R. T. ƏLİyev, M.Ə. Abbasov



Yüklə 65,28 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə19/27
tarix04.05.2017
ölçüsü65,28 Kb.
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   ...   27

α –zonası zolaqları 
 
 
P α
1
 
17, 27, 29, 32 
12.12 
P α
2
 
28 
3.03 
P α
3
 
30 
3.03 
P α
4
 
31 
3.03 
P α
5
 
1, 15, 25 
9.09 
P α
6
 
3, 4, 5, 7, 24 
15.15 
P α
7
 
23 
3.03 
P α
8
 
`16 
3.03 
P α
9
 
2,9, 13, 18, 19, 20, 21, 
22, 26, 3 
33.33 
P α
10
 
12 
3.03 
P α
11
 
10, 14 
6.06 
P α
12
 

3.03 
P α
13
 
11 
3.03 
P α
14
 

3.03 
 

 
243 
Eshghi  və  Akhundova  (2009)  ICARDA  mənşəli  çılpaq 
arpa  nümunələrinin  genetik  müxtəlifliyinin  tədqiqində 

-zo-
nasında 15 zolaq və 15 spektri təyin etmiş və ən zəngin spektr 
müxtəlifliyinin  bu  zonaya  məxsus  olduğunu  göstərmişlər. 
Qeyd etmək lazımdır ki, onların bu zonada müşahidə etdikləri 
spektrlər  digər  zonalara  müqayisədə  daha  aydın  təzahür  etmişdir. 
Çılpaq  arpa  nümunələri  üzərində  aparılmış  bu  tədqiqatda 

-zo-
nasının genetik müxtəlifliyi 0.866-ya bərabər olmuşdur [182]. 

-zonasında ən yüksək tezliyə (15.15%) P

1
 zolağa malik 
olmuş, P

3
 zolağı 12.12% olmaqla, nisbətən aşağı tezliklə ge-
notiplərin 4-də qeydə alınmışdır. Bu  zonada müşahidə edilən 
patternlər  arasında  13  nömrəli  zolaq  yalnız  bir  genotipdə 
öyrənilmişdir. Tədqiqatımızda bu zonada 12 fərqli spektr mü-
şahidə olunmuş, 

5
 və 

9
 spektrləri nümunələrin 82%-dan ço-
xunda təyin olunaraq, yüksək tezliyə malik olmuşlar. 

5


6
 və 

12
 yalnız bir genotipdə izlənilmiş, digər spektrlərin tezliyi isə 
5.88%  -  64.7%  arasında  tərəddüd  etmişdir. 

-zonasında  mü-
şahidə edilmiş pattern və spektrlərin sayı (uyğun olaraq, 20 və 
12) 

-  zonasında  təyin  olunmuş  pattern  və  spektrlərin  sayın-
dan  (uyğun  olaraq,  22  və  16)  az  olmasına  baxmayaraq, 

-
zonası  üçün  hesablanmış  Nei  genetik  müxtəliflik  indeksinin 
qiyməti (0.929) 

-zonasını üçün hesablanmış uyğun parametr-
lə  (0.917)  müqayisədə  böyük  olmuşdur.  Ədəbiyyat  məlumatına 
müraciət etdikdə məlum olur  ki, Alvarez  və həmkarları [110] 

-zonasının  genetik  müxtəlifliyinin  0.795-ə  bərabər  olduğunu 
müəyyən  etmişlər;  onların  tədqiqatlarında  ən  az  müxtəlifliyə 

-zonasıda rast gəlinmişdir. Alvares və həmkarları [109] tərə-
findən aparılmış digər təcrübədə isə 

 zonasında heç bir spektr 
təyin olunmamış, 

 zonasında 12, 

-zonasında 2, 

 zonasında 
isə 6 müxtəlif zolaq müəyyən edilmişdir. 

 zonasının  spektr-

 244 
ləri 2-7 arasında olmuşdur. 

-zonasının zolaqları bir spektrli, 

 zonasının zolaqları isə 4-5 spektrli olmuşdur. Eshghi və Ak-
hundovanın tədqiqatlarında isə 

- zonada 24 zolaq təyin olun-
muş,  genetik  müxtəliflik  indeksinin  qiyməti  bizim  tədqiqatın 
nəticəsinə uyğun olaraq, digər zonalarla müqayisədə bu zona-
da  yüksək  (H=0.933)  olmuşdur.  Pan  və  əməkdaşları  (2007) 
isə 

-zonasında 8 spektrin varlığını aşkar etmişlər [307]. 

-zonasında  6  spektr  müşahidə  edilmişdir; 

7
  və 

6
 
spektrləri,  uyğun  olaraq,  47.06%  və  41.18%  olmaqla  yüksək 
tezliklə seçilmişlər. 

1
 və 

3
 spektrləri isə yalnız bir genotipdə 
təyin olunmuş  spektrlərdəndirlər. Tədqiq olunmuş zonalar ara-
sında 

-zonası ən az spektrə malik zona kimi tanınmışdır. Tədqi-
qatımızda  bu  zonada  14  fərqli  zolaq  öyrənilmiş,  P

9
  zolağı 
33.33%-lə  11  genotipdə  qeydə  alınaraq,  yüksək  tezliyə  malik 
olmuşdur. P

2
, P

3
, P

4
, P

7
, P

8
, P

10
, P

13
 və P

14
  zolaqları 
ancaq  bir  genotipdə  müşahidə  edilmiş,  digər  zolaqların  tezliyi 
6.06%  -  15.5%  arasında  tərəddüd  etmişdir. 

-zonası  digər  zo-
nalarla müqayisədə spektrlərin ən az sayına malik olmaqla yanaşı, 
genetik  müxtəliflik  indeksinin  də ən  kiçik qiyməti (H=0.831)  ilə 
səciyyələnmişdir. Zolaqların müşahidə olunmuş aşağı müxtəlifliyi 
α-zonasındakı spektrlərin birtərəfli elektroforezlə tam ayrılmaması 
ilə  izah oluna bilər. Tədqiqatımızda birtərəfli elektroforezlə zülal 
spektrlərinin tam aşkar olunmasına  xüsusi diqqət verilsə  də,  gös-
tərilmiş fakt α-zonasının spektrlərinin tədqiqində ikitərəfli elektro-
forez üsulunun tətbiqini tövsiyə etməyə sövq edir.  
Pan  və  əməkdaşları  (2007)  tədqiq  etdikləri  genotiplərdə 

-
zonasında 6 fərqli spektri təyin etmişlər [307]. Eşqi və Axundova 
(2009) 

-zonasında  7  spektr  və  20  zolaq  müşahidə  edərək,  bu 
zonanın  β-zonasından  sonra  yüksək  genetik  müxtəlifliyə  malik 
zona  olduğunu  müəyyən  etmişlər  [182].  Alvareaz  və  həmkarları 
(2006  a  və  b)  da  bu  zonada  yüksək  genetik  müxtəlifliyi  aşkar 

 
245 
etmişlər  [109,  110].  Tədqiqatımızda  α-,  β-  və  ω-zonalarında  po-
limorfizm  yüksək  olduğu  halda,  γ-  ω-,  β-  və  α-zonasında  təyin 
edilmiş  spektrlərin  tezliyi  zonasında  polimorfizm  təyin 
edilməmişdir. 
                          
 Cədvəl 5.7. 
 
Spektrlər 
Tezlikləri,  
%-lə 
Total 
ω 
1
 
32.35 
11 
ω
 2
 
2.94 

ω
 3
 
38.23 
13 
ω
 4
 
38.23 
13 
ω
 5
 
47.06 
16 
ω
 6
 
2.94 

ω
 7
 
2.94 

ω
 8
 
11.76 

ω
 9
 
97.06 
33 
ω 
10
 
38.23 
13 
ω
 11
 
70.59 
24 
ω
 12
 
73.52 
25 
ω
 13
 
32.3 
11 
ω
 14
 
23.53 

ω
 15
 
8.82 

ω
 16
 
2.94 

β
 1
 
14.7 

β
 2
 
5.88 

β
 3
 
8.82 

β 
4
 
2.94 

β
 5
 
82.32 
28 
β
 6
 
2.94 

β
 7
 
44.11 
15 
 

 246 
Cədvəl 5.7-nin davamı 
 
Spektrlər 
Tezlikləri,  
%-lə 
Total 
β
 8
 
23.53 

β
 9
 
82.32 
28 
β
 10
 
8.82 

β
 11
 
64.7 
22 
β
 12
 
2.94 

α 
1
 
2.94 

α
 2
 
23.53 

α
 3
 
2.94 

α
 4
 
38.23 
13 
α
 5
 
8.82 

α
 6
 
41.18 
14 
α
 7
 
47.06 
16 
α
 8
 
8.82 

 
Lakin  Eşqi  və  Axundova  (2009)  γ-zonasında  4  spektr  və  9 
müxtəlif  zolaq  müşahidə  edərək,  digər  zonalarla  müqayisədə 
bu  zonada  az  sayda  spektr  və  zolaqların  olduğunu  aşkar 
etmişlər  [182].  
20, 21 və 15 nömrəli  genotiplər, uyğun olaraq, 4, 5 və 6 
spektrlə ən az, 12 nömrəli genotip 15 spektrlə, 29 və 32 nöm-
rəli  genotiplərin hər biri  isə 14 spektrlə spektrlərin ən yüksək 
sayına  malik  genotiplər  kimi  qiymətləndirilmişlər.  Tədqiq 
olunan  genotiplərdə  spektrlərin  orta  sayı  9.82-yə  bərabər 
olmuşdur. Pan və həmkarları genotiplərin 14%-də maksimum 
sayda  -  11  spektr  müşahidə  etmişlər,  lakin  apardığımız  təd-
qiqatda  genotiplərin  təxminən  50%-də  11  spektr  təyin  olun-
muşdur [307]. Bu nəticə eksperimentimizdə istifadə etdiyimiz 
ekstraksiya  və  elektroforez  metodlarının  effektivliyindən  xə-

 
247 
bər verir. Bu metodlardan istifadə etmiş Eşqi və Axundovanın 
tədqiqatlarının nəticələri də bunu təsdiqləyir [182]. 
Qeyd etmək lazımdır ki, α-, β- və ω-zonalarında cəmi 30 
fərqli  pattern  müşahidə  olunmuş  və  onların  28-nin  hər  biri 
yalnız  bir  genotipdə  qeydə  alınmışdır.  Bu  və  yuxarıda  gös-
tərilən nəticələr nümunələrin identifikasiyasında PAAGE me-
todundan  istifadənin  məqsədəuyğun  olduğunu  sübut  edir. 
Digər  iki  zolaqlardan  biri  üç  genotipdə,  o  birisi  isə  iki  geno-
tipdə  izlənilmişdir  ki,  nəticədə  bu  genotipləri  monomer  pro-
laminlərin  müxtəlifliyinin  analizi  əsasında  identifikasiya  et-
mək mümkün olmamışdır.     
Monomer  prolaminlərin  müxtəlifliyi  ilə  horedin  prola-
minlərinin  müxtəlifliyi  müqayisə  olunmuş,  monomer  prola-
minlərin  analizi  nəticəsində  genotiplərin  80%-dan  çoxu,  hor-
dein prolaminlərinin müxtəlifliyinin analizi əsasında isə geno-
tiplərin  yalnız  28.5%-i  identfikasiya  olunmuşdur  [182].  Mo-
nomer prolaminlərin müxtəlifliyinin analizi əsasında 28 geno-
tip,  yəni  genotiplərin  84.84%-i  identifikasiya  olunmuşdur  ki, 
bu  da  Eşqi  və  Axundovanın  nəticələrini  təsdiqləyir  və  arpa 
genotiplərin  tanınmasında  monomer  prolaminlərdən  istifadə-
nin daha effektiv olduğundan xəbər verir.  
Şəkil  5.6-da  UPGMA  metodu  ilə  genotiplər  arasında  tə-
yin  olunmuş  Jaccard  oxşarlıq  indeksi  əsasında  genotiplərin 
qruplaşdırılmasının nəticələrini əks etdirən dendroqram təsvir 
olunmuşdur.  Genotiplər  oxşarlıq  indeksinin  0.36-ya  bərabər 
qiyməti əsasında 8 əsas qrupa bölünmüşlər. Birinci qrupda 13 
genotip, yəni bütün nümunələrin 39.39%-i qruplaşdırılmışdır. 
Bu klaster iki  –  “a” və  “b”  yarımqruplarından  ibarətdir. a ya-
rımqrupunda  Zaqatala  (2  genotip),  Lerik  (7  genotip),  Yevlax 
(1  genotip)  və  Qusar  (1  genotip)  zonalarına  aid  11  genotip 
yerləşmişdir.  Müşahidə  olunduğu  kimi,  Lerik  zonasına  aid 

 248 
bütün nümunələr bu qrupda  cəmlənmişlər. Bu qruplaşma Za-
qatala zonasına məxsus iki  genotipə də şamil  edilir. Bu qrup-
laşmada diqqəti cəlb edən məqam “a” yarımqrupunun Arpa78 
genotipi  istisna olmaqla, yalnız Nutans növmüxtəlifliyinə ma-
lik  ikicərgəli arpa  genotiplərindən  ibarət olmasıdır. Həmçinin 
bu yarımqrupda toplanmış nümunələrin 63.6%-nin ω-zonasına 
aid Pω
16
 zolağına malik olmalarıdır. “a” yarımqrupunda Yev-
lax zonasına aid Nutans 80-34/14, Lerik  zonasına aid Nutans 
57/9  və  Qusar  zonasına  aid  Arpa78  nümunələri  digər  nümu-
nələrlə  müqayisədə  uzaq  genetik  məsafədə  yerləşmişlər.  Şə-
kil 5.5-də müşahidə olunduğu kimi, a
1
 yarımqrupunda yerlə-
şən  5  genotipdən  Cəlilabad  19,  Nutans  86-35/18  və  Nutans 
118-21  genotiplər  eyni  patternlərə  malik  olmaqla,  monomer 
prolaminlərinə  görə  fərqlənməmişlər.  Bu  qrupda  cəmlənmiş 
Nutans 67/91 və Nutans 28/92 genotiplərinin oxşarlıq indek-
si  0.755-ə  bərabər  olmuşdur.  a
2
  yarımqrupunda  yerləşmiş 
Nutans  303  ilə  Nutans  57/9  genotiplərinin  genetik  oxşarlıq 
indeksi  0.827-yə,  Nutans  303  ilə  Nutans  124/32  nümunə-
lərinin oxşarlıq indeksləri isə 0.646-ya bərabər olmuşdur.  
İkinci  qrupu  təşkil  edən  10  genotip,  yəni  genotiplərin 
30.3%-i  Ağdam,  Quba,  Qusar,  Şamaxı  və  Qazax  zonalarına 
məxsus  nümunələrdir.  Bu  qrupda  yerləşmiş  nümunələrin 
əksəriyyəti  (60%-i)  Palindum  növmüxtəlifliyinə  aiddirlər. 
Lakin  Qusar  zonasına  aid  Arpa  84,  Qazax  zonasına  aid 
№79/1-2  və  55  №-li  yerli  Niqrum  növmüxtəlifliyinə,  həmin 
zonaya  aid  Arpa  81  nümunəsi  isə  Paralleum  növmüxtəlif-
liyinə  aiddirlər.  Bu  qrupda  yerləşmiş  genotiplər  altıcərgəli 
nümunələr kimi səciyyələnmişlər. Həmçinin bu nümunələrin 
əksəriyyəti Pω
1
, Pβ
1
 və Pα
1
 zolaqlarına malik olmuşlar. Cari 
qrupda  Qusar  zonasına  aid  palindum  69/91  və  №78  Cəbra-
yılı,  Qazax  zonasına  aid  Arpa  81  nümunələri  digər  nümu-

 
249 
nələrlə  müqayisədə  uzaq  genetik  məsafədə  yerləşmişlər.  Bu 
qrupda  lokallaşmış №li Seçmə  və №79/1-2  nümunələri eyni 
zolaqlara  malik  olmaqla  monomer  prolaminlərin  müxtəlif-
liyinin  analizi  əsasında  bir-birlərindən  fərqlənə  bilməmişlər. 
Ağdam zonasının Arpa 44 nümunəsi ilə Qusar zonasının pa-
lindum  69/91  nümunəsi  arasındakı  genetik  oxşarlıq  indeksi 
0.387-yə bərabər olmuşdur.  
Yevlax  zonasına  aid  Arpa  59  və  Ağdam  zonasına  aid 
Arpa  77  nümunələri  üçüncü  qrupu  təşkil  etmişlər.  Bu  iki  ge-
notip  ikicərgəli  olmaqla  Pα
11
  zolaqlara  malik  olmuşlar.  Bu 
genotiplərin  oxşarlıq  indeksi  0.368-ə bərabər olmuşdur.   
Dördüncü  qrupu  Yevlax  zonasına  aid  6№-li  Seçmə  və 
Qusar  zonasına  aid  Arpa  40  nümunələri  təşkil  edir.  Bu  iki 
nümunə  cərgə  formasından  fərqli  olaraq,  ω-,  β-  və  α-  zonala-
rında  oxşar  zolaqlara  malik  olmamışlar.  Bu  iki  genotipin  bir 
qrupda  yerləşmələrinin  səbəbi  oxşar  spektrlərə  malik  olmala-
rıdır.  Bu  nümunələrin  Jaccard  oxşarlıq  indeksi  qiymətlərinin 
0.4-ə bərabər olduğu  müəyyən  edilmişdir.   
 
 
 
 
 

 250 
Şəkil 5.6. Monomer prolaminlərin spektrləri əsasında arpa 
genotipləri arasında genetik oxşarlığı əks etdirən dendroqram 
 
Beşinci qrupda Ağdam zonasının 84 № li Seçmə və Arpa 
31, Fizuli zonasının Naxçıvan dəni nümunələri qruplaşmışlar. 
Arpa 31 və Naxçıvan dənli nümunələri Pω
3
 zolağına, Arpa 31 
və  84  №-li  Seçmə  genotipləri  isə  Pβ
10
  müştərək  zolağı  ilə 
səciyyələnmişlər.  Bu  qrupda  yerləşmiş  nümunələr  α-zona-

 
251 
sında Pα
9
 zolağına malik olmuşlar. Arpa 31 və Naxçıvan dənli 
nümunələri palindum növmüxtəlifliyinə, 84№li Seçmə nümu-
nəsi paralleum növmüxtəlifliyinə aid olsa da, bu nümunələrin 
hamısının altıcərgəli olması müəyyənləşdirilmişdir.  
Arpa 39, Arpa 29 və Hüseyn 1 genotipləri, uyğun olaraq, 
altı,  yeddi  və  səkkizinci  qrupda  qruplaşmışlar.  Bu  nümunə-
lərin  fərqli  qrupda  yerləşmələri  onların  digər  nümunələrdən 
uzaq genetik məsafədə olmalarının nəticəsidir.  
Hibridləşmə  bitkilərin  seleksiyasında  istifadə  olunan  ən 
əhəmiyyətli  metodlardandır.  Başqa  sözlə,  hibridləşmə  əsaslı 
metodlar  digər  seleksiya  metodları  ilə  müqayisədə  bitkilərin 
seleksiyasında  daha  yüksək  paya  malikdirlər.  Seçilmiş  vali-
deynlər arasındakı genetik məsafədən asılı olaraq, yaradılacaq 
hibridlərdə  maksimum  heterozisə  nail  olmaq  olar.  Monomer 
prolaminlərin  müxtəliflikləri  əsasında  qurulmuş  dendroqram 
hibridləşmə proqramları üçün münasib valideynlərin seçimin-
də ən effektiv metodlardan sayılır. Belə  ki, fərqli qrupda  yer-
ləşmiş genotiplərin genetik xüsusiyyətlərini, o cümlədən aqro-
nomik  xüsusiyyətlərini  nəzərə  alaraq,  onların  çarpazlaşması 
ilə  məhsuldar  və  keyfiyyətli  nümunələrin  yaradılması 
mümkündür.  
Lerik  rayonu  bölgəsindən  yığılmış  arpa  nümunələri  yal-
nız birinci qrupda cəmlənmiş olsalar da, digər bölgələrə məx-
sus nümunələr bütün qruplar üzrə paylanmışlar. Deməli, mo-
nomer  prolaminlər  əsasında  təyin  olunmuş  genetik  müxtəlif-
liyin  coğrafi  müxtəlifliyə  uyğun  olmadığını  tam  qətiyyətlə 
söyləmək mümkün deyil və bu məqsədlə hər bir bölgəyə məx-
sus olmaqla təsadüfi  yolla seçilmiş eyni  və çoxsaylı nümunə-
lərdən istifadə etmək labüddür. Lakin monomer prolaminlərin 
analizi  arpa  nümunələrində  iki  cərgəli  və  çox  cərgəli  geno-
tipləri ayırmaqda münasib olmuşdur.  

 252 
Beləliklə, analizlər  zamanı 4 zona: 





 və 

-zonaları 
təyin olunmuş, cəmi 36  spektr  və 56 zolaq müəyyən edilmiş-
dir.  ω-zonasında  16  spektr  və  22  zolaq  müşahidə  olunmaqla, 
ən  yüksək  spektr  və  pattern  müxtəlifliyi  aşkar  edilmişdir.  β- 
və  α-zonalarında,  uyğun  olaraq,  12  və  6  spektr,  həmçinin  20 
və  14  zolaq  qeydə  alınmışdır.  γ-zonasında  isə  spektr  aşkar 
olunmamışdır. Nei genetik müxtəliflik indeksinin hesablanmış 
qiymətinə  görə  daha  çox  genetik  müxtəliflik  β-zonasında 
(H=0.929), bir qədər az ω-zonasında (H= 0.917), ən az isə α-
zonasında  (H=0.831)  təyin  olunmuşdur.  Klaster  analizi  Jac-
card oxşarlıq indeksinin 0.36-ya bərabər qiyməti əsasında ge-
notipləri 8 əsas qrupa bölmüşdür. Klaster analizi ikicərgəli və 
altıcərgəli genotipləri bir-birlərindən effektiv surətdə ayırmış-
dır. Bu metod  genotiplərarası  genetik məsafəni  təyin  etməklə 
aralarındakı genetik məsafə uzaq olan nümunələrin gələcəkdə 
çarpazlaşdırılması ilə heterozis effektinə malik hibridlərin ya-
radılmasında  istiqamətləndirici  rola  malikdir.  Monomer  pro-
laminlərin  elektroforetik  tədqiqi  ilə  arpa  nümunələri  arasında 
yüksək  genetik  müxtəlifliyin  aşkar  olunması  zəminində  arpa 
nümunələrinin  genetik  müxtəlifliyinin  monomer  prolaminlər 
əsasında tədqiqi məsləhət görülür [23, 24]. 
Tədqiqatımızda əldə olunmuş nəticələr toxumların cücər-
mə  qabiliyyəti  və  xlorofil  (a+b)-nin  miqdarında  baş  verən 
dəyişmələrə  görə  stresə  davamlılıq  göstəriciləri  ilə  müqayisə 
olunmuşdur. Bu indekslərlə monomer prolaminlədə müşahidə 
edilən zolaqlar arasında korrelyasiyalar öyrənilərək, monomer 
prolamin zolaqları ilə quraqlıq və duzluluq stresləri indeksləri 
arasında heç bir asılılığın olmadığı müəyyən olunmuşdur. Bu 
nəticəni,  xarici  mühit  amillərinin  ehtiyat  zülallarının  qurulu-
şuna təsir göstərməməsi ilə izah etmək olar.  
 
 

 
253 
5.3. Qarğıdalıda hibridlərarası müxtəliflik  
dərəcəsinin tədqiqi 
 
Bitkilərdə  genetik  müxtəlifliyin  öyrənilməsi,  seleksiya 
proqramlarında onlardan istifadə olunmasını təmin edir. Həm-
çinin, genetik  cəhətdən fərdlərin qohumluq əlaqələrinin öyrə-
nilməsi  müvafik  qrupların  yaranmasına,  gen  xəritələrinin  ha-
zırlamasına  və  gen  yerlərinin  müəyyənləşdirilməsinə  imkan 
verir  [396].  Genetik  müxtəlifliyin  öyrənilməsi  elə  bir  proses-
dir  ki,  növlərin,  formaların  və  fərdlərin  fərqliliyi  və  yaxud 
oxşarlığı,  xüsusi statistik  metodlarla,  eyni zamanda morfoloji 
və biokimyəvi metodlarla irsi məlumatlar əsasında tədqiq olu-
nur  [275].  Bu  metodların  arasında  DNT  markerləri  ən  dəqiq 
və  ən  etibarlı  markerlər  sayılır.  Bu  tədqiqatda  hibridlər  arası 
genetik  müxtəlifliyin  miqyasını  qiymətləndirmək  üçün  morfoloji 
əlamətlərdən və DNT markerlərindən istifadə olunmuşdur. 
 
 
5.3.1. Hibridlərarası müxtəliflik dərəcəsinin  
morfoloji əlamətlər əsasında qiymətləndirilməsi 
 
Genetik müxtəliflik dərəcəsi morfoloji əlamətlərə görə də 
asanlıqla öçülə bilir  və molekulyar markerlərin  əksinə olaraq 
onlar genom kodlarına uyğun hissələri əks etdirirlər.  
Genetik  variasiya,  əlamətlərin  orta  qiymətinin  kvadratı 
ilə təyin olunduğundan, əlamətlərin bir-biri ilə müqayisəsində 
ondan  münasib  meyar  kimi  istifadə  etmək  tövsiyə  olunmur. 
Belə  ki,  müxtəlif  ölçü  vahidlərinə  malik  parametrləri  bir-biri 
ilə  müqayisə  etmək  olmur.  Məsələn,  bitkinin  boyu  sm-lə, 
1000 dənin  kütləsi  isə q-la ölçülür, müxtəlif ölçü  vahidlərinə 
malik  bu  kəmiyyətləri  müqayisə  etmək  üçün  variasiya  əmsa-

 254 
lından  (CV)  istifadə  olunmalıdır.  Variasiya  əmsalı  müxtəlif 
kəmiyyətləri  ölçü  vahidlərindən  azad  etməklə  müqayisəyə 
imkan verir.  
Apardığımız  tədqiqatın  nəticələrinə  görə,  suvarılan  şəra-
itdə  dən  məhsuldarlığı  (11.29),  qıça  sırasında  dənin  sayı 
(9.03),  qıça  dəninin  sıra  sayı  (10.29),  dənin  eni  (11.23),  ASI 
(11.40), dənin dolma sürəti (11.75) kimi əlamətlərin, quraqlıq 
şəraitində  isə  dənin  eni  (11.31),  tac  çiçəyin  şaxələrinin  sayı 
(10.90),  qıça  yarpağının  səthi  (11.02),  ASI  (26.79),  dənin 
dolma  sürəti  (10.00),  qıçanın  ağırlıq
 
faizi  (14.86)  əlamətlə-
rinin  genetik  variasiya  əmsalı (GCV%) yüksək olmuşdur. Bu 
əlamətlərin genetik variasiya əmsalının yüksək olması, həmin 
əlamətlərin  genetik  dəyişkənliyinin  yüksək  olmasını  göstərir. 
Bu əlamətlər mühitin təsiri altına az düşdüklərindən, seleksiya 
proqramlarında  müxtəlifliyin  qiymətləndirilməsində  onlardan 
istifadə edilə bilər. Başqa sözlə, bu əlamətlər əsasında hibrid-
lərin seçilməsi uğurlu ola bilər. Ümumiyyətlə, seleksiyaçıların 
əsas problemi mühit  və  genotipin qarşılıqlı təsirini öyrənmək 
və genetik variasiyaları ayırmaqdır. Mühit × genotip qarşılıqlı 
əlaqələrinin bir hissəsi genetik variasiyanın içərisində gizlənir 
və buna görə də, genetik müxtəliflik və bütün ona bağlı para-
metrlərin  xəta  ilə  qiymətləndirilməsinə  səbəb  ola  bilir  [27]. 
M. Yazdandoost-Hamedani və A.Rezai [417] də qarğıdalı nü-
munələri ilə apardıqları tədqiqatlarda bizim əldə etdiyimiz nə-
ticələrə oxşar nəticələr əldə etmişlər. 
Fərdlərin  qruplaşdırılmasının  və  genetik  müxtəlifliyinin 
tədqiqində klaster analizi ən mühüm üsullardan biri hesab olu-
nur  və  ondan  daha  çox  istifadə  edilir.  Bu  tədqiqatda  hibrid-
lərin qruplaşdırılması üçün hər iki şəraitdə, yəni tam suvarılan 
və  quraqlıq  stresi  şəraitində,  39  morfoloji  əlamətlər  əsasında 
klaster  analizindən  istifadə  edilmışdır.  Genetik  tədqiqatlarda, 

 
255 
xüsusilə  müxtəlifliyin  tədqiqində  müxtəlif  alqoritmlər  arasında 
UPGMA və WARD kimi klaster analizi üsulu geniş istifadə olu-
nur  [275].  F.  Rincon  və  əməkdaşları  [335]  genetik  müxtəlifliyin 
tədqiqində  UPGMA,  WARD,  SLINK  və  CLINK  kimi  klaster 
analizi alqoritmlərindən istifadə edərək, belə nəticəyə gəlmişlər ki, 
genetik materialın irsi əlaqələrinin uyğunluğunda UPGMA nəticə-
ləri ən etibarlıdır. Lakin bu üsulun əsas problemi zəncirvari təsirin 
olmasıdır, bu isə əldə edilən qrupların təhlilini və tanınmasını çə-
tinləşdirir.  WARD üsulu  ilə  də UPGMA üsuluna  oxşar nəticələr 
əldə edilmişdir. Lakin bu üsulda zəncirvari təsir problemləri yox-
dur.  Klaster  analizində  münasib  üsulların
 
seçimindən  əlavə 
fərdlərdə və populyasiyalarda genetik oxşarlıqların və ya fərq-
liliklərin müəyyənləşdirilməsi lazımdır. Genetik oxşarlığın və 
fərqliliklərin qiymətləndirilməsi üçün müxtəlif meyarlar möv-
cuddur.  Bunlardan  kvadrat  Evklid  fərqliliyi  genetik  fərqlilik-
lərin  qiymətləndirilməsində  istifadə  olunan  ən  ümumi  meyar-
lardan sayılır [275]. 
Hibridləri  qruplaşdırmaq  üçün  WARD  metodu  və  kvadrat 
Evklid fasiləsi əmsalından istifadə olunmışdır. Tədqiq olunan əla-
mətlər  əsasında,  tam  suvarılan  şəraitdə  38  qarğıdalı  hibridindən 
əldə edilmiş dendroqram 5.7-cı şəkildə verilmişdir.  
Klaster  analizinin  ən  mühüm  cəhətlərindən  biri  münasib 
klasterlərin  sayının  təyin  olunmasıdır.  Bu  mövzu,  genetik  tədqi-
qatlarda,  xüsusilə  genotiplərin  qruplaşdırılmasında  və  müəyyən 
qrupların  aşkarlanmasında,  bitki  seleksiyası  proqramlarında  ən 
əsas  faktor  sayılır.  Klaster  analizində  qrupların  münasib  sayını 
müəyyənləşdirmək üçün 
2
n
  (n, gentoplərin sayıdır) formulun-
dan  və  dendroqramda  ən  çox  məsafə  yaranan  nöqtədə  dendro-
qram  kəsilməsi üsullarından  istifadə olunur [270]. Bu tədqiqatda 
2
n
formulundan istifadə etməklə klaster sayının 4-ə və dendro-
qramda ən çox məsafə yaranan nöqtədə dendroqram kəsilməsi 

 256 
üsulilə  isə  2-ə  bərabər  olduğu  müəyyən  edilmişdir.  Bundan 
əlavə  klaster  analizində  genotip  qruplarının  sayını  müəyyən-
ləşdirmək  üçün  diskriminant  funksiyasının  analizindən  istifa-
də edilmişdir. İki, üç, dörd və beş klaster vəziyyəti üçün ana-
liz  yerinə  yetirilmiş,  ən çox fərqlənmə  iki  klasterlə əldə  edil-
mişdir.  İki  klaster  analizi  əsasında  tam  suvarılan  şəraitdə 
qrupların tərkibi aşağıdakı kimi olmuşdur (Cədvəl 5.8).  

Yüklə 65,28 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   ...   27




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə