Рамазан Мяммядов Сумгайыт щадисяляри



Yüklə 1,44 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə3/8
tarix07.12.2016
ölçüsü1,44 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

 
 
 
 
 
                                                 
*
Бах:  Азярбайъан  Республикасы  Хариъи  ишляр  Назирлийинин  Бяйанаты.  – 
«Халг  гязети»,  29  сентйабр  2003-ъц  ил;  Вагиф    Ясядов.  Ишьалчылар  Азых 
маьарасында ня ахтарырлар. – «Азярбайъан» гяз., 6 нойабр 2003-ъц ил.
 

 
35 
Мараглар говушур. 
Гарабаь  проблеми  эцндямя эялир 
 
Беляликля,  бу  гыса  арайышдан  да  эюрцндцйц  кими, 
Даьлыг  Гарабаь  дийарынын  дяйяри  (истяр  мцасир  дювр  вя 
эяляъяк  бахымınдан,  истярся  дя  гядим  кечмиш  бахымын-
дан) айдындыр вя, ялбяття ки, щяля ХХ ясрин яввялляриндян 
етибарян  ермянилярин  бу  тарихи  Азярбайъан  торпаьына 
эюз  дикдикляри,  она  сащиб  чыхмаг  истядикляри,  бундан 
ютрц  дяфялярля  ъящд  эюстярдикляри  вя  еляъя  дя  азярбай-
ъанлыларын ъидди мцгавимятляриня раст эялдикляри М.Гор-
бачова, онун ялалтыларына вя мяслящятчиляриня йахшы бялли 
иди. Одур ки, ССРИ-ни даьытмаг мягсядиля милlи ядавят-
лярин  гызышдырылмасы  цчцн  Даьлыг  Гарабаь  проблемини 
эцндямя  эятирмяк  ян  йахшы   
8
  васитя  иди.  Бу  мягамда 
ермянилярин  Даьлыг  Гарабаьы  яля  кечирмяк  арзусу 
М.Горбачовун  ССРИ-ни  даьытмаг  планлары  иля  цст-цстя 
дцшцрдц. 
Москвада, Кремлин диварлары арасында, партийа вя 
дювлят структурларынын йухары ешалонларында формалашан 
сийасятин  маэистрал  истигамятиндян  хябярдар  олан,  лап 
бир  аз  да  дягиг  десяк,  -  бу  просесдя  билаваситя  иштирак 
едян ермяни вя ермянипяряст миллятчи-сепаратчы гцввяляр 
Даьлыг  Гарабаь  уьрунда  цмуммилли  ермяни  щяря-
катынын  даща  да  эцъляндирилмяси  цчцн  1986-ъы  илин 
сонларындан  етибарян  планлы  сурятдя  вя  фасилясиз  олараг 
эенишмигйаслы ъидди щазырлыг ишлярини тяшкил етмяйя башла-
дылар.  Йеревандан  Степанакертя  эюндярилян  емиссарлар 
вилайятин  ермяни  ящалисини  «маарифляндирмякдя»  сяй-
лярини  артырыр,  ону  гяти  мцбаризяйя  щазырлайыр,  шящяр  вя 
                                                 
*
 
Бурада «йахшы» сюзц аксеоложи mяnada, yяni mяnяvi dяyяrlяr бахымın-
дан дейиl, mцмкцн олмасы бахымындан ишлянмишдир. – Р.М.
 

 
36 
кяндлярдя, мцяссисялярдя, идаря вя тяшкилатларда мцхтялиф 
йыьынъаглар  кечирир,  дцкан-базарда,  йемякханаларда  – 
бир  сюзля,  щяр  йанда  ящали  арасында  эениш  тяблиьат  ишляри 
апарыр,  Даьлыг  Гарабаь  Mухтар  Вилайятинин  Азяр-
байъанын  тяркибиндян  чыхарылараг  Ермянистана  бирляш-
дирилмяси  барядя  лап  йахын  вахтларда  гябул  едиляъяк 
гятнамяляр  цчцн  вилайятин  ермяни  ящалиси  арасында 
имзалар топлайырлар. 
Онлар вилайятдя эуйа бир-бириня йад ики миллятин – 
инкишаф  етмиш,  сивил,  «абориэен»  ермянилярля  сивилизасийа-
дан  бихябяр,  вящши,  барбар,  «кючяри»  азярбайъанлыларын 
бир  яразидя  йашамаларынын  гейри-мцмкцн  олдуьуну 
исрар едир, щятта бу фикрин йайылмасына мане ола биляъяк 
ядябиййатдан беля истифадя олунмасынын гаршысыны алмаг 
мягсядиля 
вилайятдяки 
бцтцн 
китабханалардан 
бейнялмилялчилик 
рущунда 
йазылмыш, 
ермянилярля 
азярбайъанлылар  арасында  щяр  щансы  бир  достлуг, 
доьмалыг, йахынлыг ялагяляриндян бяhс едян китаблар, о 
ъцмлядян  Азярбайъан  йазычы  вя  шаирляринин  рус  дилиндя 
няшр олунмуш ясярляри, щятта Ъялил Мяммядгулузадянин 
ушаглар цчцн йаздыьы щекайяляр беля чыхарылырды ки, ня вар 
-  ня  вар,  ермяни  халгынын  ишэцзарлыьы,  ямяксевярлийи 
барядя йазылмыш сямими сятирлярин мцяллифи, ону юз халгы 
цчцн bəzi məsələlərdə нцмуня эюстярян йазычы миллийятъя 
азярбайъанлыдыр. 
      
 
 
 
 
 

 
37 
Мiкойанын «нязяриййяси» 
 
Даьлыг  Гарабаь  уьрунда  мцбаризяни  «нязяри» 
ъящятдян  ясасландырмаьа  ъящд  едян  гаты  миллятчи,  тарих 
елмляри  доктору  С.Микойан  (Москвада  чыхан  «Латын 
Америкасы»  журналынын  баш  редактору,  Совет  дювлят  вя 
партийа  хадими,  Сосиалист  Ямяйи  Гящряманы  олмуш 
Анастас  Микойанын  оьлу)  о  дюврдя  ССРИ  мяканында 
ян  бюйцк  тиражла  няшр  олунан  вя  дцнйанын  яксяр 
юлкяляриня  йайылан  «Литературnайа  газета»нын  2  сент-
йабр  1987-ъи  ил  тарихли  нюмрясиндя  йазырды:  «Йыьъам 
тарихи яразийя малик «йерли олмайан» миллятин бюйцк bир 
групунун  инзибати  ъящятдян  ня  цчцн  щямин  миллятин 
«йерли» ола биляъяйи республика дейил, башга бир республи-
кайа  табе  олдуьунун  сябяблярини  ъясарятля,  гярязсиз 
мцзакиря  етмяйя  ещтийаъ  вардыр.  Щятта  Совет  щакимий-
йятинин  илк  чаьларында  инзибати  ярази  бюлэцсцндя  йол 
верилян  нюгсанлар  буэцн  проблем  йаратмагда  давам 
едя  биляр,  гайнаглара  гайытмадан  бунлары  щялл  етмяк 
мцмкцн дейилдир». 
Гайнаглар  мясялясиня,  йяни  проблемин  тарихи  кюк-
ляриня  биз  бир  гядяр  сонра  гайыдаъаьыг.  Бурада  ися  bir 
мясяляни хцсуси олараг вурьуламаьы ваъиб билирик. 
Халг  шаири,  Азярбайъан  ССР  Елмляр  Академийа-
сынын мцхбир цзвц Бяхтийар Ващабзадя вя тарих елмляри 
доктору,  профессор  Сцлейман  Ялийаров  С.Микойанын 
нязяриййябазлыьына  лайигли  вя  тутарлы  ъаваб  веряряк, 
«Азярбайъан»  журналынын  1988-ъи  ил  феврал  нюмрясиндя 
йазырдылар:  «…Гарабаьын  Ермянистана  игтисади  «баьлы-
лыьы»  барядя  эцлцнъ  дялили  бир  кянара  гойсаг 
(Азярбайъан ССР-ин шимал-гярб районлары Эцръцстанла, 
шимал  районлары  ися  Даьыстанла  игтисади  ялагя  сахлайыр, 
лакин  онларын  статусу  цчцн  бунун  ня  ящямиййяти  ола 

 
38 
биляр?),  «йерли  олмайан»  миллятляри  мцттяфиг  респуб-
ликаларын табелийиндян чыхарыб ярази ъящятдян еля респуб-
ликалара  бирляшдирмяк  тяклиф  олунур  ки,  щямин  респуб-
ликаларда онлар «йерли» миллят олсунлар. Яслиндя бу, милlи 
тяркиб  етибары  иля  «саф»  (йяни,  моноетnик.  –  Р.М.) 
республикалар  йаратмаг  иддиасындан    башга  бир  шей 
дейилдир.    Беляликля,  Совет  мухтариййятинин  мащиййяти 
шцбщя алтына алыныр» (курсив бизимкидир. – Р.М.). 
Тамамиля  доьру  фикирдир  вя  юз  тяряфимиздян  ялавя 
едяк ки, мящз бу бянддя, йяни «Совет мухтариййятинин 
мащиййятиni  шцбщя  алтына  алмаг»  истяйиндя  ермяни 
С.Микойанын  вя  баш  катиб  М.Горбачовун  мараглары 
говушур,  цст-цстя  дцшцрдц.  Якс  тягдирдя,  ермяни  тарих-
чисинин  бу  ъцр  «нязяриййябазлыьы»  ишыг  цзц  эюрмяzди. 
Ахы,  йухарыда  дедийимиз  кими,  ССРИ-ни  даьытмаг 
мягсядини  эцдян  М.Горбочов  цчцн  миллятляри  бир-
биринин  цстцня  галдырмаг,  онлары  «боьушдурмаг»  ян 
ваъиб  иш  иди.  Сюз  йох  ки,  Совет  щакимиййятинин  илк 
чаьларында милlи мясялядя бурахылмыш «сящвляря» истинад 
етмяк гярязли мягсяд эцдцрдц. Бу тезиси иряли сцрмякля 
Совет  Иттифагынын  нязяри  ясасыны  тяшкил  едян,  ону  мющ-
кямляндирян  пролетар  бейнялмилялчилийи  идейасыны  шцбщя 
алтына  алмаг,  милли  мараглары  юн  плана  чякмяк,  онлары 
сон  дяряъя  шиширтмяк  вя  гaрşı-гаршыйа  гоймаг,  милли 
ядавятляри  гызышдырмаг  имканы  ялдя  едилирди  ки,  тарихчи 
«алим»  С.Микойанын  ъызма-гарасы  да  буна  бир  нюв 
«нязяри»  база,  мцсбят  щяллинин  гейри-мцмкцнлцйц 
яввялъядян бялли олдуьундан  
9
 йалныз вя йалныз иттифагын 
                                                 
*
 
Milli tərkib etibarı ilə “saf” dövlətlərin yaradılması fikri mahiyyətcə  çox 
absurd, cəfəng, yəni həyata keçirilməsi mümkün olmayan bir fikirdir. Döv-
lətlərin yaradılması “monoetnik tərkib” prinsipi əsasında həyata keçirilərsə
 
dövlətlərin ümumi sayı 3500-ə qədər ola bilər, çünki Yer kürəsində yaşayan 
əhali məhz bu sayda etnik qruplara bölünür. 
 

 
39 
даьылмасына йюнялмиш абсурд тялябляр иряли сцрмяк цчцн 
истинад нюгтяси, трамплин йаратмыш олду. 
Бу  гябилдян  олан,  беля  демяк  мцмкцндцрся, 
«нязяриййя»ляря  партийа  вя  дювлят  рящбяри  тяряфиндян 
принсипиал  гиймят  верилмядикъя  миллятчи-сепаратчы  гцв-
вяляр  щярякятя  эялмяйя,  конкрет  ямяли  иш  эюрмяйя, 
митингляр  тяшкил  етмяйя,  абсурд  тялябляр  иряли  сцрмяйя 
башладылар.  
 
Илк митинги «Гарабаь» 
комитяси идаря едирди 
 
 
Даьлыг  Гарабаь  Мухтар  Вилайятинин  Азярбай-
ъанын  тяркибиндян  чыхарылараг  Ермянистана  бирляшдирил-
мяси  тяляби  иля  илк  митинг  1987-ъи  илин  октйабрында 
Ермянистан  ССР-ин  пайтахты  Йереван  шящяриндя 
А.С.Пушкин  адына  паркда  кечирилди.  Ъямиси  250  няфяря-
дяк адамын иштирак етдийи бу митинги «Гарабаь» коми-
тясинин  лидерляри  Игор  Мурадйан  вя  Левон  Тер-Петрос-
йан  (щансы  ки,  Гарабаь  щярякаты  дальасында  эяляъякдя 
Ермянистан  Республикасынын  президенти  вязифясинядяк 
йцксяляъяк) идаря едирдиляр. 
Щашийя. 
«Гарабаь» комитяси щаггында гыса арайыш: 
«Qарабаь» комитяси ермяни миллятчи-сепаратчы щярякаты-
на  рящбярлик  етмяк  мягсядиля  1965-ъи  илдя  Йереванда 
«Гарабаьын  Ермянистана  бирляшдирилмяси»  ады  иля  йара-
дылмышдыр,  даща  доьрусу,  легаллашдырылмышдыр.  Чцнки, 
щадисялярин  мащиййятиня  вардыгъа  эюрмяк  олур  ки,  бу 
щярякат  щяля  чох-чох  яввяллярдян,  щятта  советляшмядян 
габаг,  ютян  ясрин  башланьыъында  тяшкил  олунмуш,  совет-

 
40 
ляшмя вя совет гурулушу илляриндя ися гейри-легал шякилдя 
давам етдирилмишдир. 
«Гарабаьын 
Ермянистана 
бирляшдирилмяси 
комитяси»нин идаря щейятинин сядри Бадамйантс, цзвляри 
ися республиканын  рящбярляри  –  Ермянистан КП МК-нын 
биринъи  катиби  Йаков  Заробйан,  икинъи  катиби  Щовщан-
нес  Багдасарйан,  Ермянистан  Елмляр  Академийасынын 
Президенти  Виктор  Щампартсумйан,  профессорлар: 
Армайис  Мнатсаканйан,  Г.Б.Улубабйан,  йазычы  вя 
шаирляр:  Силвa  Капутикйан,  онун  яри  Щовщаннес  Шираз 
(яслян Тцркийяли) олмушлар. 
Йери эялмишкян, мялумат цчцн ону да гейд едяк 
ки, мящз бу комитянин цзвц вя илщамчысы олмуш щямин 
Йаков Заробйанын – коммунист ъилдиня эирмиш дашна-
кын  Совет  Ермянистанына  рящбярлик  етдийи  дюврдя,  еля 
мящз  1965-ъи  илдя  бцтцн  тцрк  дцнйасынын  гаты  дцшмяни 
эенерал  Андраник  Озанйанын  анадан  олмасынын  100 
иллийи  вя  уйдурма  «ермяни  сойгырымы»нын  50  иллийи 
мцнасибятиля 
Йереванда 
мющтяшям 
бир 
абидя 
гойулмушдур. Абидянин ачылышында 400 минядяк адамын 
иштирак 
етдийи 
митингдя 
ермяни 
миллятчиляринин 
сепаратчылыг  мягсядлярини  ачыг-ашкар  нцмайиш  етдирян 
плакатларда  йазылмышды:  «Гярби  Ермянистан  (йяни 
Анадолу.  –  Р.М.)  Ермянистанын  олмалыдыр!»,  «Даьлыг 
Гарабаь  бизимдир!»,  «Нахчыван  Ермянистан  торпа-
ьыдыр!», «Ермяниляр! 1915-ъи илин гисасыны алмаг вахтыдыр, 
бирляшин!» вя с. 
Бу  шцарлары  йазанлар  вя  нцмайиш  етдирянляр,  щеч 
шцбщясиз  ки,  эенерал  Андраник  Озанйанын  щяля  1918-ъи 
илдя «Шейпур» журналынын 7 декабр тарихли 8-ъи нюмрясин-
дя  дяръ  олунмуш  ашаьыдакы  шовинист  идейасындан  илщам 
алырды:   «Гафгазда Эцръцстан вя Азярбайъан ола билмяз.   

 
41 
Бурада  анъаг  Ермянистан  ола  биляр.  Йа  эяряк  Гафгазын 
щамысы  Ермянистан  олсун,  йа  да  Ермянистана  табе  кими 
бир шей олсун». 
Суал  олунур:  Йенидянгурма  сийасятини  ортайа 
атанда  М.Горбачов  вя  онун  кюмякчиляри  бунлары  мя-
эяр билмирдиляр? Ялбяття, билирдиляр, лап йахшы билирдиляр вя 
юз  мягсядлярини  щяйата  кечирмяк  цчцн  бюйцк  усталыгла 
истифадя едирдиляр. 
        Беляликля,  Гарабаь  щярякаты  балайанларын, капутик-
йанларын,  ханзадйанларын  вя  башга  «йан»ларын  гялямя 
вермяйя  чалышдыглары  кими  йенидянгурманын  йетирмяси 
дейилди.  Бу  щярякат  ХХ  ясрин  60-ъы  илляринядяк  «gizli 
fəaliyyət  göstərərək,  sonra  açıq  surətdə  millətçiliyi 
qızışdıran,  millətlərarası  ədavət  salan  bir  hərəkata 
çevrilmişdir».   
10
 
Zənnimizcə,  Qarabağ  hərəkatının  yenidənqurma-
dan çox-çox illər qabaq yarandığı barədə SSRİ proku-
rorluğunun baş istintaq idarəsi rəisinin birinci müavini 
V.İ.İlyuxinin  «Komsomolskaya  pravda»  qəzetinin  15 
aprel  1989-cu  il  tarixli  nömrəsində  dərc  olunmuş 
musahibəsində  dediyi  aşağıdakı  fikir  oxucu  üçün  çox 
maraqlı  və  vacib  olar.  O  demişdir:  «Biz  «Qarabağ» 
komitəsinin  istintaqı  ilə  çox  dərindən  məşğul  olmuşuq. 
Bu  məlum  komitənin  fəaliyyəti  əvvəllər  çoxlarının  başa 
düşdüyü  kimi  heç  də  günahsız  deyildir.  «Qarabağ 
hərəkatı» bəzilərinin iddia etdiyi  kimi,  yenidənqurmanın 
da  yetirməsi  deyildir.  Bu  hərəkat  40-50-ci  illərdən 
mövcuddur». 
Ötən  əsrin  80-ci  illərində  yenidənqurma  siyasəti-
nin  həyata  keçirilməsinə  başlanan  dövrdə  «Qarabağ» 
                                                 
*
 
Бах: И.Мяммядов, С.Ясядов. Ермянистан азярбайъанлылары вя онларын  
аъы талейи. – Бакы, 1992, с.52.
 

 
42 
komitəsinə  rəhbərlik  etmiş  separatçı-millətçi  liderlər 
haqqında Latviyanın ittifaqmiqyaslı kurort şəhəri olan 
Yurmalada  çıxan  eyni  adlı  qəzet  29  iyun  1989-cu  il 
tarixli  nömrəsində  məlumat  verərək  yazırdı:  «  Oxucu, 
ola bilsin ki, «Qarabağ» komitəsinin üzvlərini xunvey-
binlik edən,  üzlərini saç-saqqal basmış, heç  bir  faydalı 
işlə  məşğul  olmayan,  avara,  narkoman,  tüfeyli  həyat 
sürən,  yaxud  da  korrupsiyaya  qurşanmış  elementlər 
olduğunu təsəvvür edir. Zənn edirik ki, burada «kimin 
kim»  olduğunu  demək,  məsələyə  aydınlıq  gətirmək 
vaxtıdır.  Beləliklə,  onların  adlarını  əlifba  sırası  ilə 
sadalayırıq: 
1.  Akopyan  Aleksey  Akopoviç  (1955-ci  il  təvəllüdlü), 
tarix  elmləri  namizədi,  30  elmi  məqalə  və  əsərin 
müəllifi.  Həbs  olunanadək  iş  yeri  –  Ermənistan  SSR 
EA Şərqşünaslıq İnstitutunun baş elmi işçisi. 
2. Araktsyan Babken Qurqenoviç (1944-cü il təvəllüd-
lü), fizika-riyaziyyat  elmləri namizədi, Yerevan Dövlət 
Universitetinin  tətbiqi  riyaziyyat  kafedrasının  müdiri, 
dosent. 
3. Vardanyan David Manukoviç (1950-ci il təvəllüdlü), 
fizika-riyaziyyat  elmləri  namizədi,  Yerevan  Dövlət 
Universitetinin  bərk  cisimlər  fizikası  kafedrasında  baş 
elmi işçi.  
4.  Qalstyan  Ambartsum  Paylakoviç  (1956-cı  il  təvəl-
lüdlü),  tarix  elmləri  namizədi,  Yerevan  şəh.,  «Servis» 
kooperativinin elmi məsləhətçisi. 
5. Gevorkyan Samvel Vladimiroviç (1949-cü il təvəllüd-
lü),  SSRİ  Jurnalistlər  İttifaqının  üzvü,  Ermənistan 
Dövlət Teleradio Komitəsində şöbə müdiri. 
6.  Qazaryan  Rafael  Avetisoviç  (1924-cü  il  təvəllüdlü), 
texnika elmləri doktoru, Ermənistan SSR EA-nın müx-

 
43 
bir üzvü, Ermənistan EA-nın nəzdindəki kvant elektro-
nikası şöbəsinin müdiri, müharibə veteranı. 
7. Qazaryan Samson Sergeyeviç (1953-cü il təvəllüdlü), 
183  №-li  orta  məktəbin  müəllimi,  «Avanqard»  qəze-
tinin ştatda olan əməkdaşı. 
8. Manukyan Vazgen Mikaeloviç (1946-cı il təvəllüdlü), 
fizika-riyaziyyat  elmləri  namizədi,  Yerevan  Dövlət 
Universitetinin rəqəmli analiz kafedrasının dosenti. 
9.Manuçaryan  Aşot  Qarnikoviç  (1954-cü  il  təvəllüdlü) 
183 №-li orta məktəbin dərs hissə müdiri, Ermənistan 
SSR Ali Sovetinin deputatı. 
10.  Siradeqyan  Vanik  Sumbatoviç  (1946-cı  il  təvəllüd-
lü), yazıçı, SSRİ Yazıçılar İttifaqının  üzvü. 
11. Ter-Petrosyan Levon Akopoviç (1945-ci il təvəllüd-
lü)  filologiya  elmləri  doktoru,  Ermənistan  SSR 
Nazırlər  Soveti  yanında  Qədim  Əlyazmalar  İnstitutu-
nun baş elmi işçisi». 
Qəzet  «Qarabağ»  komitəsinin  ancaq  həbs  olun-
muş  üzvləri  haqqında  məlumat  verir.  Komitənin  daha 
bir  üzvü  olmuşdur:  İqor  Muradyan  -  Ermənistan  SSR  
Dövlət  Plan  Komitəsi  nəzdində  «İqtisadiyyat  və  Plan-
laşdırma  Elmi-Tədqiqat  İnstitutu»-nun  əlaqələndirmə 
şöbəsinin baş elmi işçisi, iqtisad elmləri namızədi. 
Hörmətli  oxucu!  «Qarabağ»  komitəsi  üzvlərinin 
siyahısını bir də diqqətlə nəzərdən keçir!  Doğrudan da, 
komitənin  üzvləri  yüksək  hazırlıqlı,  savadlı,  nə  etdik-
lərini  və  nə  məqsədlə  etdiklərini  çox  gözəl  bilən 
adamlar idi. Onların hər bir addımı əvvəlcədən ölçülüb-
biçilmişdi,  planlaşdırılmışdı  və  əlbəttə,  Qorbaçovla 
razılaşdırılmışdı, yaxud da, ən azı, onun siyasəti ilə tam 
uzlaşdırılmışdı. 

 
44 
Beləliklə, 1987-ci ilin oktyabrında Yerevanda təşkil 
olunmuş  ilk  mitinqi  «Qarabağ»  komitəsinin  liderləri 
idarə edirdilər. 
 
Дağliq Qarabağ  uğrunda 
ümummilli erməni 
hərəkatına yaşıl işıq 
 
 
Mitinq Dağlıq Qarabağ uğrunda umummilli ermə-
ni  hərəkatının  yeni  mərhələyə  -  kitab,  jurnal  və  qəzet 
səhifələrindən  düşüb  küçə  və  meydanlara  keçərək  açıq 
mübarizə mərhələsinə qədəm qoyduğuna işarə edən və 
eyni zamanda kəşfiyyat xarakterli bir addım idi –  həm 
Azərbaycan  tərəfin,  həm  də  Moskvanın  və  eləcə  də 
digər müttəfiq respublikaların reaksiyasını, münasibəti-
ni öyrənmək məqsədini güdürdü.  
Təəssüflə qeyd etmək lazım gəlir ki, nəinki Moskva 
və  müttəfiq  respublikalar,  hətta  rəsmi  Bakı  belə  bu 
mitinqə  münasibət  bildirmədi,  həyəcan  təbili  çalmadı. 
Görünür  ki,  ya  heç  kəs  ittifaq  miqyaslı  təhlükənin 
başlandığını    görmədi,  yaxud  da  hamı  üçün  arzu  olu-
nan  idi.  Hər  halda,  M.  Qorbaçovun  «fəlsəfəsi»  və 
məsələlərə  münasibəti  bizə  aydındır:  mitinq  onun 
məqsədlərinə  xidmət  etməsəydi,  Baş  katib  mitinqdə 
erməni  separatçı-millətçilərin  döyüş  himninin  səsləndi-
rilməsinin,  himndəki  «Axı  bu  gün  də  Qarabağa  canlı 
bütlər,  səcdəgahlar  lazımdır!»  və  ya    «Qarabağı  xilas 
etmək  üçün  ölümə  və  həbsxana  qorxusuna  nifrət 
etməyə  bizim  cəsarətimiz  çatacaqdır!»  kimi  şüarları 

 
45 
ölkəni  milli  münaqişələr  girdabına  sürüklədiyini  dərk 
edər  və  bunun  qarşısını  almaq  üçün  dərhal  müvafiq 
tədbirlər görərdi, dövlətin rəhbəri kimi ən azı öz vəzifə 
borcunu  yerinə  yetirərdi.  Amma  unutmayaq  ki, 
Qorbaçovun  fikri  və  məqsədi  dövləti  qorumaq  yox, 
onu dağıtmaq idi.  
M.Qorbaçov  «Yenidənqurma  və  ölkəmiz  üçün  və 
bütün  dünya  üçün  yeni  təfəkkür»  (Политиздат,  1987; 
Azərnəşr,  1988)  adlı  kitabında  tamamilə  haqlı  olaraq 
yazırdı: « ... bəzən belə hallar olur ki, adamların müəy-
yən bir qismi millətçilik mövqeyinə yuvarlanırlar. Milli 
məhdudluq,  milli  rəqabət,  təkəbbürlük  təzahürləri  nə-
zərə çarpır» (s.136). Baş katib bu cür halların qorxulu 
olduğunu  göstərərək  davam  edir:  «Milli  zəmində 
ehtirasları  qızışdırmaq  üçün  göstərilən  hər  cür  cəhdlər 
məsələnin  həlli  yollarının  axtarışını  ancaq  mürəkkəb-
ləşdirə bilər».  
Çox düzgün və əsaslı fikirdir. Deməli, bu cür cəhd-
lər edən kəslərə qarşı qanunvericilik çərçivəsində müva-
fiq  tədbirlər  görülməlidir.  Aydındır  ki,  bu  məsələ  ilə 
bağlı gözləmə mövqeyində durmaq cinayətə bərabər bir 
işdir. 
Lakin  Baş  katib  fikrin  inkişafını  başqa  səmtə 
yönəldir: «  Biz bu problemdən və  qarşıya  çıxan başqa 
problemlərdən  qaçmaq  niyyətində  deyilik  (bu  ki, 
problemləri  qaldırmağa  birbaşa  dəvətdir!  –  R.M.), 
onları demokratik proses çərçivəsində həll edəcək (belə 
çıxır  ki,  keçmişdə  demokratiya  olmayıb  və  məsələlər 
düzgün  həllini  tapmamışdır!  –  R.M.),  xalqlarımızın 
beynəlmiləl birliyini möhkəmləndirəcəyik» (s.139).  

 
46 
Bəli, M.Qorbaçov öz işində idi . Baş katib 1987-ci il 
noyabrın  2-də  o  dövr  üçün  SSRİ-nin  ən  mötəbər  bir 
auditoriyasında  –  Kremlin  Qurultaylar  sarayında 
Böyük  Oktyabr  Sosialist  İnqilabının  70  illiyi  müna-
sibətilə  Sovet  İttifaqı  Kommunist  Partiyası  Mərkəzi 
Komitəsinin, SSRİ  Ali Sovetinin  və  RSFSR Ali Sove-
tinin  birgə  təntənəli  iclasındakı  məruzəsində  cəmiyyət-
də  insanlar  arasında  fikir  ayrılığının  mümkünlüyü, 
bunun səbəbləri və əhəmiyyətindən danışaraq, əvvəllər 
müxtəlif  kontekstlərdə  dəfələrlə  söylədiyi  bir  fikri 
təkrar etmiş və demişdir: «Hər adamın öz sosial təcrü-
bəsi, öz bilik, təhsil səviyyəsi, hadisələri qavramaqda öz 
xüsusiyyətləri  (əlavə  etmək  lazımdır:  öz  məqsədləri!  – 
R.M.)  vardır.  Rəylərin,  əqidələrin,  mülahizələrin  (və 
məqsədlərin! – R.M.) çox böyük diapazonu da buradan 
irəli gəlir. Təbiidir ki, onların diqqətlə nəzərə alınması, 
müqayisə  edilməsi  tələb  olunur.  Biz  ictimai  rəyin 
rəngarəngliyinə  tərəfdarıq.  Biz  ictimai  inkişafın  çətin 
problemlərini  açıqca  qaldırmaqdan  və  həll  etməkdən, 
tənqid  və  mübahisə  etməkdən  qorxmamalıyıq.  Məhz 
belə  şəraitdə  həqiqət  meydana  çıxır,  düzgün  qərarlar 
formalaşır».  
Bu  sitatdakı  son  iki  cümlə  və  Qorbaçovun  elə 
həmin  məruzədəcə  bir  az    sonra  milli  məsələlərdən 
söhbət  açaraq  –    «Ölkəmizdə  milli  münasibətlər  canlı 
həyatın  məsələsidir...Biz  yenidənqurmanın,  demokra-
tikləşdirmənin,  onu  inkişaf  etdirməyin  yeni  mərhələsi-
nin  ölkənin  həyatında  yaratdığı  dəyişiklikləri  nəzərə 
alaraq, ən yaxın gələcəkdə bu məsələləri daha dərindən 
təhlil və müzakirə etmək niyyətindəyik» deməyi, əlbəttə 

 
47 
ki, Dağlıq Qarabağ uğrunda ümummilli erməni hərəka-
tına güclü təkan verdi, ona yaşıl işıq yandırmış oldu.  
Yeri  gəlmişkən,  xronoloji  ardıcıllıqdan  kənara 
çıxaraq və bir qədər irəli qaçaraq bir haşiyə verək. 
 
Зaqafqaziya  sacayağı 
 
        Bugün  artıq  şübhə  yeri  qalmır  ki,  M.Qorbaçov 
özünün yaxın əlaltıları, milli məsələlər üzrə məsləhətçisi 
Georgi  Şahnazarovdan  və  iqtisadi  məsələlər  üzrə  məs-
ləhətçisi akad. Abel Ağanbekyandan fərqli olaraq, özü 
milliyətcə  erməni  olmasa  da,  erməni  ədəbiyyatının 
klassiki,  Azərbaycanın  yetirməsi  Aleksandr  Şirvanza-
dənin  söylədiyi  müdrik  bir  kəlamı  yaxşıca  mənimsə-
yibmiş:  «Zaqafqaziya  sacayaq  kimidir,  ayaqlarından 
birini  qırsan,  tamam  əyilib  düşəcək».  Hadisələrin 
sonrakı  cərəyanı  göstərdi ki,  Qorbaçov bu fikri özünə  
görə  inkişaf  etdirərək  SSRİ-nin  «beynəlmiləlçilik» 
ideologiyasının vena damarını «millətçilik» adlı cərrah 
bıcağı  ilə,  daha  doğrusu,  –  qəssab  baltası  ilə  kəsərək 
çökdürməyin  mümkünlüyünü  də  çox  gözəl  dərk 
edibmiş. 
Lakin  erməni  millətçiləri  unutdular  ki,  Zaqafqa-
ziya  sacayağının  ayaqlarından  biri  Azərbaycandırsa, 
ikincisi  Ermənistandır  və  sacayağın  «əyilib  düşməsin-
dən» tək Azərbaycan yox, elə Ermənistanın özü də çox 
şey  itirə  bilər.  Doğrudur,  bu  hal,  yəni  Ermənistanın 
gələcək  aqibəti  Qorbaçovu  bir  o  qədər  də  narahat 
etməyə  bilərdi,  amma  özlərini  erməni  millətinin  təəs-
sübkeşləri  kimi  qələmə  verən  erməni  və  ermənipərəst 
siyasətbazlar bu barədə ciddi surətdə düşünməli, götür-

 
48 
qoy  etməli  idilər.  Lakin  onlar  bunu  etmədilər  və 
müvəqqəti  «qələbə»  əldə  etmək  xatirinə  daha  dəyərli 
gələcəyi itirdilər, tarixi perspektivdə uduzdular. 
Bugün   
11
  artıq  Azərbaycan,  böyük  itkilərə 
məruz  qalmasına  baxmayaraq,  uğurlu  perspektivə 
malik  olan  bir  ölkə  kimi  dünyanın  aparıcı  dövlətləri 
tərəfindən  birmənalı  qəbul  olunur.  Azərbaycan 
iqtisadiyyatının  imkanlarını  və  real  perspektivini 
göstərən  təkcə  bir  rəqəmə  diqqət  yetirmək  kifayətdir: 
2005-ci ildə başa çatdırılması gözlənilən Bakı – Tbilisi – 
Ceyhan  (BTC)  layihəsi  ilə  20  il  ərzində  29  milyard 
dollarlıq  neft  nəql  edilməsi  nəzərdə  tutulur. 
Hesablamalara  görə,  2005-ci  ildən  başlayaraq 
ölkəmizin neft fonduna hər il 1 milyard dollar, 2008-ci 
ildən isə hər il 5 milyard dollar daxil olacaqdır. Onu da 
əlavə edək ki, neft iqtisadiy-yatımızın əsas hərəkətverici 
qüvvəsi  və  dövlət  mülkiy-yəti  olsa  da,  ümumi  daxili 
məhsulun formalaşmasında 70 faiz özəl sektorun, yəni 
iqtisadiyyatın 
digər 
sahələrinin 
payına 
düşür. 
Azərbaycan  iqtisadiyyatının  güclənən  inkişafından 
təşvişə  düşən  Ermənistan  Respublikasının  sabiq  xarici 
işlər naziri V.Oskanyan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin 
nizamlanma 
prosesi 
ilə 
bağlı 
Ermənistan 
parlamentində  2003-cü  ilin  dekabr  ayının  əvvəllərində 
keçirilən  qapalı  dinləmələr  zamanı  çıxış  edərək  BTC-
nin  fəaliyyətə  başlaması  ilə  Azərbaycan  büdcəsinin  4 
milyard  dollarlıq  göstəricisini  keçəcəyindən  və  bunun 
                                                 

Бу сятирляр щяля 2004-ъц илин сонларында йазылмышдыр. 

 
49 
Ermənistan  üçün  təhlükəli  tendensiya  olduğundan 
narahatlığını bildirmişdir.   
12 
 
Rusiya  Ticarət-Sənaye  Palatasının  sədri  Yevgeni 
Primakovun fikrincə: « Heydər Əliyevin məqsədyönlü-
lüyü  və  uzaqgörənliyi  sayəsində  Azərbaycan  vaxtilə 
qabaqcıl sovet respublikalarından birinə, indi isə böyük 
məbləğdə  xarici,  o  cümlədən  də  Rusiyanın  kapital 
qoyuluşlarının cəmləşdiyi  ölkəyə  çevrilmişdir.  Əliyevin 
nüfuzu  xaricin  Azərbaycan  iqtisadiyyatına,  ilk 
növbədə, bu iqtisadiyyatın özəyi olan neft-qaz məhsul-
larının  ən  iri  hasilatçılarından  və  ixracçılarından  biri 
ola bilər».

*
 
Azərbaycan  büdcəsinin  gəlir  hissəsi  2003-cü  ildə 
1,2  milyard dollar olmuşdur, Ermənistanda isə  topla-
nan  vergilərlə  bərabər  gəlir  300  milyon  dollar  da 
eləmir.  Yəni,  politoloq  Rasim  Musabəyovun  təbirincə 
desək,  «Ermənistan  dövlət  kimi  iqtisadi  baxımdan 
yoxdur.  Üstəlik  perspektivləri  də  görünmür.  Nəzərə 
almaq  lazımdır  ki,  Gürcüstanda  vəziyyət  gərginləşə 
bilər. Batumi ilə Tiflisin münasibətləri pisləşsə, Erməni-
stanın dünyaya yeganə çıxışı da itəcək». 

**
 
Azərbaycan  Respublikasının  prezidenti  İlham 
Əliyev  2004-cü  il  yanvar  ayının  axırlarında  Fransaya 
rəsmi  səfəri  çərçivəsində  keçirilmiş  Fransa  Beynəlxalq 
                                                 
*
2010-ъу ил цчцн Азярбайъан Республикасынын дювлят бцдъяси 12 милйард 
манат мябляьиндя планлашдырылыр. Бах: «Халг гязети», 25.09.2009. 

*
 Бах: «Российскаya» гязетинин бизнес ялавяси, 23.ХЫЫ.2003, «Щейдяр 
Ялийев ня гойуб эетди: Азярбайъанын вя Русийанын ямякдашлыг цчцн 
йахшы перспективляри вар» мягаляси (rus dilində). 
***   
Бах: «Йени Мцсават» гязети, 26.ХЫЫ.2003-ъц ил.
 

 
50 
Əlaqələr  İnstitutunda  görüşdə  Azərbaycan  -  Ermə-
nistan    münasibətlərindən,  Dağlıq  Qarabağ  münaqişə-
sindən  danışarkən  Ermənistanla  müqayisədə  Azərbay-
canın daha üstün inkişaf perspektivinə malik olduğunu 
xüsusilə  vurğulayaraq  demişdir:  «Biz  ərazi  bütövlüyü-
müzün  bərpası  üçün  hər  şey  edəcəyik.  Bəzən  belə 
düşünürlər  ki,  hansısa  bir  səbəbdən,  xarici  ölkələrin 
köməyi  nəticəsində  münaqişədən  əldə  etdiyi  üstünlük-
lərə  görə  Ermənistanın  danışıqlar  zamanı  mövqeləri 
daha  əlverişlidir.  Mən  bununla  razı  deyiləm...  Elə 
görünə  bilər  ki,  Ermənistanın  mövqeləri  daha  əlveriş-
lidir. Amma əslində  belə deyildir. Bu gün Ermənistan-
la  Azərbaycanı  müqayisə  etsək,  hər  bir  kəs  fərqi  görə 
bilər. Azərbaycan tam müstəqil ölkədir. Ərazisində heç 
bir xarici dövlətin hərbi bazası yoxdur. Xarici yardım-
dan  asılı  deyildir.  Azərbaycan  iqtisadiyyatını  inkişaf 
etdirir.  Büdcəmiz  Ermənistan  büdcəsindən  3  dəfə  çox-
dur.
    13 
Coğrafi  –  strateji  mövqeyini  və  ölkədə  neft 
sektorunun  inkişafını  nəzərə  alsaq,  Azərbaycan  qısa 
zaman  kəsiyində  çox  güclü  ölkəyə  çevriləcəkdir  (!  – 
R.M.).  Ermənistana  nəzər  salsaq,  görərik  ki,  bu 
deyilənlərə  yaxın  heç  bir  şey  yoxdur.  Ona  görə  də  bu 
müharibədə kimin üstünlük əldə etməsi hələ böyük sual 
altındadır». 
Beləliklə,  Ermənistanın  inkişaf  perspektivinin 
qaranlıq  olduğu  artıq  göz  qabağındadır:  «İqtisadi 
cəhətdən  özünü  doğrulda  bilməyən  Ermənistan, 
                                                 
*  Бу рягям 2003-ъц иля аиддир. Буэцн бу мцнасибят Азярбайъанын xей-
риня «10 дяфялярля артıг» нисбяти иля юлчцлцr вя бу да щяля сон щядд дейил-
дир. 

 
51 
getdikcə Rusiyadan daha asılı vəziyyətə düşür. ABŞ-ın 
göstərdiyi  maliyyə  yardımı  isə  Ermənistanın  büdcə 
kəsirini  örtməyə  yetmir.  Rəsmi  Ermənistan  ABŞ-la 
Rusiya  arasında  nüfuz  dairəsi  uğrunda  gedən  müba-
rizədən  istifadə  edərək,  hər  iki  dövlətdən  maksimum 
faydalanmağa çalışır. Bir Azərbaycan atalar məsəlində 
deyildiyi  kimi,  Ermənistan  həm  dərzdən,  həm  də 
mərzdən  yayır.  Bu  minvalla  Ermənistan  öz  mövcud-
luğunu saxlayır». 
        “Xalq qəzeti”nin 12 noyabr 2003-cü il tarixli nöm-
rəsində  dərc  olunmuş  «Ermənistan  hərbi  potensialını 
artırır» sərlövhəli məqalədən (müəllifi Nazim Mustafa-
dır)  gətirdiyimiz  bu  sitat  məqalənin  yazıldığı  dövrdəki 
vəziyyəti olduğu kimi ifadə edir. 
    ...Rusiyanın  müdafiə  naziri  Sergey  İvanovun  Ermə-
nistana  üç  günlük  (10  –  12  noyabr)  səfərini  şərh  edən 
siyasi  analitiklərin  fikirlərinə  istinadən  yazılmış  məqa-
lədə  daha  sonra  deyildiyi  kimi,  hərbi  potensialını 
gündən-günə  artıran  Ermənistan  Azərbaycanın  işğal 
olunmuş  ərazilərindən  öz  qoşunlarını  çıxarmır    və  « 
region  dövlətləri  üçün  (ilk  növbədə  ABŞ  və  Rusiya 
dövlətləri üçün. – R.M.) isə bir növ alətə çevrilib». 
        Bu  vəziyyətin  nə  vaxtadək  belə  davam  edəcəyi 
ayrıca  bir  mövzudur  və  bunu  hər  şeydən  əvvəl  zaman 
göstərər.  Biz  isə  qayıdaq,  qədim  romalılar  demişkən, 
“öz qoyunlarımızın yanına” – 1987-ci ilin noyabrına.
 
 
 
 
 
1   2   3   4   5   6   7   8




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə