Oʻzbek tilining boyish manbalari ( tashqi manba asosida) jdpi talabasi Mizomova Farida



Yüklə 13,55 Kb.
Pdf görüntüsü
tarix16.12.2023
ölçüsü13,55 Kb.
#181159
2610-Текст статьи-6583-1-10-20211004



OʻZBEK TILINING BOYISH MANBALARI 
( TASHQI MANBA ASOSIDA) 
JDPI talabasi
Mizomova Farida 
Ona tilimiz boshqa tillardan oʻzining lugʻat tarkibining boyligi bilan ajralib 
turadi. Buyuk bobokalonimiz Alisher Navoiy ham oʻzining bir necha asarlari orqali 
buni yaqqol isbotlab bergan. Navoiy tilimizdagi soʻz tovlanishlarini boshqa tillar 
bilan qiyosiy tarzda oʻrgangandir.
Oʻzbek tilining leksikasi fan-texnika, sanʼat,ishlab chiqarishning taraqqiyoti 
bilan bogʻliq holda boyib boradi. 
Oʻzbek tili leksikasi bir qancha manba asosida boyib, rivojlanib boradi. Uni 
eng avvalo,ikkita katta guruhga ajratish mumkin: 
1)ichki imkoniyat; 
2) tashqi imkoniyat. 
Til lugʻat tarkibining ichki manba asosida boyishi deganda sheva-
lahjachalardan soʻz olish,yangi soʻzlar yasash asosida boyishi tushuniladi. 
Masalan,buvi,buva soʻzlari adabiy tilga Andijon shevasidan olingan, bildirishnoma, 
dalolatnoma, maʼruzachi soʻzlari yasama soʻzlardir. 
Chet tillaridan soʻz oʻzlashtirish asosida til lugʻat tarkibining boyishi tashqi 
omil asosida boyishi deyiladi. Bunda oʻzbek adabiy tiliga fors-tojik, arab, rus va 
boshqa tillardan soʻz oʻzlashtirishi tushuniladi.¹ 
Oʻzbek tiliga boshqa tillardan soʻz oʻzlashtirish turli davrlarda turlicha 
boʻlgan. Eng qadimda fors-tojik tillaridan, keyinroq arab tilidan , undan ham 
keyinroq esa rus tilidan va rus tili orqali Yevropa tillaridan soʻz oʻzlashtirish 
faollashgan. Oʻzlashgan soʻzlar ham oʻzbek leksikasida anchagina miqdorni tashkil 


etadi. Keyingi yillarda tilning leksik tarkibini soʻz yasashdan koʻra boshqa tillardan 
soʻz oʻzlashtirish hisobiga boyishi yetakchilik qilmoqda. 
Boshqa tillardan soʻzlar ikki usul bilan oʻzlashtiriladi: 
1)soʻzni aynan olish yoʻli bilan; 
2) kalkalab olish yoʻli bilan.² 
1.Oʻzicha olish.
Bunda boshqa tildan oʻzlashtirilayotgan soʻz hech qanday 
oʻzgarishsiz yoki ayrim ( juz'iy ) fonetik oʻzgarishlar bilan olinadi. Mas. Gʻoʻza (f-
t),gul (f-t),poya (f-t), kaptar (f-t, kabutar); balo(ar.); bil'aks(ar.), davlat (ar.), 
muallim (ar. Muaʼllim); direktor(r-b.), rektor(r-b.),
Institut (r-b.), metro (r-b.), cho't(< rus. Счет6/), cho'tka (< rus. Щетка) kabi. 
2. Kalkalab olish.
Bunda boshqa tildagi (mas., rus tilidagi) so'zning
Morfemik tarkibidan qismma-qism nusxa olish orqali o'zbekcha so'z yasaladi
Va shu so'z bilan boshqa til (mas.,ms tili) leksemasining ma’nosi ifodalanadi.
Qiyos qiling: yarimo»tkazgich < rus. Полупроводник, ilmiy-ommabop <
Rus. Научно-популярный kabi. Kalkalashning bu turi to'liq kalka banaladi,
Chunki unda boshqa til so'zining ifoda materiali o'zbek tili materiali bilan
To'liq almashtirilgandir. Ba’zan boshqa til so'zining bir qismi o'zgarishsiz
Olinadi, qolgan qismi esa o'zbek tili materiali bilan almashtiriladi. Qiyos
Qiling: mikroo'g'it < rus. Микроудобрение, ultratovush < rus. Ультразвук,
Rekordli < rus. Рекордный, meshchanlik < rus. Мещанство kabi. Kalkalashning bu 
turi yarim kalka hisoblanadi.
Toʻliq va yarim kalkalar so'z o'zlashtirishning grammatik usuli deb
Ham qaraladi, chunki bunda boshqa til so'zlarining ma’noli qismlaridan


Nusxa ko'chirilishi orqali so'z yasaladi. Ammo tilda ba’zan yangi so'z yasalmay, 
azaldan mavjud bo'lgan birorta leksemaga boshqa til leksemasining
Birorta ma’nosini yuklash orqali ham ma’no o'zlashtirilishi ta’minlanadi.
oʻzlashtirishning bu turi semantik kalka sanaladi.³ 
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: 
1.Nosirjon Uluqov – «Tilshunoslik nazariyasi»- Toshkent – « Barkamol fayz
media» - 2016-yil,116-bet. 
2. Hasanxon Jamolxonov – «Hozirgi oʻzbek adabiy tili» - Toshkent – «Talqin» - 
2005-yil, 196-197- betlar. 
3.http://iht.uz. 

Yüklə 13,55 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin