Reja: Sanoq tizimi



Yüklə 10,33 Kb.
tarix24.10.2023
ölçüsü10,33 Kb.
#161044
Noinersial sanoq tizimlari reja-fayllar.org


Noinersial sanoq tizimlari reja


NOINERSIAL SANOQ TIZIMLARI


REJA: 

1.Sanoq tizimi


2.Enertsial va noinertsial sanoq 
sistemasi
3.Galiley – Nyuton mexanikasidagi 
nisbiylik prinsipi
1.Sanoq tizimi 

Sanoq tizimi – sonlarni maxsus belgilar


(raqamlar)to’plami yordamida yozish 
usuli. Sanoq tizimining pozitsion va
nopozitsion 
ko’rinishlari
mavjud.

Nopozitsion sanoq tizimi rim raqami


bilan, pozitsion sanoq tizimi esa biz 


o’rgangan va arab raqamlari bilan (aslida


hind raqamlari) deb ataladigan belgilar 
bilan yoziladi. Pozitsion sanoq tizimida
o’rniga qarab raqamning qiymati 
o’zgarib boradi. Masalan, 34 soni 4 ta
birlik va 3ta o’nlikni bildiradi. Agar 
ularning o’rni almashtirilsa 43 soni hosil
bo’ladi. Bu sonda 3 ta birlik va 4 ta o’nlik 
mavjud, ya’ni 3 ning qiymati 10 marta
kamaydi va aksincha 4 ning qiymati 10 
barobar oshdi. Bunday o’nlik sanoq
tizimidagi sonlarning raqamlari uni 10 lik 
asos darajalari yig’indisida tasvirlashning
koeffitsiyentlari hisoblanadi. Hisoblash 
mashinalarida odatda D.V. Leybnits taklif
qilgan 2 lik sanoq tizimi ishlatiladi. 
Bunday sonlarni tasvirlash uchun 2 ta – 0
va 1 raqamlaridan foydalaniladi. 2 lik 


sanoq tizimining ishlatilishi EHMlar


quriladigan elementlarning faqat 2 ta 
turg’un ishchi holarda bo’lishi bilan
bog’liq. Bu elementlar kalitlarga o’xshash 
bo’lib ular yozilgan yoki o’chirilgan
holatlarda bo’ladi. Uchinchi holat yo’q. 
bu holatlarning biriga 1, ikkinchisiga 0
mos qo’yisa bunday elementlarning 
ketma – ketligi ikkilik sanoq tizimidagi
songa mos keladi. 
2.Enersial va noinersial sanoq sistemasi
Moddiy nuqtaning harakati makon va 
zamonda o’rganiladi, bu vazifani esa
dekart koordinata sistemasi va unga 
berkitilgan soat majmuasi o’taydi qayd
etilgan edi. Agar sanoq sistemalari bir – 
birlariga nisbatan tinch yoki tig’ri chiziqli
tekis harakat qilishayotgan bo’lsa va 


ularning


birortasida 
Nyuton
dinamikasining qonunlari o’rinli bo’lsa, 
unda bu sistemalar intersial sanoq
sistemalari bo’ladi. 
Intersial qonuni haqida fikir XVII-asrning
boshlarida mashhur italiyalik fizik 
G.Galiley tomonidan aytilgan bo’lib, u
Yerga tortilishi, havoning ishqalanishi va 
qarshiligi kabi turli ta’sirlardan ozod
bo’lgan jism ideal hollarda o’zgarmas 
tezlik bilan abadiy harakat qilishi kerak,
demak to’g’ri hulosaga keldi. Fransuz 
fiziga va matematigi Rene Demart bu
hulosani rivojlantirib, erkin jism o’zining 
to’g’ri chiziqli haraktini davom ettirishga
intiladi deb uqtiradi. 
Nyuton o’zidan oldin o’tgan olimlarning
xulosalariga hamda o’zining kuzatishlari 


va tajribalari natijasiga asoslanib,


inersiya qonuni dinamikaning I-qonuni 
sifatida qabul qiladi va quydagicha
tarifladi: “Agar biror jismga boshqa 
jismlar yoki tashqi kuch ta’sir etmasa u
o’zining nisbiy tinch yoki to’g’ri chiziqli 
tekis harakat holatini saqlaydi.
Nyutonning I-qonuni matematik nuqtai 
nazardan quyidagicha yozish mumkin:
F=0 bo’lsa, V=0 yoki V= const bo’ladi. 
Jismlar o’zining tinch yoki to’g’ri chiziqli
tekis

harakat
holatini 


saqlash
qobiliyatiga inertsiya (lotincha “qotib 
qolishlik”, “harakatsizlik” demakdir)
deyiladi. Shuning uchun Nyutonning I – 
qonuni inertsiya qonuni deb ham
yuritiladi. 


Nyutonning I - qonuni har qanday sanoq


sistemasida 
ham
bajarilavermaydi. 

Nyutonning I – qonuni bajariladigan


sanoq sistemasiga enertsial sanoq 
sistemasi deyilib, bajarilmaydigan sanoq
sistemasiga noenertsial sanoq sistemasi 
deb ataladi.
Inersiya kuchlari faqat noinertsial sanoq 
sistemadagina ta’sir qiladi.
Inertsiya kuchlari odatdagi Nyuton 
kuchlaridan farq qilib, ularni yuzaga
kelish sabablarini jismlarni o’zaro 
ta’siridan chiqarib bo’lmaydi.
Inertsiya kuchlari uchun Nyutonning III – 
qonunini qo’llab bo’lmaydi.
3.Galileyning nisbiylik prinsipi 


Galileyning


nisbiylik 
prinsipi

Nyutonning klassik mexanikasida barcha 

intersial sanoq tizimining fizikaviy teng


huquqlilik prinsipi. Bu holat mexanika 
qonunlari birday bo’lganida namoyon
bo’ladi. Biror inersial sanoq tizimida 
o’tkaziladigan har qanday mexanik
tajribalar asosida muayyan tizim tinch 
holatda yoki to’g’ri chiziqli tekis
harakatda ekanligini aniqlab bo’lmaydi. 
Bu holatni birinchi bo’lib 1636-yilda
G.Galiley aniqlagan. 
Moddiy nuqtaning harakati nisbiydir;
uning holati, tezligi, trayektoriyasining 
shakli ushbu harakat qaysi intersial
sanoq tizimi (sanoq jismi)ga nisbatan 
qarshiligiga bog’liq. Shuning bilan birga
klassik mexanika qonunlari barcha 


inersial sanoq tizimlarida birday bo’ladi.


Mexanik xarakatning nisbiyligi va 
mexanika qonunlarining turli inersial
sanoq tizimlarida birday bo’lishi G. n. p. 
mazmunini tashkil qiladi. Matematik
jihatdan 
G.
n.

p
mexanika 


tenglamalarining
harakarlanayotgan 
nuqtalar koordinatalarini (vaqtning ham
inersial sanoq tizimidan boshqsiga 
o’tishdagi almashtirishlarga – Galiley
almashtirishlariga 
nisbatan
invariantligini) ifodalaydi. 
Inersial sistemaning tinch holatda yoki
to’g’ri chiziqli tekis harakatda ekanligini 
sistemaning ichida o’tkazilgan hech
qanday mexanik tajribalar yordamida 
aniqlab bo’lmaydi. Mexanika nuqtai
nazardan xamma inersial sistemalar 


mutlaqo ekvivalentdir. Ulardan istalgan


birini tinchlikda deb hisoblab, boshqa 
hamma
inersial 

sistemalarning


tezliklarini unga nisbatan aniqlash 
mumkin.
Bu hulosa nisbiylikning mexanik prinsipi 
yoki Galileyning nisbiylik prinsipi deb
yuritiladi. 
Eynshteynning nisbiylik nazariyasi bu
hulosani umumiylashtiradi: sistemaning 
ichida o’tkazilgan elektrik, yorug’lik yoki
boshqa hodisalarga xos tajribalar 
yordamida, umuman sistema ichida
o’tkazilgan har qanday tajriba yordamida 
xam sistemaning to’g’ri chiziqli tekis
harakatini payqab bo’lmaydi deb 
tasdiqlaydi.



FOYDALANILADIG ADABIYOTLAR


1. S.E Frish, A.V Timoreva “UMUMIY 
FIZIKA”
2. I.V Savelyev “UMUMIY FIZIKA KURSI” 
1 – qism
3. S.X Astanov “UMUMIY FIZIKA 

KURSIDAN MA’RUZALR MATNI





http://fayllar.org
Yüklə 10,33 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin