Qafqazin klass kl



Yüklə 1,44 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/21
tarix25.12.2016
ölçüsü1,44 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   21

 
Qafqaz n Strateji T dqiqatlar  nstitutu 
SER YA 
QAFQAZIN KLASS KL
 
QURBAN S

ALTUNSAÇ
Bak  - «Nurlan» - 2005 
 

Seriyan n m sul redaktoru: 
Eldar  smay lov 
Alman dilind n çevir n 
rk z Qurbanl  
Redaktorlar: 
Bax
li H
nov 
rgiz Elçin 
Qurban S id. Altunsaç. 
Orijinalda: Kurban Said. „Das Mädchen vom 
Gol-denen Horn“. 
Bak , «Nurlan», 2005. - 296 s h. 
ISBN 9952-420-07-1 
Ad  Avropada XX yüzilin 100  n çox oxunan yazar- 
lar  siyah
na dü mü  Az rbaycan n emiqrant yaz
 
Qurban S idin (bu, M
mm d 
d B yin ikinci t
l- 
lüsüdür) «Altunsaç» roman
n süjeti h yata 
rq-Q rb 
bax
n toqqu malar  v  ziddiyy tl ri üz rind  qurul- 
mu dur. Tarixi qaynaq v  m lumatlarla z ngin olan bu 
roman  mü llif özün
xsus bir üslubla alman dilind  
yazm
r. 
r Az rbaycan dilind  ilk d
 çap olunur. 
4702000000-225 
 
 --------------------- 
Qrifli n r
 
N-
 098-2005 
© Qafqaz n Strateji 
dqiqatlar  nstitutu, 2005 
© «Nurlan», 2005 


 
ÖNSÖZ 
MÜ MMALI 
D B Y 
 S
ZAS ONLAR SAVA I 
önc  mü llif haqq nda 
d B y ... H m d  Leo Noissumbaum, Qurban S id.
Parlaq, istedadl , eyni zamanda faci li 
xsiyy t. H yat v
yarad
q yolu bugün d  müxt lif ölk
rd  kütl vi informa-
siya vasit
rinin v  oxucular n diqq t v  ehtiram
 qazan-
 insan, ke
ke li tale.  nternetd  lat n qrafikas nda
Essad Bey ad  il  öz saydlar , informasiya qayna  var ki,
bu da az rbaycanl  yaz
n, Bak  yetirm sinin dünya  öh-
tind n x
r verir. 
Yaz
 v  publisist, tarixçi v  politoloq kimi h
 sa
-
nda Q rbd  v  AB -da m
hur idi. 
rl ri böyük tiraj-
larla alman, ingilis, frans z, italyan, türk, rus v  polyak dill -
rind , çox dill rd  d  t krar-t krar çap olunmu dur, ümu-
miyy tl  dünyan n onyeddi dilin  t rcüm  edilmi dir. 
Yeri g lmi
n,  n az çap olundu u dil ana dili, Az r-
baycan dilidir ki, buna da s
b romanlar ndan birinin, « li
 Nino»nun  traf nda son dövrl r ir li sürül n müxt lif ver-
siyalard r. T bii ki, bu versiyalar mü yy n m nada yerli na-
irl rin 
d B y yarad
na olan mara
n üstün  so-
yuq su çil mi dir. Ad
n, daha do rusu, tarixi 
raitl rin
zyiqi alt nda «u ursuz» q bul etdiyi t
llüsl rin «aç
»
da 
rl rinin mü lliflik hüququ il  ba
 bir çox m
ri
dola
rm
r. 
Amma m
 ayd nl q g tirm k laz md r: Az rbay-
can mühacir t 
biyyat
n  n parlaq nümay nd
rind n
biri olaraq o, Az rbaycan  t rk edib ilk d
 Avropaya dü-
nd  art q mü mmal
xsiyy tl rd n biri idi. Avropada
vv lc  Almaniyada, sonra is  Avstriya v
taliyada ya a- 


 
, el
taliyada da v fat edib Neapol yax nl
ndak  Pozi-
tano 
rind  d fn edilmi dir. Haqq nda film ç
n alman
kinomatoqrafç lar
n mülahiz
rin  gör  m rhumun 
b-
 yaz  ba  da  qibl
 do ru qoyulmam
r ki, bu da,
sdiql
rs , müs lman ad tinc  d fnin müv qq tiliyin ,
d B y n
inin, çox güman ki, do ma v
 dönm si-
 bir v siyy t kimi q bul olunmal
r. 
Publisist kimi bol evik sistemini qamç layan 
d B y
sovet dövründ  biz  b lli olmam  v  yaln z Az rbaycan
Respublikas  öz müst qilliyini qazand qdan sonra v
nin-
 tan nm , özü v  yarad
 haqq ndak  faktlar n kasadl -
, bir neç  t
llüs  malik olmas  üzünd n mübahis , h t-
ta nifaq obyektin  çevrilmi dir. 
mm d 
d B y - bu, yaz
n Pozitanodak  ba
da na 
b  lifbas  il  h kk edilmi  tam v  dol un ad
r.
Ad n alt nda  lav  olaraq müs lman 
si il  bir cüml
 yaz lm
r: «Allah ona q ni-q ni r hm t el sin». 
Özünün yazd
na gör
d B y 20 oktyabr 1905-ci il-
 anas  Sürixd n Bak ya dön rk n Ukrayna il  Rusiya
aras ndak  çöld  qatarda dünyaya göz açm
r. « ks r
adamlar do uldu u evi, yaxud  n az  yeri göst
 bilirl r.
Bu yeri, daha do rusu, bu evi sonralar qocal qda m sum
yallara dalmaq üçün ziyar t edirl r. Dediyim x yallara
dalmaq üçün m n g
k sür t qatar
n vaqonunu ziyar t
ed m. M n rus d miryolçular
n ilk t tili zaman  Avropa il
Asiya aras nda yerl
n rus çölünün tam ortas nda, anam
Sürixd n, rus inqilabç lar
n iqam tgah ndan ail min
ya ad
 Bak ya g
rk n do ulmu am. Do uldu um gün
çar, ruslara konstitusiya v d ed n manifestini im-
zalam

1
 
Valideynl ri bar
 çox az m lumat var, olanlar da zid-
diyy tlidir. Yaz
n ömür yolunun mü yy n anlar
 onun
özü haqq nda yazd
 t rcümeyi-hal  v  romanlar  verir: ata- 
1
 Essad Bey. Die Geschichte meines Lebens (H yat
n tarixi). - Literarische
Welt (
biyyat dünyas ), 1931. 


 
 namuslu bir müs lmand r, evind  h
mxanas  (
rl -
rind
d B y bu sözü evin qad n bölm si, qad n gu
si
nas nda i
dir) var, mü llifin yazd
 kimi, tam romantik
bir 
raitd  atas
n-çar jandarmalar
n  lind n qurtard
z, 
d B yin g
k anas  bu ev  dü ür. Milliyy tc
rus, yaxud xristianla
 y hudi olan bu qad n
d B y
 kiçik ya lar nda ik n dünyas
 d yi ir, u
n t rbiy -
si il  birba a atas  v  alman day  m
ul olur. 
Bak dak  inqilabi hadis
rl  ba
aumyan da nak-
bol evik hökum ti dövründ
d B y atas  il  bir müdd t
Türküstan v
ran  g zib-dola r, Az rbaycanda Xalq Cüm-
huriyy ti qurulandan sonra Bak ya qay
r, Cümhuriyy tin
süqutundan sonra is  Gürcüstana, bol evikl r bu ölk ni
bt etdikd  is  Türkiy
, oradan da Almaniyaya gedir.
 körp likd n rus v  alman dill rin  mük mm l yiy
n-
mi  g nc  t hsilini v  yarad
q f aliyy tini davam etdir-
k üçün geni  imkanlar aç r. 
yat
n bu dövrü onun 
d B y t
llüsü il  çap
etdirdiyi ilk avtobioqrafik roman  «
rqd  neft v  qan»da
 ikinci b dii roman  «Altunsaç»da mü yy n m nada t s-
vir edilir. H min 
rl r avtobioqrafik anlar  tam ayd nl
 il
ehtiva edir: o dövrd  Türküstan v
randa, el
 d
Az rbaycan v  Gürcüstanda ba  ver n olaylar n, h min
kanlarda g zib-dola
 co rafi  razil rin, Berlin Uni-
versitetind ki t hsilin, Berlinin 20-ci ill rd ki ictimai mühiti-
nin, 
rin durumunun, küç  v  evl rin, idar
rin, müxt -
lif pe
rd n olan insanlar n, mühacirlik mühitinin, qar
ql
münasib tl rin v  reall qlar n, sonralar çal
 Yax n 
rq
 Afrika areal
n d qiq v  gerç k t sviri. Ba
cas  da mü-
hacir t h yat , roman n q hr man
n, zad gan ail
n
olub Türkiy  sultan
n devrilm sind n sonra  stanbulu t rk
ed
k atas  il  birlikd  Almaniyaya köçmü  türk q
n h -
yat . Bu qovqun v  did rginl rin taleyi çox m qamlarda
d B yin v  atas
n h yat v  taleyini xat rlad r. 


 
Atas  il  b rab r q rar tutduqlar  Berlind
rq , Qaf-
qaza h rt
fli b
dliyi il
d B y onu  hat  ed nl
yax  t sir ba
lad , 
rqli insan kimi seçildi, buna uy un
da 
rq libas  geydi,  ran, Rusiya, 
b dünyas  da daxil ol-
maqla 
rq ölk
rinin tarixinin v  islam n bilicisi kimi ad ç -
xartd . 
Ancaq bununla yana , ayr -ayr  insanlar t
find n öz
xsiyy tin  qar  inams z münasib tl ri duyan 
d B y
art q 20-ci ill rd  anlad  ki, onun «ekzotik» keçmi i v  «bol-
evik Rusiya»s ndan g lm si fakt  m nfi n tic
r ver  bi-
r, çünki Almaniyan n x fiyy  xidm ti Rusiya v  Qafqaz-
dan olan bu q billi mühacirl
übh  il  yana rd  v  buna
sas  da vard . 
Bel  bir 
raitd , t bii ki, t kc  zahiri görk mi il  yerli
mühit  uy unla maq, y ni 
rq qiyaf sini Avropa kostümü-
, köyn k v  qalstukuna d yi dirm k yox (1937-ci ild
r olunmu  birinci b dii roman  « li v  Nino»nun üz qa-
nda o m hz bu görk md dir), h m d  «s
dl
ni»
yi dirm k t
bat  ortaya ç xd : M
mm d 
d B y
dönüb Leo Noissumbaum oldu ki, «göz çarpmaz» bir in-
san kimi minl rl  Berlinlinin ax
nda  risin. Müxt lif güman
 versiyalar ir li sürm k olar ki, niy  o, Leo Noissumbaum
ad
n üstünd  q rar tutub: u aq ya lar nda itirdiyi anas -
n, yoxsa mühacir td  d  onunla olmu  alman day si Ali-
liçkan n soy ad
?! Yaxud eyni ad n bütün dill rd  v  m -
qamlarda müxt lif variyasiyas
?!.. Bel ki «Leo Noissim-
baum»dak  Leo da, « ss d B y»d ki 
d d , «Altunsaç»
roman
n italyan dilin  t rcüm sin  yaz lm  önsözd  ata-
n  brahim B y  irvan ir oldu unu dey nd  d  bu 
x-
sin ad
n Aslan -  ir - 
d - Leo, yaxud Lev oldu unu
görürük.  slind  o, eyni m na da yan ad  müxt lif dill rd
variyasiya ed
k özün  t
llüs seçmi dir. T kc  Qurban
id t
llüsü istisna olmaqla. 
Yeri g lmi
n, yeni «Avropa» («y hudi») ad  Berlinin
kübar ail
rinin, öz llikl  d  baron Rolf fon Bodmershofun 


 
qap lar
 onun üzün  aç r. O, rus mühacirl rinin dair sin
daxil olur, m
hur kinorejissor Mayk Nikolsun atas  Pavel
Pe kovskinin evin  gedib-g lir, Vladimir Nabokovun bac
Yelena Nabokova il  yax nl q edir. Lakin 1933-cü ild  Hitle-
rin hakimiyy
 g li i il  Almaniyada y hudil rin s
l-
mas
raitind  ona, 
rqli, qafqazl  mühacir kimi onun 
x-
siyy tin , « übh li» soyad na qar  münasib t d yi ir. 
«Y hudi» soyad
n seçilm si v  ari n
riyy si bax -
ndan 
d B yin - Leo Noissumbaumun « übh li» keç-
mi i öz i ini görür: 
d B y qon u Avstriyaya, Vyanaya
köçm k m cburiyy tind  qal r ki, burada da nisbi t hlük -
sizlik qazan r v  ilhaqdan (Avstriyan n Almaniyaya birl
di-
rilm sind n) sonra  taliyaya köçür. 
li v  Nino»nun ingilis n
rin  yazd
 önsözd
d
yi «dahi» adland ran m
hur ingilis yaz
 Con Ueynin
göst rdiyi kimi, Mussolininin  taliyada qurdu u fa ist rejimi-
nin Almaniyadak  rejimd n heç d  yax  olmad
 n
alsaq, bu köçkünlük onun üçün o q
r d  u urlu olmam -
r... 
Gerç klikl rin tez-tez d yi diyi, totalitar rejiml rin Avro-
pada bir-birinin ard nca yarand
, Avropan n oxucu bazar
d B y kitablar
n üzün  ba land
raitd  onun yeni
bir manevr
l atmaqdan ayr  çar si qalmad . Bu s
bl r-
n d
d B y - baronessa Elfride Erenfels fon Bod-
mershof yarad
q tandemi yarand . 
d B yin tan
 Rol-
fun ikinci arvad  baronessa yaz
 il  raz la ma  sas nda
onun m nafel rini müdafi  etm
 giri di, faktiki olaraq öz
«ari» ad  il  onu Almaniya polisinin mümkün q snamalar n-
dan qorudu. Qurban S id ad
n arxas nda iki adam n: ba-
ronessa v
d B yin gizl ndiyi t
llüsün qanuni da
-
 da m hz Elfride Erenfels fon Bodmershofdur. 
Bel
 30-cu ill rin ikinci yar
 üçün Üçüncü Reyxin Ki-
tab Mü llifl rinin Siyah
nda bel  bir qeyd  rast g linir:
Qurban S id baronessa Elfride Erenfels fon Bodmershofun
llüsüdür. 


 
d B yl  s
 (onlar  yax ndan tan yanlar n güman et-
diyi kimi intim) tell rl  ba
 olan Elfride fon Erenfels, yaxud
Qurban S id Az rbaycan n, Türkiy nin, Qafqaz n, Rusiya-
n v
vv ll r oldu u yerl rin h yat
, ad t-
rini,
niyy t v  tarixini parlaq v  d qiq boyalarla t
nnüm
ed n 
d B yin yaln z n
r maraqlar
 müdafi  etmi dir.
d B yl  yaz malardan göründüyü kimi, baronessa
onun honororlar
 Almaniya n
rl rind n al b t nha v
st  yaz
ya gönd rmi dir. 
Burada onlar m xfiliyi qorumu lar. M
n, «Nyu-Yor-
ker» jurnal nda (oktyabr 1999) 
d B y haqq nda iri
cmli m qal  çap etdirmi  Tom Raysin  ld  etdiyi dörd
ktubda bu bar
 maraql  m lumatlar var. H min m k-
tublar
d B y özünün son did rginlik yurdu  taliyadan,
Pozitanodan baronessa Elfridenin  ri baron Rolf fon Bod-
mershofa yazm
r. 
Birinci m ktubun tarixi 21 iyul 1938-ci ildir. Burada
d B y baron Rolfu onu yoluxma a, t nhal
 v  did r-
ginliyini geni  ictimaiyy
 çatd rma a ça
r. Sonra yaz r:
«Yuqoslaviyadak  Amerikan Ekspressin Afina bürosunun
tti il  xan m Qurban S idin ad ndan 200 dollar ald m»
(«Xan m Qurban S id» ad  alt nda Elfride n
rd  tutulur). 
Növb ti m ktubda 
d B y Qurban S id ad na üçün-
cü 
xsd  toxunur ki, bu da pul v saitl rinin s rh dd n ke-
çirilm si üçün onun gizli ad oldu undan x
r verir: «Belq-
radda, Qeza Kon n
riyyat nda ... Qurban S id üçün  lav
150 dollar saxlan b. Qurban S id bu pulu yolüstü götür
bil rmi? V  onunla kim hans  yolla  laq  saxlaya bil r? ...
Bu bar
 m
 yaz v , mümküns , t cili bildir görüm,
Qurban S id n
riyyatla  laq  saxlay
». 
Bununla ba
 Tom Rays yaz r: «Bu bar
 heç n  bil-
n Elfride fon Bodmershof h r ehtimala qar  n
riyya-
ta gedib... 
d B yin bu v  dig r m ktublar nda h mi
yusluq duyulur; ayd n görünür ki, Qurban S id uydurma
bir add r ki, 
d (
d B y - mü llifl r), nec  dey rl r, 


 
onun arxas nda gizl nib v  bu yolla 
rl rin  çatan hono-
rorlar  almaqda davam ed  bilib». 
min ill rd  y hudi mü llifl r öz keçmi
rini gizl t-
k m cburiyy tind  qalm
lar;  ks riyy ti y hudil rd n
ibar t Avstriya na irl ri Hitlerin 1933-cü ild  hakimiyy t
li i il  ç tin v ziyy
 dü mü dül r. Alman dilind  çap
ed n üç kitab bazar  vard : Almaniya, Avstriya,  sveçr . Al-
man bazar  bunlar n  n irisi idi. Ona gör  d  Almaniyada
sat la bilm
n kitab  buraxmaq s rf li deyildi. H tta Avstri-
ya müst qil olanda da n
riyyatlar öz kitablar
 nasist sen-
zuras na t qdim etm liydil r ki, alman oxucusunun  ks riy-
tin  ç
 taps nlar. 
Bel  bir 
raitd , d qiq deyils , Avstriyan n ilhaq ndan
bir il önc , y ni 1937-ci ilin aprelind  « li v  Nino» roman -
n Qurban S id t
llüsü il  n
ri üçün müqavil  imzalan-
r v  bununla alman bazar na yol aç lm
r. 
Senzuran  azd rmaq m qs dil  Hollandiya v
sveç ki-
mi üçüncü ölk
rd  qondarma n
riyyatlar, ba  n
riyyat-
lar n yams lay
lar  aç lm
 v  kitablar indi bir ölk
 çap
edilir, dig rind  cildl nir, sonra da Reyx  çatana q
r s r-
dl r a mal  olurdu. M
n, « li v  Nino»nu çap ed n
«Tal» n
riyyat  bel  bir hiyl
l atm
. Problemin h lli
üçün dig r yol mü llifl rin öz adlar
, daha do rusu, t
l-
lüsl rini gizl tm si idi. «Sonralar Romada italyan fa ist si-
yasi polisinin fayllar nda - Tom Rays yaz r - m n bel  bir
ktuba rast g ldim ki, 1937-ci ild
din gizli addan isti-
fad  etm
 xüsusi s
bi olub. Vyanadak  italyan çu ulu-
nun öz romal  r isin  gönd rdiyi m ktub 
d B yin h min
yay m ruz qald
 gizli güdm nin tipik nümun sidir. M ktu-
ba imza 8 iyulda at b: ‘ lah zr t, m lumat verm yi özüm
f say ram ki, 
d B yin Leo Noissumbaum t
llüsü
il  n
r olunmas  (seçm  bizimkidir - mü llifl r) Almaniya-
da yasaqlan b. Bu s
bd n d  o, 
rl rini yeni ad alt nda
ölk
 keçirm
 c hd göst rmi dir. Lakin k
yinin üstü
aç lm  v
d B y öz m qs din  çatmam
r.’ 

10 
 
Bu, 
din Qurban S id ad  alt nda h qiqi ad
 gizl t-
sini sübut etm
 d , s
bin n  oldu unu aç q göst -
rir». 
Bir  ey ayd nd r: « li v  Nino»nun mü llifi d yi
n za-
manla birg  d yi irdi. O, dünyan n çe idli m rh
rini v
durumunu ya am
r: feodal-mülk darl qdan (Qafqazda,
Az rbaycanda) kommunist-proletar, oradan da Avropa bur-
jua demokratiyas na q
r. Sonradan is  Almaniyada fa-
ist rejimi, o rejim ki, onu Avstriya v
taliyada da dinc qoy-
mad . Özünün ç tinlikl rin  v  spesifikas na malik yar m-
feodal Rusiya gerç kliyind n o, üstün  yeni smaqlar 
mi
Avropa gerç kliyin  dü mü dü. Onu ad
, imicini, b
n
 v
nda
 d yi
 vadar ed n s
b d  el  bu-
dur. 
d B yin (Qurban S idin) h yat v  yarad
q yolu-
nun i qland lmas na yaz
n «çoxüzlülüyünü», onun Av-
ropa ölk
rind  yeni h yat 
rtl rin  uy unla ma c hdini
yaradan bu atmosferin ortaya qoyulmas  yard mç  ola bil r.
kar görünür ki, o öz ad  v  imici il  nec  oynay r, dünya-
da ba  qald ran ideya v  siyasi sisteml
 nec  h ssasl q
göst rir, özünün i q üzü gör n kimi populyarla
 tarixi-
publisistik 
rl rind , el  1929-cu ild  çap olunmu  ilk ro-
man  «
rqd  neft v  qan»dan ba layaraq, dünyan n taleyi
üçün vacib olan hadis  v  prosesl
 nec  reaksiya verir. 
Növb ti 12 ild  o, 14 tarixi v  2 b dii roman buraxd r-
r ki, onlar da 70 il sonra yen  diqq t m rk zind  du-
rurlar, çünki, Tom Raysin yazd
 kimi, 
d B y «h tta
neftin bazarla mas
n quru mexanizmind n el  söhb t
aç r ki, el  bil bu, „Minbir Gec “ na
r». 
vvürümüzd  insan, yaz
 mühacir v  Az rbaycan-
da, Almaniyada,  taliyada ... mövcud siyasi rejiml rin qur-
ban
d B yin portreti canlan r. O, 20-ci ill rin  vv ll rin-
 publikan  özünün «ekzotik» qafqazl  libas  il  (papaqda, 

11 
 
yaxud qiym tli da -qa la b
dilmi  çalmada) heyr
 sa-
laraq ham
n diqq tini özün  ç kirdi. 
Kitablar
n Almaniya v  AB -da sars
 u uru  ovi-
nist v  nasist biçimli alman 
rhçil rinin ona olan münasi-
tin  t sir etm
 bilm zdi. Almaniyada h
 atas  il  Ber-
lind  ya ayark n yaz
 q namalara m ruz qal rd  v , t
s-
süf ki, bu q namalarda onun az rbaycanl  h mv
nl ri d
az rol oynam rd . 
1935-ci ild  g mi il  AB -a g
nd  art q o, çar « kinci
Nikolay» kitab
n mü llifi kimi m
hurla
. «Tayms»
zeti bu münasib tl  yaz rd : «Çar n bioqraf  burdad r:
b B y b yan edir ki, hökmdar ba a dü ülm di». Onun
«Stalin» roman  haqq nda Amerikan n ayl q jurnal  «Autluk»
yaz rd : «Onun, ‘Stalin'ini tapmaq olmur. Stalinin h yat
oxumaq Çikaqo qanqsterinin h yat ndan olan hadis
r ba-
 oxuma a b nz yir v  ruhuna gör  ondan bir o q
r
 seçilmir». 
1933-cü ild
d B yin növb ti roman  «Rusiya yol
ayr
nda» i q üzü gör nd  «Tayms» yeni bir m qal  il
 etdi: «Kitab Rusiyan  biz  q ddarl
n hökmranl
nda
göst rir. 
d B y icbari c nn td n söz aç r ... Bol evik-
r yeni din tapmaq t
sidirl r v  qaç nmaz ölüm  ged n
qullara çevrilirl r, 
d B y bel  deyir». 
min ill rd  alman jurnal v  q zetl rind  tam  ks s -
ciyy li yaz lara rast g linir. H min yaz lar n fa ist v  antise-
mit t mayüllü mü llifl ri yaz
 hakimiyy t dair
rinin gö-
zünd n salma a çal
rd lar... 
d B yin ömür yolunun s hif
ri says z maraql
faktlarla z ngindir, bunlar onun h yat
n, yarad
q axta-
lar
n v  probleml rinin gözl nilm z anlar ndan x
r
verir. Onlardan bir neç sini göst rm k yerin  dü
rdi: 
1933-cü il. 
d B y Alman Yaz
lar
n  mperiya  tti-
faq
n v
mperiya 
bi Palatas
n üzvü olur. Bu, Üçün- 

12 
 
cü Reyxd
rl rini çap etdirm k üçün ona çox vacib idi.
Ancaq «y hudi» soyad na gör  q namalar ba layanda o
min t
kilatlarda üzvülüyünü dayand b Vyanaya köç-
k m cburiyy tind  qal r... 
1936-c  ild n ba layaraq 
d B y  taliyaya gedir, çün-
ki Mussolininin 
xsi bioqraf  olmaq ist yir.  talyanlarla  la-
sini möhk ml dir, Mussolinin  traf nda özün  nüfuzlu v
imkanl  arxa tap r - Covanni Centalonu. 
Neapol diyar ünas  Karl Nayt Fransada ç xan 
» 
zetinin müxbiri il  söhb tind  xat rlay r ki,  taliya-
dak , el
 d  Almaniyadak  fa ist diktaturas  rejimind  ya-
n «y hudi keçmi i» onun h yat
 t hlük  qar
nda
qoyurdu. 
«Bir d
 yerli prefekturaya Amerikadan bir m ktub da-
xil oldu (m ktubu v  dig r s
dl ri 
d B y bar
 ya-
lm  b
diyy  dosyesind  özüm görmü
m). Onun keç-
mi  qisasç  amerikan arvad  bildirirdi ki, 
d B y heç d ,
özünü q
 verdiyi kimi, az rbaycanl  deyil, y hudidir.
Burda, t bii ki,  l-aya a dü dül r, istintaqa ba lad lar. Am-
ma keçmi ini gizl tm k Noissimbauma müy ss r oldu. Üs-
lik polis  Mussolinini d st kl diyi m qal sini göst rdi,
burada o yaz rd  ki, siyas td  fa izm dind  islama b nz -
yir.  ndi onu q namaq asand r, amma h min ill r söhb t
ölüm-qal mdan gedirdi ... M
n, alman y hudisi Martin
Vulfu Pozitanodan konslager  gönd rdil r. 1942-ci ild
dünyas
 d yi
n Noissimbaumu müs lman ad tinc  d fn
etdil r. Pozitano q biristanl
na g
nl ri onun 
b yaz
 islamda ki i q bri üçün s ciyy vi olan çalmal  q bri h -
mi
 heyr
 g tirir» 

», 
10-16 fevral, 2000-
ci il). 
Bel  a r, d yi
n siyasi mühitd
d B y «manevr
etm k», t hlük
n qaçmaq m cburiyy tind ydi, bu da
onun h yat na çoxlu ziddiyy tl r v  mü mmalar qatm


13 
 
ki, onlar da mam r kimi yaz
n t rcümeyi-hal na ili ib gü-
nümüz  q
r g lmi dir. 
d B y viza alma a nail olub  taliyan n koloniyas  Li-
viyaya yola dü ür v  burda fa ist-müst ml
çi  talo Val-
bonun 
bc -italyanca t rcüm çisi i
yir. Ordan onu kon-
tinent  gönd rirl r v  art q 1938-ci ild
taliyan n gizli xid-
t orqanlar  yaz
n irqi m nsubiyy tini ara
rma a ça-
r... 
30-cu ill rin ortalar nda 
d B y tez-tez s yah t edir:
imali Afrikaya, bütün Avropada mühazir
r oxuma a, üç
 AB -a. Onun himay dar  jurnalist-yaz
 Corc Silves-
ter Vyerek AB -da i
n nasist agenti idi. Üçüncü Reyxin
bli i m qs dil
d B yin mühazir  s
rl rini d  o t
-
kil edirdi. M hz h min ill rd
d B y özünü AB  v
n-
da  kimi q
 ver
k amerikal  olma a çal
r. 
... G miy  pul toplayana q
r onun AB -a getm k
icaz sinin vaxt  bitir v
d B y italyan himay dar  Cova-
ni Centaloya özünün irqi m nsubiyy tini yoxlatd rmaqda
yard mç  olma  xahi  edir. «Sizd n pul alan kimi Florensi-
yaya ged
m, qoy antropoloq orda elmi c
td n t sdiq-
sin ki, m n  slind  hans  irq  m nsubam», dey  m ktu-
bunda yaz r. Maraql
r, y hudi kök nli olmad
na  min ol-
mayan bir 
xs bel  risqli add m atard
?! 
Ömrünün sonlar na yax n yaz
 a r x st liy  tutulur.
Doktor Vito Fiorentinonun Covano Centaloya yazd
 m k-
tubdak  diaqnozu bel dir: «
d B y b rk naxo dur v
Raynoud x st liyin  tutulub. Buna qar  haz rda elm  heç
bir ilac m lum deyil. Bu x st lik a r formalar nda qanqre-
naya çevrilir v  1939-cu ilin  vv lind  Neapol hospital nda
din sol aya
n bir neç  barma
 k smi
r»... 
Maddi üzüntül r keçir n AB  v
nda
d B
yard m xahi i il
taliya Xarici 
r Nazirliyinin Romadak  

14 
 
amerikan s firliyin  müraci tin
d B yin AB  v
nda-
 olmamas  il
sasland lm  imtina cavab  g lir. 
Bütün bu ke
ke li yolda 
d B yin bir qay
 da
atas  olur. Vaxtil  götürülmü  Leo Noissimbaum t
llüsü
onu bir kabus kimi izl yir v  atas
 da m
qq tl
 düçar
edir. O,  taliyadan Elfridey  - «Xan m Qurban S id » yal-
var r ki, Vyanaya gedib qoca, t nha atas
 gestapodan qo-
ruma a c hd göst rsin... 
d B yin yen  Qurban S id t
llüsü il  ç xmal  olan
üçüncü roman  tamamlanmam  qald . Roman n ad  «Sev-
gid n ba  tapmayan ki i»dir. Alt  qeyd d ft rind n ibar t
lyazman
d B y frau Moqle ona Pozitanoda ba  ç -
rk n h min qad na verib. 
d B yin - Qurban S idin h yat epizodlar
 v  fakt-
lar
ks etdir n h min s hif
r maraql  bir filmin  sas
kil ed  bil rdi, zira burda h r  ey vard r: q hr man 
x-
siyy ti, epoxal olaylar, tarix, onun görk mli nümay nd
ri
 yarad
lar , böyük yaz
 v  publisistin ac nacaql  tale-
yi... 
70-ci ill rin  vv ll rind  « li v  Nino» roman  ilk d
cid Musazad  t
find n alman dilind n Az rbaycan di-
lin  t rcüm  edilib tam 
kild  «Azadl q» radiostansiyas n-
da oxunanda 
rin mü llifi Qurban S id haqq nda rus di-
lind  verili  t
kil edildi v  verili in mü llifi v  apar
Mark Slonim söhb tin  bel  ba lad : 
«Son aylarda Amerika Birl
mi
tatlar nda ‘ li v  Ni-
no’ böyük u ur qazand . Bunu t kc  milyonlarla üzvü olan
 h r ay  n yax  kitab  seç n klub mü yy nl
dirm di,
kitab  ucuz qiym tl  yüz minl rl  nüsx
 buraxd lar v
onun Hollivudda ekranla
lmas  q rara al nd . ‘ li v  Ni-
no’nun tarixi v  onun mü llifi ingilis-amerikan m tbuat nda
mü mmalar obyektin  çevrildi. ‘ li v  Nino’ ilk d
 1937-ci
ild  Vyanada almanca Qurban S id mü llifliyi il  çap olun- 

15 
 
mu du, lakin hitlerizm v  müharib nin cövlan etdiyi ill rd
ondan sükutla yan ötüb 
ri tezlikl  unutdular» (“Azadl q”
radiostansiyas
n 19-22. 06. 1972-ci il tarixli verili inin 525
sayl  stenoqram ). 
1970-1995-ci ill rd  « li v  Nino» roman  Nyu-Yorkun
 Londonun müxt lif ingilis dilli n
riyyatlar nda be  d
çap olunmu dur. Roman n populyarla mas  m hz ingilis di-
lind ki birinci n
rind n sonra ba lay r (Nyu-York, Rendem
Haus n
riyyat , 1971) v  onun Qafqazda, Qafqaz n
rq» regionlar ndan biri olan Az rbaycanda ba  ver n
ön mli tarixi, siyasi v  sosial prosesl ri obyektiv v  realist
ks etdir n mü llifin  maraq art r. 
Bir m
ni d  n
 almaq laz md r ki, f dal q anla-
 ehtiva ed n Qurban S id t
llüsü z man nin siyasi
 sosial kataklizmalar
n qurban  olan insan n h yat v
taleyin  i ar dir. V  bu ad n seçilm si heç d  t sadüfi deyil
n az  ona gör  ki, bu, mü llifin Avropadak , Almaniyadak
yat 
raitind  seç  bil
yi «
rqli» ad
r, «q rbli» ad
yox. O, «q rbli» ad  da seç  bil rdi, amma seçm di. Seç-
di ona gör  ki, bu t
llüsl  yaz lm  romanlar 
rq ger-
kliyini, 
rq mentalitetini, 
rqli insan n dünyabax
ks
etdirirl r. Seçm di ona gör  ki, 
d B y az rbaycanl
oldu unu, ruhunun Az rbaycanla ba
 gizl tm k ist -
di. 

16 
 


Yüklə 1,44 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   21




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə