Рамазан Мяммядов Сумгайыт щадисяляри



Yüklə 1,44 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə5/8
tarix07.12.2016
ölçüsü1,44 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

Демократийа пярдяси 
алтында сепаратчылыг сийасяти 
Конститусийа ялеyщиня тушланмыш гярар 
(Степанакерт, 1988-ъи ил 20 феврал) 
 
Йереванда  вя  Степанакертдя,  вилайятин  район  вя 
кяндляриндя  кечирилян  митинг,  нцмайиш  вя  тятилляря, 
Ермянистанын Гафан районундан минлярля азярбайъан-
лыларын  говулмасына,  акад.  А.  Аьанбекйанын  щяйасыз  
бяйанатына вя с. бу гябилдян олан сепаратчылыг щярякят-
ляриня совет щакимиййятинин йухары даиряляриндя  – Мос-
квада, Кремлдя, Мяркязи Комитядя, еляъя дя мцттяфиг 
республикаларда  щеч  бир  рясми  реаксийа  олмадыьыны 
эюрян  ермяни  сепаратчы  гцввяляри  Бакынын,  Азярбайъан 
партийа  вя  щюкuмят  рящбярлийинин  чашгынлыьындан  исти-
фадя едяряк щялледиъи аддымлар атмаьа, рясми гярарларын 
гябул олунмасына чалышмаьа башладылар. 

 
67 
1988-ъи ил февралын 20-дя Советляр юлкясинин тарихин-
дя,  миллятлярарасы  мцнасибятляр  тяърцбясиндя  бу 
вахтадяк  эюрцнмямиш  бир  щадися  баш  vерди  –  ДГМВ 
Халг  Депутатлары  Советинин  нювбядянкянар  сессийасы 
Даьлыг  Гарабаьын  Азярбайъан  ССР-ин  тяркибиндян 
чыхарылараг  Ермянистан  ССР-ин  тяркибиня  дахил  олун-
масы  барядя  хащишля  Азярбайъан,  Ермянистан  вя  ССРИ 
Али Советləriня мцраъиəт етмяйи гярара алды. 
Бу  гярарын  гябул  олунмасына  чалышанлар  вя  ону 
гябул едянляр, шцбщясиз ки, гярарын гануни щцгуги эцъц 
олмайаъаьыны  яввялъядян  билирдиляр.  Мясяля  бурасында-
дыр  ки,  Азярбайъан  ССР-ин  тяркибиндя  ДГМВ-нин 
гануни 
статусу 
ССРИ 
вя 
Азярбайъан 
ССР 
Конститусийаларынын мцвафиг маддяляри иля вя щямчинин 
Азярбайъан ССР Али Советинин 16 ийун 1981-ъи ил тарихли 
«ДГМВ щаггында Ганун»у иля мцяййянляшдирилирди. 
Вилайят  Халг  Депутатлары  Совети  йерли  щакимиййят 
органы иди вя онун сялащиййятляри чярчивясиня юз яразисин-
дя  иътимаи-сийаси  вя  тясяррцфат  гуруъулуьу  ишляриня 
рящбярлик  етмяк,  халг  тясяррцфаты  планыны  вя  бцдъяни 
тясдиг  етмяк,  дювлят  гурулушунун  вя  вятяндаш 
щцгугларынын 
мцщафизясини, 
ганунлара 
риайят 
олунмасыны тямин етмяк вə с. аид иди. 
Ганунвериъилийя  эюря,  Вилайят  Xалг  Депутатлары 
Совети  юз  сессийаларында  республика  яразисиндя 
дяйишикликляр  апарылмасы  барядя  мясяляляри  мцзакиря 
етмяк щцгугуна малик дейилди. Милли ярази гурулушунун 
дяйишдирилмяси  мясяляси  мцттяфиг  республиканын  суверен 
щцгугу  иди.  Бу  щцгуг  ССРИ  Конститусийасынын  78-ъи 
Маддяси  иля  тямин  олунурду:  «Мцттяфиг  республиканын 
яразиси  онун  разылыьы  олмадан  дяйишдириля  билмяз. 
Мцттяфиг  республикалар  арасында  сярщядляр  мцвафиг 
республикалар  арасында  гаршылыглы  разылыгла  дяйишдириля 

 
68 
биляр  ки,  бу  да  ССР  Иттифагы  тяряфиндян  тясдиг 
олунмалыдыр».  Башга  сюзля  десяк,  ССРИ  йарадыларкян 
чохмиллятли  дювлятин  тяркибиня  дахил  олан  мцттяфиг 
республикаларын суверен щцгугларыны горумаг вязифясини 
ССР  Иттифагы  юз  ющдясиня  эютцрмцшдц  (ССРИ 
Конститусийасы, Маддя 81). 
Беляликля,  ДГМВ-нин  Azərbaycan  SSR-in  tərki-
bindən  çıxarılaraq  Ermənistan  SSR-in  tərkibinə  qatıl-
ması  yalnız  bu  iki  müttəfiq  respublikanın  qarşılıqlı 
razılığı ilə və həmçinin də yalnız SSR İttifaqı tərəfindən 
təsdiq  olunduqdan  sonra  mümkün  idi.  Yəni  bu  üç 
tərəfdən  –  (1)  Azərbaycan,  (2)  Ermənistan  və  (3)  SSR 
İttifaqi  (və,  deməli,  yerdə  qalan  bütün  müttəfiq  
respublikalar)  –  hər  hansı  birinin  razılığı  olmadan 
Azərbaycan və Ermənistan respublikalarının milli-ərazi  
quruluşu  dəyişdirilə,  Dağlıq  Qarabağ  Azərbaycandan 
alınıb Ermənistana verilə bilməzdi. 
Deməli, Vilayət Xalq Deputatları Sovetinin (eləcə 
də  kənd,  rayon  və  şəhər  sovetlərinin)  qərarı  təkcə 
Azərbaycan  Respublikası  üçün  təhlükə  yaratmırdı.  Bu 
qərar,  hər  şeydən  əvvəl,  öz  hüquqi  mahiyyətinə  görə 
SSRİ Konstitusiyasının əleyhinə yönəlmiş, ölkədə hərc-
mərcilik yaratmağa, dövləti dağıtmağa xidmət edən çox 
təhlükəli bir qərar idi. 
 
                 
 
 
 
 

 
69 
Мaraqlar toqquşur. 
Strateji məqsədlər və taktika müxtəlifliyi 
 
 
Hadisələrin sonrakı cərəyanının mexanizmini açıq-
lamaq və dərk etmək üçün Dağlıq Qarabağ məsələsi ilə 
tərəflərin mövqelərini göstərmək çox vacibdir. 
      Ilk  növbədə  onu  deyək  ki,  Ermənistan  SSR  bu 
məsələdə marağı olan tərəf idi və nəinki sadəcə olaraq 
məsələnin  ondan  ötrü    müsbət  həllinə  razı  idi.  Əksinə, 
M.Qorbaçovun  apardığı  demokratiya,  aşkarlıq, 
yenidənqurma  siyasəti  şəraitində  və  dünyanın  bir  çox  
aparıcı  ölkələrində  güclü  mövqeyə  malik  olan  erməni 
lobbisinin  tələbi,  təkidi  və  himayəsi  ilə  olduqca  fəal 
hərəkət  edərək  nəyin  bahasına  olursa  olsun  Dağlıq 
Qarabağı ələ keçirməyə çalışırdı. 
Azərbaycan SSR də bu məsələdə marağı olan tərəf 
idi  və  təbii  ki,  öz  qədim  torpağını  -  Dağlıq  Qarabağı 
Ermənistana  güzəştə  getmək,  ona    “pay  vermək” 
fikrində deyildi.  
Beləliklə,  strateji  məqsəd  Ermənistan  üçün  Dağlıq 
Qarabağı  ələ  keçirmək,  ona  sahib  olmaq,  Azərbaycan 
üçün  isə  əsrlər  boyu  sahibi  olduğu  torpağı  –  Dağlıq 
Qarabağı əldə  saxlamaq idi. 
Məlumdur  ki,  strateji  məqsədə  nail  olmaq  üçün 
müvafiq  taktikadan  istifadə  edilməlidir.  Bu  baxımdan 
erməni tərəf öz taktikasını düşünülmüş şəkildə hazırla-
mışdı  və  ardıcıl  olaraq  tətbiq  edirdi.  Dağlıq  Qarabağı 
ələ  keçirmək  məqsədi  bu  məsələ  gündəmə  gətirilən  ilk 
gündən  Ermənistanda  dövlət  siyasəti  səviyyəsində 
ümumxalq işi kimi həyata keçirilirdi. 

 
70 
Azərbaycan tərəfi isə hadisələrin ardınca getməyə 
düçar edilmişdi və əslində, yolverilməz dərəcədə passiv-
lik nümayiş etdirirdi. Respublikada dövlət  səviyyəsin-
də  hər  hansı  bir  düşünülmüş  planın,  taktikı  gedişlərin 
mövcudluğu  nəzərə  çarpmırdı  və  bütün  ümidlər  yalnız 
Moskvaya bağlanmışdı. 
Moskva,  SSR  İttifaqı  Dağlıq  Qarabağ  məsələ-
sində marağı olan, həm də əsas  və həlledici imkanlara 
malik  olan  tərəf  idi.  Qüvvədə  olan  Konstitusiya  ilə 
dövlətçiliyin  qorunması  baxımından    İttifaq  Dağlıq 
Qarabağ məsələsinin ümumiyyətlə gündəmə  gətirilmə-
sində  maraqlı  olmamalı  idi,  çünki  bu  məsələ  ölkəni 
uçuruma  aparan  yolun  başlanğıcı  idi.  Lakin,  İttifaqın 
maraqlarını təmsil edən,  onun adından həlledici qərar-
ların  qəbul  edilməsinə  rəvac  vermək  səlahiyyətinə 
malik olan yeganə şəxs Sov.İKP MK-nın Baş katibi idi. 
Bu  vəzifəni  icra  edən  M.Qorbaçovun  isə  Dağlıq 
Qarabağ  məsələsinin    gündəmə  gətirilməsində  xüsusi 
marağı  var idi  və  bu  maraq  nə  İttifaqın,  nə  Azərbay-
canın,  nə  də  ki,  Ermənistanın  maraqları  ilə  üst-üstə 
düşmürdü. 
M.Qorbaçovun  əsas  məqsədi,  yuxarıda  deyildiyi 
kimi, SSRİ-ni dağıtmaq üçün ölkədə etnik narazılıqları 
qızışdırmaq,  millətlərarası  münaqişələr  yaratmaq  idi. 
Dağlıq  Qarabağ  problemi  bu  baxımdan  Qorbaçov 
üçün çox əlverişli məsələ olduğundan (çünki problemin 
Konstitusiya  çərçivəsində  hüquqi  həlli  yox  idi)  
gündəmə  gətirilməli və  hər iki respublika  üçün proble-
min məhz onun xeyrinə həll ediləcəyi  görüntüsü yara-
dılmalı  idi.  Və  belə  də  oldu.  Hadisələrin  sonrakı 
cərəyanı bu fikrin doğruluğunu sübut edir.  
 

 
71 
Мoskva günahları tən yarı bölür 
 
Fevralın  22-də  Stepanakertdə  keçirilmiş  DQMV 
partiya  fəallarının  yığıncağında  vilayətdə  baş  verən 
hadisələrə  Moskvanın  münasibəti  bildiril-di.  Fəallar 
yığıncağında  çıxış  edən  Sov.İKP  MK  Siyasi  bürosu 
üzvlüyünə  namizəd,  Sov.İKP.MK  katibi  G.P.Razu-
movski  bu  barədə  məlumat  verərək  demişdir:  “Son 
vaxtlar  Sov.İKP  MK-nın,  SSRİ  Ali  Soveti  Rəyasət 
Heyətinin  və  digər    mərkəzi  orqanların  ünvanına 
DQMV-nın  erməni  əhalisinin  göndərdiyi  məktublarda 
və  ərizələrdə  vilayəti  Ermənistan  SSR  ilə  birləşdirmək 
xahiş edilir”.  
Burada  sitata  ara  verib  yadımıza  salaq  ki,  bu 
xahişlərə  Mərkəzi  Komitə,  Baş  katib,  yaxud  da  hər 
hansı  bir  digər  mərkəzi    hakimiyyət,  nədənsə  (?!)  bu 
vaxtadək  rəsmi  və  ciddi  münasibətini  açıqlamamışdı. 
Görünür, vəziyyətin daha da ciddiləşməsini, münasibət-
lərin  son  dərəcəyədək  gərginləşməsini,  hadisələrin  geri 
qayıtmaq    mümkünlüyü  hüdudlarından  kənara 
çıxmasını  gözləyirmişlər  və  yalnız  indi  bu  halın  artıq 
yetişdiyi qənaətinə gəlmişdilər!  
Sitatı  davam  etdirək:  “Dağlıq  Qarabağın  özündə 
baş  verən  çıxışların  gedişində  də  bu  cür  tələblər  irəli 
sürülür”. 
Yenə də sitata ara verək. Baş katibin dili ilə desək, 
–    prosess  poşol,  yəni  proses  başlanıb,  artıq  geriyə  yol 
yoxdur. Riyakarcasına münasibət bildirmək olar.  
Razumovski  davam  edir:  “Deməliyəm  ki,  Sov. 
İKP  MK  mövcud  milli-ərazi  quruluşunu  dəyişdirmək 
məqsədini    güdən  hərəkət”ляри  вя  тялябляри  Азярбайъан 
ССР вя Ермянистан ССР зящмяткешляринин (тякъя онла-

 
72 
рынмы? – Р.М.) мянафеляриня зидд щярякятляр вя тялябляр 
кими гиймятляндирир. Беля щярякятляр вя тялябляр онларын 
миллятлярарасы  мцнасибятляриня  зийан  вурур  (!  –  Р.М.), 
яэяр  инди  мясул  тядбирляр  эюрцлмяся,  ъидди  нятиъяляря 
эятириб чыхара биляр». 
Бярякаллащ,  Хасай  мцяллим!  Даща  доьрусу, 
Мяркязи Комитя, Сийаси Бцро! Бир гядяр дя дягигляшдир-
сяк, бярякаллащ, Баш катиб Гoрбачов! Сян демя, Совет 
Дювлятинин рящбяри, юлкянин биринъи шяхси вя онун ятрафы 
– дювляти вя халгы идаря едянляр  –  бу вахтадяк билмир-
лярмиш ки, «мювъуд милли-ярази гурулушуну дяйишдирмяк 
мягсядини  эцдян  щярякятляр  вя  тялябляр»  миллятлярарасы 
мцнасибятляря зийан вурур!?  
Гярибядир, эюрясян, о бойда Сийаси бцрода, йахуд 
да  МК  катибляри  арасында  бир  няфяр  дя  олсун  щазырлыглы 
адам  тапылмадымы  ки,  яэяр  Баш  катиб  юзц  билмирдися, 
она  бязи  ибрятамиз  тарихи  мялуматлары  чатдырайды. 
Мясялян, дейярди ки, ай йолдаш Баш катиб, Бюйцк Вятян 
Мцщарибяси  гуртарандан  бир  аз  сонра  –  1945-ъи  илин 
нойабрында Ермянистан Коммунист Партийасы Комитя-
синин биринъи катиби Г.Щарутйунов Иосиф Сталиня мяктуб 
йазараг  нювбяти  дяфя  Даьлыг  Гарабаь  мясялясини 
галдырмыш,  бу  яразинин  Ермянистана  верилмясини  тяляб 
етмишди. И.Сталин щямин мяктубу Э.М.Маленкова, о да 
юз нювбясиндя ъаваб цчцн Азярбайъана, М.Ъ.Баьырова 
эюндярмишди. 
Азярбайъан 
Коммунист 
Партийасы 
Мяркязи  Комитясинин  биринъи  катиби  мяктуба  чох 
лаконик  вя  тутарлы  бир  ъаваб  вермишди.  О  йазмышды  ки, 
Азярбайъан  щямин  тяклифя  етираз  етмиr,  бу  шяртля  ки, 
Ермянистан  ССР,  Эцръцстан  ССР  вя  Даьыстан  МССР-
дя ящалисинин яксяриййяти азярбайъанлылар олан, Азярбай-
ъан  ССР-ля щямсярщяд йерляшян  вя тарихян  Азярбайъан 
торпаьы  олан  бу  яразиляр  онун  юзцня  гайтарылсын.  Бу 

 
73 
ъавабла  да  ермяни  тяряфдян  галдырылмыш  мясяля  чох 
сакитъя эцндямдян чыхарылмышды.   
14
 
Йахуд  да,  дейярди  ки,  ай  йолдаш  Гoрбачов, 
Анастас  Микойан  1964-ъц  илин  яввялляриндя  ССРИ  Али 
Совети Ряйасят Щейятинин Сядри вязифясиня сечилян кими, 
Н.С.Хрушşова  мцраъият  едяряк  дейир  ки,  Гарабаь 
ермяниляри  Йереванла,  Ермянистанла  говушмаг  щясря-
тиндядирляр.  Одур  ки,  ДГМВ-ни  Ермянистан  ССР-я  
бирляшдирмяк лазымдыр.  
Йери эялмишкян, бу еля щямин о А.Микойан иди ки, 
щяля  1919-ъу  илин  майын  22-дя  В.И.Лениня  мялумат 
верирди:.  «Дашнаглар  –  Ермяни  щюкuмятинин  аэентляри 
Гарабаьын  Ермянистана  бирляшдирилмясиня  чалышырлар. 
Лакин  бу,  Гарабаь  ящалиси  цчцн  юзляринин  Бакыдакы 
щяйат мянбяйиндян мящрум олараг, щеч вахт вя щеч ня 
иля  баьлы  олмадыглары  Ериванла  баьланмаг  демяк  олар-
ды» (курсив бизимкидир. –  Р.М.). 
А. Микойанын тяклифини Н.Хрушşов чох ясяби гаршы-
ламыш  вя  демишдир:  «Мян  щазырам  ки,  ДГМВ  ермяни-
лярини бир сутка ярзиндя Ермянистан ССР-я кючцрмяк вя 
онлары вятян щясрятиндян бирдяфялик хилас етмяк цчцн 12 
мин щярби йцк машыныны  верим» (! - Р.М.). 
Амма  бурасы  да  вар  ки,  Гoрбачова  бунлары  де-
мяк  лазым  эялмирди.  Чцнки,  Баш  катиб  бцтцн  bu  гябил-
дян олан мялуматлары чох эюзял билирди вя онун мягсяди 
                                                 
*
  Зяннимizъя,  бу  сятирляри  охуйаркян  диггятли  охуъуда  йарана  биляъяк: 
«Бяс  бурада  анализ  олунан  дюврдя,  йяни  Гарабаь  проблеми  йенидян 
эцндямя эятирилян вахтда Азярбайъан КП МК-нын биринъи катиби олмуш 
Камран Баьыровун онунла ейни фамилийадан олан кечмиш биринъи катибин 
аз  гала  43  ил  бундан  яввял  йаздыьы  мяктуб  вя  галдырылан  мясялянин 
щяллиндя бу мяктубун дяйяри, эцъц барядя мялуматы йох идими? Бяс нийя 
о  да  мцвафиг  тярздя  щярякят  етмяди?»  вя  с.  bу  кими,  бу  гябилдян  олан 
суаллара шярик олмаmaг мцмкцн дейилдир. 
 

 
74 
щеч  дя  юлкядя  ямин-аманлыг  йаратмаг,  дювлятин 
бцтювлцйцнц  горумаг  дейилди.  Яксиня,  о  щяр  васитя  иля 
чалышырды ки, миллятлярарасы ядавятляр гызышдырылсын, наразы-
лыглар  эцнбяэцн  артсын,  щадисяляр  идаряолунмаз 
сявиййяйя чатсын, дювлят даьылсын. 
Яэяр  беля  олмасайды,  Мяркязи  Комитя  Вилайятдя 
ермяни сепаратчы-миллятчи гцввяляр тяряфиндян йарадылмыш 
вязиййятин  нормал  щала  салынмасы  цчцн  мясулиййяти 
Разумовскинин дили иля там бярабяр шякилдя эцнащкарла 
зярярчякян  арасында  бюлцшдцряряк  «бцтювлцкдя  бу 
республикаларын  КП  МК  бцроларынын  цзяриня  вя  шяхсян 
МК-ларын  биринъи  катибляри  К.М.Баьыров  вя  К.С.Дя-
мирчйан  йолдашларын  цзяриня»  атмагла  юз  вязифясини 
йериня  йетирмиш  щесаб  етмяз,  даща  кясярли  аддымлар 
атар,  эцнащкарлары  ъинайят  мясулиййятиня  ъялб  едяр, 
ъидди  ъязаландырар,  юлкядя  сепаратчылыг  чаьырышларыны, 
щярякятлярини гадаьан едярди.  
Беляликля,  вилайят,  партийа,  совет,  тясяррцфат,  щям-
карлар вя комсомол органларынын, иътимаи тяшкилатларын, 
цмумиййятля,  ермяни  ящалисинин  башы  думанланмыш 
яксяриййятинин  республиканын  мцвафиг  мяркязи  орган-
ларына,  щакимиййятя  ачыг-ачыьына  табе  олмамаларынын 
ясасыны вя башланьыъыны гоймуш ДГМВ  Халг  Депутат-
лары  Советинин  20  феврал  1988-ъи  ил  тарихли  антиконститу-
сион  гярарына  вахтында  ня  республика,  ня  дя  иттифаг 
сявиййясиндя  тясирли,  ъидди,  конкрет,  ишляк  щцгуги  вя 
сийаси гиймят верилмяди. 
Йери  эялмишкян,  ону  да  хцсусиля  иля  гейд  етмяйя 
дяйяр  ки,  мящз  «Даьлыг  Гарабаь  Мухтар  Вилайятиндя 
баш  вермиш  мянфи  щаллары  арадан  галдырмаг  сащясиндя 
тяхирясалынмаз  тядбирляри  мцзакиря  етмяк  мягсядиля 
февралын  22-дя  кечирилмиш  вилайят  партийа  фяалларынын  
йыьынъаьында  бундан  2  эцн  яввял  вилайят  пайтахтында 

 
75 
халг депцтатлары советинин гябул етдийи гярар барядя бир 
кялмя  дя  олсун  дейилмямиш  вя  ня  йыьынъагда  гябул 
едилмиш  «Гятнамядя»,  ня  дя  йыьынъаьын  иши  щаггында 
мятбуатда  дяръ  олунмуш  щесабатда  щеч  бир  мялумат 
верилмямишдир.    
15
 
Истяр щямин йыьынъаьын, истярся дя бундан сонра да 
мяркязи щакимиййятин атдыьы аддымларын йалныз «эюздян 
пярдя асмаг» йох, щям дя даща ваъиби, вязиййяти мцм-
кцн  гядяр  даща  да  чох  эярэинляшдирмяк  мягсяди 
дашыдыьы бу эцн тамамиля шцбщясиздир. Лакин о эцнлярдя 
ися?.. 
Даьлыг  Гарабаь  партийа  тяшкилаты  фяаллары  йыьынъа-
ьынын  гятнамясиндя  вилайятдя  йаранмыш  вязиййятин 
«мясулиййятсиз  шяхслярин  чаьырышлары,  щабеля  мухтар 
вилайятин партийа вя совет органларынын пассив, эюзлямя 
мювгейи  тутмасы  нятиъясиндя»  мцмкцн  олдуьу 
эюстярилир.


Лакин саьлам мянтиг йол вермир ки, Даьлыг 
Гарабаь мухтар вилайятинин табе олдуьу республиканын, 
йяни Азярбайъанын тяркибиндян чыхарылараг Ермянистана 
верилмяси  барядя  гярар  гябул  едян  вилайят  совет 
органыны  пассивликдя,  эюзлямя  мювгейи  тутмасында 
эцнащландырасан.  Яксиня,  онун    юлчцйяэялмяз,  щятта 
йолверилмяз  фяаллыьы  эюз  габаьындадыр.  Демяли, 
мяркязин,  Москванын,  даща  доьрусу,  баш  катиб 
М.Гoрбачовун  дигтяси  вя  Азярбайъана  рящбярлик 
едянлярин  истяр-истямяз  разылыьы  иля  гятнамяйя  салынмыш 
бу фикир мцяййян мягсядя хидмят етмяли иди вя … етди 
дя.  
Йереванда,  Степанакертdя  вя  вилайятин  район 
мяркязляриндя  Даьлыг  Гарабаь  уьрунда  февралын  16-
                                                 
*
 Бах: «Коммунист» гязети, 23 феврал 1988-ъи ил. 

 

 Еля орады.
 

 
76 
дан сонра сянэимяйян издищамлы митингляр, йыьынъаглар, 
мцяссися вя тяшкилатларда, колхоз вя совхозларда ишлярин 
дайандырылмасы,  тящсил  мцяссисяляриндя  дярслярин  позул-
масы,  азярбайъанлыларын  Ермянистан  ССР-дян  говула-
раг Азярбайъана пянащ эятирмяляри, вилайятдя антикон-
ститусион  сепаратчы  гярарларын  гябул  олунмасы  вя  бцтцн 
бу щадисяляря рясми Бакынын бир нюв лагейд мцнасибяти, 
Москванын ися гяти тядбир эюрмяк истяйиндя олмадыьыны 
ачыг-ашкар  нцмайиш  етдирмяси  Азярбайъан  ящалисинин 
сябр касасыны долдурду, наразылыьыны сон щяддя чатдырды. 
Даьлыг Гарабаь ятрафында февралын 20-ня вя ондан 
сонракы  эцнляря  йаранмыш  иътимаи-сийаси  вязиййят 
мащиййят  етибариля ашаьыдакы дурумда иди: 
   1) Ермяни сепаратчылыг щярякатынын цздя олан мянтиги: 
«ермяни халгы тяляб едир ки, Даьлыг Гарабаь Ермяниста-
на  верилсин».  Бу  тялябин  демократик  цсулларла  – 
мяркязя,  иттифаг  партийа  вя  совет  органларына 
цнванланмыш  минлярля  мяктуб,  яризя,  тялябнамяляр 
васитясиля  йериня  йетирилмядийини  эюрян  «ермяни  халгы» 
диэяр  цсуллара  ял  атмаг  –  митинг,  нцмайиш,  тятил  вя  бу 
кими  щакимиййятя  тязйиг  эюстярмяк  методундан 
истифадя етмяк мяъбуриййятиндядир. 
   2) «Ермяни халгы тяляб едир.» Xalq tələb edir! Одур ки, 
вилайят  вя  Ермянистан  ССР  партийа  вя  совет  органлары, 
еляъя  дя  Москва,  мяркязи  щакимиййят  юлкядя  эедян 
йенидянгурма,  ашкарлыг,  демократийа  шяраитиндя  гада-
ьалар  тятбиг  етмяк  имканындан  мящрумдур,  «халга» 
тясир  методу  йалныз  ону  «бейнялмиляшчилик  рущунда 
тярбийя  етмяк»,  «баша  салмаг»,  «емосийайа  гапылма-
дан  аьыллы  щярякят  етмяйи  мяслящят  эюрмяк»,  «диля 
тутмаг»  вя с. бу кими «демократик цсуллардан» истифа-
дя етмякдян ибарят иди. 

 
77 
 3)  Беля  чыхырды  ки,  щадисялярин  щярякятвериъи  гцввяси 
ермяни  халгыдыр  вя  бу  сябябдян  дя  ермяни  щюкцмяти 
щадисяляря  тясир  етмяк,  онларын  ахарыны  башга  сямтя 
йюнялтмяк имканына малик дейилдир.  
4)  Демяли,  бир  щалда  ки,  «ермяни  халгынын  тяляби»  иля 
онун щюкuмяти разылашыр, азярбайъан халгы да юз тяляби 
иля  айаьа  галхмалы,  щадисяляря  мцнасибятини  билдирмяли, 
юз сюзцнц демялидир.  
Мящз  беля  бир  шяраитдя,  юлкядя  йаранмыш  иътимаи-
сийаси дурумун обйектив тялябиня ъаваб олараг, февралын 
20-дя  ахшам  саат  18  радяляриндя  Азярбайъан 
Республикасынын  пайтахтында  тялябя  эянълярин  илк 
кортябии етираз нцмайишляри башланды. 
Нцмайишчиляр шящярин кцчяляриндя, али мяктяб бина-
ларынын,  партийа,  щюкцмят  идаряляринин  гаршысында 
Степанакертдя гябул олунмуш гярарла баьлы етиразларыны 
билдирян вя Ермянистандан азярбайъанлыларын говулма-
сына  сон  гойулмасыны  тяляб  едян  шцарлар  сясляндиряряк 
даьылышдылар. 
Февралын  22-дя Аьдам  шящяриндя Даьлыг  Гарабаь 
Мухтар  Вилайятинин  Азярбайъанын  тяркибиндян  чыхары-
лараг  Ермянистана  бирляшдирилмяси  барядя  Степанакерт-
дя  гябул  олунмуш  гярардан  щиддятлянян  азярбайъанлы-
ларын  етираз нцмайиши  башланды. Нцмайишя чыхан  торпаг 
гейрятли ъошьун-чыльын эянъляр республика  рящбярляринин 
вя Москванын фяалиййятсизлийиндян щиддятляняряк «мяся-
ляни бирдяфялик щялл етмяк цчцн»  вилайят мяркязиня тяряф 
йцрцшя  башладылар.  Ящвалатдан  хябяр  тутан,  яслиндя 
азярбайъанлылары  бу  йцрцшя  тящрик  едян  вя  буна  щазыр 
олан ермяниляр Ясэяран району яразисиндя азярбайъан-
лыларын  гаршысына  чыхдылар,  тоггушма  баш  верди.  Ермяни-
ляр анъаг дящря-йаба иля «силащланмыш» азярбайъанлылара 
гаршы одлу силащдан истифадя етдиляр. Илк ган тюкцлдц, 19 

 
78 
няфяр йараланды, 2 няфяр азярбайъанлы  – Яли вя Бяхтийар 
адлы ики эянъ гаршыдурманын гурбаны олду. 
Аьдам вя Ясэяран районларынын сакинляри арасында 
баш  вермиш  бу  тоггушма  ССРИ  мяканында  ХХ  ясрин 
сонларында миллятлярарасы ядавятляри сон щяддя, партлайыш 
сявиййясиня  чатдыран  илк  щадися  кими  гиймятляндирил-
мялидир.  М.Гorбачовун  ССРИ-ни  даьытмаг  фялсяфяси 
бахымындан  Ясэяран  щадисяляринин  тарихи  дяйяри  ондан 
ибарятдир ки, бу щадисяляр азярбайъанлылары щяр щансы бир 
истянилян    мцнагишяйя,  демяк  олар  ки,  чох  асанлыгла 
тящрик  етмяк  мцмкцн  олдуьуну  эюстярди.  Бу 
тоггушма,  ейни  заманда,  ону  да  эюстярди  ки, 
азярбайъанлылар  Даьлыг  Гарабаьдан  еля-беля  асанлыгла 
ял  чякмяйяъякляр.  Демяли,  ермянилярля  азярбайъанлылары 
Гарабаь 
уьрунда 
ямялли-башлы 
«боьушдурмаг», 
вурушдурмаг  олар  вя  бу  «вуруш»  юлкянин  диэяр 
бюлэяляриндя  дя  миллятлярарасы  мцнагишяляри  йаратмаг, 
гызышдырмаг,  цзя  чыхармаг    цчцн  бир  нюв  «нцмуня», 
«детонатор» ролуну ойнайа биляр. 
Ясэярандакы 
тоггушманын 
эениш 
мигйасда 
йайылмасынын  гаршысы,  демяк  олар  ки,  асанлыгла  алынды. 
Биз  «асанлыгла»  сюзцнц  ишлятдик.  Бу  «асанлыг» 
Aзярбайъан  халгынын  hələ  ta  гядим  заманлардan 
формалашмыш  бир  янянядян  ибарятдир:  дава  едян  кишиляр, 
ядавят апаран, вурушан тайфалар аьбирчяк ана юрпяйинин 
эцъц  иля  сакитляшдирилир,  дайандырылыр,  барышыьа  эятирилир. 
Ясэяранда 
баш 
вермиш 
тоггушманы 
Аьдам 
районундакы  Ленин  адына  колхозун  сядри,  Сосиалист 
Ямяйи  Гящряманы  Хураман  Аббасова  юз  юрпяйи  иля 
дайандырмышдыр.  
Азярбайъанлы  гадыны  Хураман  Аббасованын  бу 
йцксяк  щуманист  аддымындан  хябяр  тутан  Сумгайыт 
шящяринин  сакини,  Боруйайма  заводунда  чилинэяр  ишля-

 
79 
йян, миллийятъя ермяни олан Николай Рубенович Амбар-
сумйан  она  ачыг  мяктуб  йазараг  «Коммунист» 
гязетинин  10  март  1988-ъи  ил  тарихли  нюмрясиндя  дяръ 
етдирмишдир.  Гязетин  15  март  1988-ъи  ил  тарихли  нюмря-
синдя  Хураман  Аббасованын  ъаваб  мяктубу  дяръ 
олунмушдур.  Щяр  ики  мяктубу  олдуьу  кими  охуъулары-
мыза тягдим едирик
.      16  

Yüklə 1,44 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə