əmsalının  artımını  təmin  etmək;  yerli 

istehsalın  inkişafını  stimullaşdırmaq  məqsədilə  idxal  rüsumlarının  dərəcələrinin 

optimallaşdırılması istiqamətində işləri davam etdirmək; potensial gəlirlərin  büdcəyə 

daxilolma  əmsalının  əhəmiyyətli  dərəcədə  yüksəldilməsini  təmin  etmək;  vergi 

borclarının  azaldılması  istiqamətində  işləri  davam  etdirmək;  vergitutma  bazasının 

genişləndirilməsi,  vergidən  yayınma  hallarının  qarşısının  alınması  və  vergi 

nəzarətinin gücləndirilməsi məqsədilə vergi qanunvericiliyini təkmilləşdirmək; dövlət 

mülkiyyətinin  özəlləşdirilməsinin  sürətləndirilməsi  hesabına  özəlləşdirmədən 

daxilolmaların  artımına  nail  olmaq;  sadələşmiş  vergiyə  cəlb  olunan  xidmət  (iş) 

sahələrini  genişləndirmək;  vergitutma  bazasının  genişləndirilməsi  və  vergidən 

yayınma  hallarının  qarşısının  alınması  məqsədilə  bəzi  fəaliyyət  növlərinə  yalnız 

sadələşdirilmiş  vergini  tətbiq  etmək;  vergi  ödəyicilərinin  vergi  yükünü  azaltmaq  və 

vergiqoyma  məsələləri  üzrə  normativ  hüquqi  sənədləri  sadələşdirilmək;  vergi 

yükünün istehsalçılarla istehlakçılar arasında optimal paylaşılmasına nail olmaq.  

 

Bu tədbirlərin səmərəli həyata keçirilməsi ilk növbədə büdcə-vergi siyasətinin 



daha da təkmilləşdirilməsini şərtləndirir. 

 

1   2   3   4   5   6   7   8




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə