Рамазан Мяммядов Сумгайыт щадисяляри



Yüklə 1,44 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/8
tarix07.12.2016
ölçüsü1,44 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

 
2. Hərbçilərin münasibəti. 
Yuxarıda  deyil-diyi  kimi,  
fevralın    27-də    Sumqayıta    ordu    qüvvələri    yeridildi,  
29-da    fövqəladə    vəziyyət    tətbiq    olundu    və    şəhəri  
faktik    olaraq    hərbçilər    idarə    etməyə    başla-dılar.  
Şəhərin  hərbi   komendantı  təyin  olunmuş  general-
leytenant    V.Krayev    şəhər    partiya    komitəsinin  
birinci    katibinin    iş    otağında    əyləşərək    əmrlər,  
sərəncamlar,    göstərişlər    verirdi.    Birinci    katib   
Cahangir    Müslümzadə    öz    vəzifəsinin    icrasından  
qeyri-rəsmi  olsa  da  əslində  kənarlaşdırılmışdı. Şəhə-
rin    partiya    və    sovet    təşkilatları    vəziyyətə    nəzarət  
etmək,  hadisələri  izləmək və  düz  məcraya  yönəltmək   
imkanlarından    tamamilə    məhrum    edilmişdi.    Hərb-

 
117 
çilər  şəhər  rəhbərliyi  ilə  faktiki  olaraq  heç  məslə-
hətləşmir  və  hesablaşmırdılar. Onların  fəaliyyəti  çox  
hallarda  sağlam  məntiqə  uyğun  deyildi  və  yaranmış  
şəraitə  müvafiq  gəlmirdi,  ona  adekvat  olmurdu. 
Hadisələrin    gedişatı,    iğtişaşların    miqyası    nə  
qədər    dəhşətli    olsa    da,    vahiməli    görünsə    də  (  bu  
həqiqətən  belə  idi  və  biz  bu  miqyası,  situasiyanın  
vahimə  dərəcəsini  kiçiltmək  fikrindən  çox  uzağıq),  
eyni  zamanda  unutmaq  olmaz  ki,  iğtişaşları    törə-
dənlərin,  hadisələrə   təhrik   olunan   yetkinləş-məmiş   
insanların  “silahı”  daş-kəsək,  ağac  və  dəmir  çubuq-
lar,  fin  bıçaqları  və  baltalar,  içərisinə  yanacaq  qarı-
şığı    doldurulmuş    şüşə    butulkalar    olmuşdur. 
Məlumdur  ki,  hadisələr  zamanı  heç  bir  odlu  silah-
dan  istifadə  edilməmişdir. İğtişaşları  təşkil  edən   bir  
qrup  xüsusi  hazırlıq  keçmiş  “qara  plaşlılar”  istisna  
olmaqda  hadisələrin  törədilməsində  içtirak  edənlərin  
əksəriyyəti  ümumiyyətlə  heç  bir   hazırlıq  görməmiş  
yeniyetmələr  idi. 
Belə    olan    halda,    sual    meydana    çıxır:  Şəhərin  
bütün  sahələrini  idarə  etməyi  öz  əllərinə  götürmüş  
hərbçilər  şəhərin  mülki  rəhbərləri  ilə  həmrəy  olmaq,  
hadisələrin,  iğtişaşların  qarşısını  hər  yanda  almağa  
çalışan  və  əksəriyyət  təşkil  edən  sağlam  qüvvələrlə,   
şəhər    sakinləri,    əhali    ilə    birlikdə    erməni    ailələrini  
onların    yaşadıqları    öz    mənzillərindəcə    mühafizə   
etmək    əvəzinə    nə    üçün,    nə    səbəbdən    və    hansı  
məqsədlə    minlərlə    adamı      yaşından,    cinsindən,  
sağlamlığından  asılı  olmayaraq  yaşamaq   üçün  heç  
bir    şəraiti    olmayan    kimyaçıların    S.Vurğun    adına  
Mədəniyyət  sarayına  toplayırdılar?  Səbəb  ondanmı  
ibarət  idi  ki,  erməni  əhalisini  yaşadıqları  mənzillə-

 
118 
rində    qorumaq,    mühafizə    etmək    mümkün    deyildi?  
Hərbçilərin  buna  qüvvələrimi  çatmırdı?   
Əsla    yox!  Səbəb    bu    deyildi!    Məsələ    heç    də  
qüvvələr    nisbətində    deyildi.    Xüsusi    təlim    keçmiş  
təcrübəli,   silahlı  hərbçilərin  gücü,  imkanları  iğtişaş-
ları    törədən      hadisələrə    cəlb    olunmuş    dəstələrin  
gücündən,  imkanlarından  müqayisə  olunmaz  dərəcə-
də  üstün  idi! 
   Deməli,  burada  başqa  məqsəd  güdülürdü, şəhə-
rin  erməni  əhalisini  mühafizə  etmək  məqsədi  yox!  
Heç  şübhəsiz  ki,  ermənilər yaşamaq  üçün  hər şəraiti  
olan  mənzillərdə  mühafizə  olunsaydılar,  bir  yandan,  
şəhərdə  baş  verən  hadisələrin  miqyası  barədə  onlar-
da    şişirdilmiş    təsəvvür    yaranmazdı,    digər    tərəfdən  
isə,  əhalinin  bu  təbəqəsi  tezliklə  sakitləşər  və  Sum-
qayıtdan    köçüb    haralarasa    getmək    fikri    onların 
ağlına  belə  gəlməzdi. Görünür,  hadisələrin  bu  istiqa-
mətdə  cərəyan  etməsi, sönməsi  iğtişaşların  ssenarisini  
cızanların  maraqlarına və planlarına  uyğun  gəlmirdi. 
  Minlərlə    ermənini    antisanitariya    şəraitində,  
tanklarla  mühasirə    olunmuş    yerdə, kiçik  bir  ərazidə  
saxlamaqla  bu  insanları    ağır  psixoloji   sarsıntılara  
məruz  qoymaq,  şəhərlə  əlaqələrini  kəsməklə  əslində  
onları    baş    verənlərin    həqiqi    miqyasından    bixəbər  
qoymaq    və  guya    hadisələrin    öhdəsindən    hətta  
hərbiçilərin    belə    gələ    bilmədiklərini    güman    edərək  
dəhşətli    vahimə    hissləri    keçirməyə    vadar    etmək,  
vəziyyətin   onlar    üçün   çıxılmaz  olduğu  fikrini  for-
malaşdırmaq  və  yalnız  bir  çıxış   yolunun  qaldığı –  
şəhəri    mümkün    qədər    tez    tərk  etməyin      labüd    və  
qaçılmaz  olduğu    qənaətinə    gətirmək,-  bu    idi    əsas 
məqsəd! 

 
119 
 Onu    da    qeyd    etmək    lazimdır    ki,    ordu    qüvvələri   
şəhərə  hadisələr  başlanandan  5-6  saat  sonra  daxil  
edilsə  də,  əsas  hadisələr,   ölüm  halları,  hərbçilərin  
fəalliyyətsizliyi  və  az  qala kənar  müşahidəçi  rolunu  
oynamaları    şəraitində,      onların    gözü    qabağında  -  
fevralın    28-də    və    29-da    törədilmişdir.  Bu    müddət  
ərzində    Mədəniyyət    sarayına      toplanmış,    az    qala  
üst-üstə  doldurulmuş   erməni  əhalisi  arasında  dəh-
şətli    vahimə    hissi,    qorxu,    ölüm    xofu   yaradıldı    və  
onlar  bu   lənətə   gəlmiş   şəhəri  tezliklə   tərk  etmək  
qərarına    gəldilər,    hərbçilərdən      onları    Qarabağa,  
Ermənistana,  SSRİ-nin  müxtəlif  bölgələrinə  -  Mos-
kvaya,  Leninqrada,    Pribaltika    respublikalarına,  
Krasnodar  və  Stavropol  vilayətlərinə   və  s.  yerlərə  
yola  salmalarını  tələb  etdilər. 
 
 3. Respublika hakimiyyətinin münasibəti.         
        Hələ Sumqayıtda  faciəli  hadisələrin  qızğın  cərə-
yan  etdiyi  vaxtda,  1988-ci  il  fevralın  29-da  respubli-
ka  televiziyası  ilə  Azərbaycan  KP  MK-nın  Birinci  
katibi  Kamran  Məmməd  oğlu  Bağırovun  Azərbay-
can   SSR  zəhmətkeşlərinə  müraciətində  Sumqayıtda  
yaranmış    vəziyyətlə    bağlı    deyilirdi:  ”.....    xuliqanlıq  
edən   ünsürlərin  təsiri  altında,  onların  əsassız  çağı-
rışlarına   uyaraq  Sumqayıt   şəhərində  ciddi  qarışıq-
lığa  yol  verilmişdir.  Talançılıq,  soyğunçuluq  faktları  
müşahidə  olunur. 
Bununla  əlaqədar    olaraq  Azərbaycan  Kom-
munist  Partiyasının  Mərkəzi  Komиtəsi  və  respublika  
hökuməti,  yerli  orqanlar  vətəndaşların  qorunması və 

 
120 
günahkarların ciddi surətdə  cəzalandırılması   üçün  la-
zımi  tədbirlər görürlər. 
 Təəssüf  ki,  bəzi  yetkin  olmayan  adamlar,  açıq  
deyək    ki,    millətlər    arasında    ədavət    salmağa    cəhd  
göstərənlərin  təsiri  altına  düşmüşlər. 
Fevral hadisələri  ərəfəsində  və   hadisələrin  cərə-
yan    etdiyi    günlərdə    respublika    və    sovet    təşkilat-
larının  yüksək  vəzifəli  nümayəndələri –  Azərbaycan  
Respublikası    Nazirlər    Sovetinin    sədri    Həsən    Seyi-
dov,  respuбlika  Ali  Soveti  Rəyasət  Heyətinin  sədri  
Süleyman  Tatlıyev,  respublika  Kommunist  Partiyası  
Mərkəzi    Komitəsinin    katibi    Həsən    Həsənov    və  
başqaları Sumqayıtda  olmuş,  mitinqlərdə  iştиrak  və  
çıxışlar    etmiş,  yaranmış    vəziyyətdən    tam    xəbərdar  
olmuşlar.  Bununla  belə,  respublika  rəhbərliyi  törə-
dilmiş    iğtişaşların    mahiyyətinə    dərindən  varmadan, 
onların  əsl    səbəblərini        araşdırmadan,    baş    vermiş   
hadisələrin  günahını  şəhər rəhbərliyinin   güya  əhali-
nin,  xüsusən  də  gənclərin  ideya – siyasi  hazırlığı  və  
beynəlmiləlçilik    ruhunda    tərbiyəsi    işinin    yarıtmaz  
təşkilində  görməyə üstünlük verdi. 
Vəziyyəti normallaşdırmaq məqsədilə şəhərin rəh-
bərliyində  kadr  dəyişikliyi  həyata  keçirildi,  “günah-
karlar” partiya xətti ilə də cəzalandırıldılar. 
Azərbaycan  Kommunist Pariyası  Mərkəzi Komi-
təsinin  qərarı  ilə  Sumqayıt   şəhər  partiya  komitəsi-
nin   birinci  katibi  C.M.Müslümzadə  tutduğu  vəzifə-
dən    azad    edilmiş    və    partiya  sıralarından    xaric  
olunmuş,  ikınci   katib  M.A.Bayramovaya  və  üçüncü  
katib  A.X.Samolazova  şəxsi  vərəqələrinə  yazılmaqla  
şiddətli töhmət verilmiş,  şəhər sovetinin sədri T. Məm-
mədov    tutduğu    vəzifədən    azad    edilmiş,  ona  şəxsi 

 
121 
vərəqəsinə  yazılmaqla  şiddətli  töhmət  verilmiş,  şəhər 
daxili  işlər  rəisi  vəzifəsini  müvəqqəti  icra  edən  X. 
Cəfərov partiya sıralarından xaric edilmişdir.  
Azərbaycan    Kommunist    Partiyası    Mərkəzi  
Komitəsinin    birinci    katibi    Bağırovun    iştirakı    ilə  
1988-ci  il  mart ayının 16-da keçirilmiş  şəhər  partiya  
komitəsinin    plenumunda  və  şəhər    sovetinin    sessiya-
sında    Sumqayıt    şəhər    partiya    komitəsinin    birinci  
katibi vəzifəsinə əvvəllər Sumqayıtda məsul vəzifələrdə, 
sonra  isə    Naxçıvan  Muxtar  Respublikası  Nazirlər 
sovetinin  sədri  vəzifəsində  işləyən  Zülfi  Saleh  oğlu  
Hacıyev,  şəhər icraiyyə komitəsinin sədri vəzifəsinə isə 
Alüminium    zavodunun  direktoru  vəzifəsində  işləyən 
Rasim  Fərhad  oğlu  Eminbəyli təyin  olundular. 
Azərbaycan  Kommunist  Partiyasının  Mərkəzi 
Komиtəsi Sumqayıt şəhər partiya komitəsinin bürosuna 
tapşırmışdı  ki,  şəhərdə  baş  vermiş  faciəli  hadisələrin 
qarşısını  almaq  üçün  lazımi  tədbirlər  həyata 
keçirmədiklərinə  görə  digər  məsul  vəzifəli  şəxslər  – 
kommunistlər barədə müvafiq ölçü götürülsün.  
       Mərkəzi  Komitə  Sumqayıtda  baş  vermiş  hadisə-
lərin hansı şəraitdə törədildiyini və səbəblərini dərindən 
araşdırmaq məqsədilə Azərbaycan KP MK –nın ikinci 
katibi  V.N.  Konovalovun  rəhbərliyi  ilə  xüsusi 
komissiya  təşkil  etmişdi.  Yeri  gəlmişkən  deyək  ki,  bu 
komissiyanın işinin əməli nəticələri bizə bəlli deyildir.  
Azərbaycan  KP  MK-nın  Sumqayıtda  törədilmiş 
faciəli hadisələrə həsr olunmuş 16 mart 1988-ci il tarixli 
qərarından belə çıxır ki, bu hadisələrin baş verməsinin 
səbəbi  elə  Sumqayıtla  və  sumqayıtlılarla  bağlıdır, 
əhalinin,  xüsusilə  də  gənclərin  ideya-siyasi  hazırlığı  və 
beynəlmiləlçilik  ruhunda  tərbiyəsində  yol  verilmiş 

 
122 
səhvlərlə, çatışmazlıqlarla izah olunur!? Biz baş vermiş 
iğtişaşların şəhər rəhbərliyinin işində yol verilmiş çatış- 
mazlıq,  qüsur  və  səhvlərlə  ümumiyyətlə  hər  hansı  bir 
əlaqənin  olmadığını  söyləmək  fikrindən  çox  uzağıq. 
Lakin eyni zamanda, Azərbaycan KP MK-nın Sumqa-
yıtda törədilmiş faciəli hadisələrə həsr olunmuş 16 mart 
1988-ciil  tarixli  qərarından  hasil  olunan  qənaətlə,  – 
“guya  bu  hadisələrin  baş  verməsinin  əsl  səbəbi  elə 
Sumqayıtın özü ilə, сumqayıtlılara, onların ideya-siyasi 
hazırlığında  və  beynəlmiləlçilik  ruhunda  tərbiyə  olun-
masında yol verilmiş səhvlərlə, çatışmazlıqlarla bağlıdır 
və  yalnız  bununla  izah  olunur”,  –    fikri  ilə  də  heç  bir 
vəchlə razılaşmaq mümkün deyildir.  
 
4.  Mərkəzi  hakimiyyətin  –  Moskvanın,  Kremlin 
hadisələrə  münasibəti,
  bütün  yuxarıda  yazılanlardan 
göründüyü  kimi,  çox    məkrli  olmuş,  mahiyyət  etbarilə 
Dağlıq  Qarabağ  münaqişəsinin  qızışdırılmasına, 
Ermənistan  –  Azərbaycan  münasibətlərinin  uçuruma 
doğru yuvarlanmasına xidmət etmişdir.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
123 
Kitabın içindəkilər 
 
Ön söz
...................................................................................... 3 
Birinci fəsil 
Михаил Горбачовун  ССРИ-ни даьытмаг фялсяфяси 
«Етник зиддиййятляр газаны»………………………………….7 
Цмид  долу  нязярляр  ........................................................13 
Дюнцш  нюгтяси  ............................................................  ….16 
Тяфяккцрдя ингилаб  .................................................... ….17 
Mülayim avtoritarizm вя либерал демократийа ....................19 
«Бир эцлляйя ики довшан» ....................................................20 
«Ислам хофу» вя «газах миллятчилийи» ..................................23 
 
İkinci fəsil 
«Даьлыг Гарабаь проблеми» ССРИ-нин даьыdıлмасы контекстиндя 
 
Даьлыг Гарабаь Мухтар Вилайяти: гыса тарихи 
екскурс..............................................................................29 
Мараглар говушур: «Гарабаь проблеми» эцндямя  
эятирилир ............................................................................. 36 
С.Микойанын «нязяриййяси»................................................38 
Илк митинги  «Гарабаь» комитяси идаря едирди.....................40  
 
 
 

 
124 
Даьлыг Гарабаь уьрунда  цмуммилли ермяни щярякатына 
йашыл ишыг............................................................................45 
«Загафгазийа саъайаьы».................................................... 48 
«Крунк» дурнадырмы? .......................................................53 
Сийаси ойун старт эютцрцр.  
Академик  А.Аьанбекйанын  бяйанаты...............................60 
Демократийа пярдяси алтында kонститусийа ялейщиня  
тушланмыш гярар  (Степанакерт, 20 феврал 1988-ъи ил)............67 
Мараглар  тоггушур.  Стратежи  мягсядляр  вя  тактика 
мцхтялифлийи.........................................................................70 
Москва эцнащлары тян йары бюлцр .......................................72 
Din  d
юvlətdən  ayrıdırmı?............................................87 
Səbr kasasına son damla ..........................................................90 
Qorbaçova kömək, və ya siyasi bəhanə ...................................94 
 
Üçüncü fəsil 
Sumqayıt hadisələri Dağlıq Qarabağ problemi kontekstində 
 
Ağıl və emosiya üz-üzə gəlir ..................................................99 
 Hadisələrə münasibət ............................................................103 
Şəhər əhalisinin münasibəti .......................................103 
Hərbçilərin  münasibəti  ..............................................118 
Республика 
hakimiyyətinin 
münasibəti 
.....................121  Mərkəzi  hakimiyyətin  münasibəti 
.............................124 

 
125 
 
___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________'>_________________________________________________________________________________________________________'>ГЕЙДЛЯР ЦЧЦН 
 
___________________________________________________
___________________________________________________
___________________________________________________
___________________________________________________
___________________________________________________
___________________________________________________
___________________________________________________
___________________________________________________
___________________________________________________
___________________________________________________
___________________________________________________
___________________________________________________
___________________________________________________
___________________________________________________
___________________________________________________

 
126 
___________________________________________________
___________________________________________________ 
 


Yüklə 1,44 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə