Rivojlanish rsixologiyasi va pedagogik psixologiya fanining rivojlanish



Yüklə 1,02 Mb.
səhifə3/3
tarix28.07.2020
ölçüsü1,02 Mb.
#32307
1   2   3
1- маъруза (1)
1- маъруза (1), 1- маъруза (1), oraliq 1

Differensiallashish (rang katta kich.) idrokda nusxa ko‘chirish shakllangan. (rasmda kuchuk kallasi) Soyasini ko’zatadi. Bola narsalarning katta kichikligini idrok etishda qiynaladi. Fazani tusmallab idrok qiladi. Vaqtni idrok qilishga juda ko‘p tirishadi. Erta-bugun kecha tushunchalarini ishlatishda qiynaladi. Maktab Yoshida ham qiynaladi. (ba’zida). Nutq idrok uchun boy materiallari bo‘lib, u yordamida tasavur ham shakllana boradi.


Diqqat Bu Yoshda bolalarga ixtiyorsiz diqqat xosdir. Rang-barang narsalarga ko‘proq e’tibor beradi. Beqaror diqqat (bir o‘yinchoqdan ikkinchi o‘yinchoqga o‘tib ketishi) fiziologik asosi bosh miyada qo‘zg‘alish tormozlanishiga nisbatan kuchli. SHuning uchun miyada muvozanatga kelish qiyin bo‘ladi. Bog‘chagacha davr oxirlarida diqqatni barqarorligi 2 barobar o‘sadi. Bu davrda ixtiyoriy diqqat xali bo‘lmaydi.

Xotira. Bu davrda ixtiyorsiz xotira bo‘ladi. Bola materiallarni ongli ravishda esda saqlab qololmaydi. Lekin tanish protsesslar esga tushirishga sabab bo‘ladi. 2 Yoshga yakin uylarni, o‘z buyumlarini tanib oladi. Rasmlardan ismlarini aytib beradi. Dastlabki xotiralar paydo bo‘ladi. Bolada kuchli kechinma va juda yorqin obraz tug‘dirgan narsa uzoq vaqt esda qolishi va esga tushishi mumkin. Bola idrok qilgan narsasini konkret obraz tasavvurlar shaklida esda saqlab qoladi.

Taqlid qilish. Kattalardan nusxa ko‘chirish orqali ularning imo ishoralarini o‘rganib, shu xarakatlarni takrorlashga intiladi. (Telefonda, chaqaloqqa qarash, kir yuvish so’purish sigaret chakish) Ularda mexanik xotira yaxshi o‘sgan bo‘ladi. 3 Yoshga yaqin bolada ertak mazmunlarini ham 4 satrlik she’rlarni ham ordan bir oy vaqt o‘tkazib ayttirilganda yaxshi eslagan. Savol berib uning manosini ham bilishga xarakat qiladi.

Nutq va tafakkur. Sekin so‘zlarni tushuna boshlaydi. 1 davr. 1-1,5 Yosh 20-30ta so‘zni biladi. “oyi” so‘zini imo ishoralar bilan aytadi. Bu “situativ nutq vaziyat nutqi” deyiladi. Birga bo‘lgan kishisi tushunadi. Bolada lug‘atpassiv ravishda rivojlanadi, yani 1 tomonlama faqat tushunib, o‘ziga singdirib beradi.

2 davr. Aktiv lug‘at rivojlanadi. Nutq egallash protsessi sifati o‘zgaradi. YAngi so‘zlarni osonlikcha o‘rgana boshlaydi.

1 Yoshda o‘rgangan so‘z 3ta

1,3 Yoshda o‘rgangan so‘z 19-20

1,6 Yoshda o‘rgangan so‘z 25-30

1,9 Yoshda o‘rgangan so‘z 120

2 Yoshda o‘rgangan so‘z 280

2,6 Yoshda o‘rgangan so‘z 450

3 Yoshda o‘rgangan so‘z 800-900

Bu ko‘rsatkichlar turlicha bo‘lishi ham mumkin. Ko‘proq muloqotda bo‘lishning ham tasiri ko‘p. Faoliyatni so‘raydi. Avval faqat nutqda extiyojlari ifodalangan bo‘lsa, endi nutqning kam berish funksiyasi oshadi. Mano kira boshlaydi. Bu nima? Nima qiladi?. Nutqning rivojlanishi tevarak atrofni bilish uchun vosita bo‘lib ifodalanadi. Imo ishora qilib

Tafakkur bolada idrok va ish xarakatlar bilan bevosita boG‘langan bo‘ladi. Fikarlarni so‘zlar bilan tushuntira olmaydilar. YAqqol konkret tafakkur bo‘ladi. 3 Yoshga qarab ketganda nutq orqali tafakkurni shakllana boshlaydi. Asosiy fikrlash operatsiyalari oddiy ko‘rinishda paydo bo‘ladi. Analiz taqqoslash sintez umumlashtirish, sodir bo‘la boshlaydi. Tom manoda fikrlash operatsiyalari emas, grammatika rivojlangan sari fikrlarni aniq ayta boshlaydi. Kattalar nutqidagi noto‘g‘rilikni anglab tez takrorlashga xarakat qiladilar. Bolada tafakkur rivojlanishi undagi qiziquvchanlik va sinchkovlik xususiyatidan kelib chiqadi. Titkilash, bu nima? Savollar berish kattalar ishiga tiqilish va x.k. bola atrofdagi informatsiyalarni kattalarning tushuntiriglari bilan o‘zlashtirig yaxshiroq tushunadi. YUqorida aytilgan operatsiyalarni miyalari ayniqsa solishtirish analiz sintez rivojlanadi. Bolada “qo‘l tafakkuri” davri 2 Yoshda bo‘ladi. Masalan vazani ichidan biror buyumni olish. Endi savollar bu nima? SHaklidan buni nima qiladi? Ko‘rinishga yani predmetning funksiyasini bilishga qaratilgan. Nutq o‘sishi tafakkur o‘sishi uchun zamin deyilgan edi. Tafakkur rivojlanishi ham o‘z navbatida so‘z zapaslarini oshishiga olib keladi.

SHunday qilib, yuqoridagi mulohazalar asosida umumiy bir xulosaga kelish maqsadga muvofiqdir. Ma’lumki, ikki Yoshga to‘lgan bola tilninig barcha tovushlarini fonetik jihatdan idrok qilish asosida nutqni tushinish imkoniyatiga ega bo‘ladi.

Ilk bolalik davrida harakatlarning shakllanishi orientirovka faoliyati xususiyati o‘zgarishi bilan o’zviy bog‘liqdir. Bola u yoki bu harkatni amalga oshirish uchun avval predmet bilan tanishadi: unga ko‘z yugurtiradi , qo‘liga oladi va hokazo. Bolaning predmetlarning shakli, rangi, vazni bilan tanishtirshda kattalar amalga oshrish mo‘ljallangan harakatning mohiyatini tushuntiradilar va harakatni qay yo‘sinda bajarishni o‘rgatadilar: Bolani “Olib kel”, “Joyiga qo‘y”, “Rasm chiz”, “Ushlab tur” kabi so‘z birikmalaridan iborat topshiriqning mohiyati bilan tanishtirib, keyin unga harakatni bajarish yo‘llari (“Qalamni mana bunday ushla”, “Avval qo‘lingga ol”, “Oldin o‘ng qo‘ling bilan tut”, “Qoshiqni bunday ushlab og‘zinga olib bor” deb) ko‘rsatiladi. SHuning uchun ham bolada predmetli harakatni o‘stirish murakkab jarayondir.

Ilk bolalik amaliy harakat tafakkuri vujudga keladigan davr hisoblanib, qo‘l qo‘l operatsiyalari turli narsalar va qurilmalar bilan almashinadi. Bola ijtimoiy qurollardan foydalanish usullarini o‘zlashtirish natijasida unda predmetli harakat ko‘nikmasi shakllanadi. Jismlar bilan turli harakatlarni o‘zlashtirishda ulardagi muhim va o‘zgarmas alomatlarni ajratish ko‘nikmasi hosil bo‘ladi, natijada umumlashtirish va umumiy tushunchalarni o‘zlashtirish jarayoni ro‘y beradi. YAngi sharoitda predmetli harakatdan foydalanish bolaning aqliy o‘sishiga ijobiy ta’sir qiladi. o‘z xatti-harakatini kattalarning harakati bilan solishtirish va uning o‘xshash jihatlarini topish bolaning aqliy o‘sishi uchun muhim ahamiyatga ega. Aqliy o‘sishi to‘g‘ri yo‘naltirish uchun bola bilan maxsus reja asosida mashg‘ulotlar o‘tkazish zarur.

Maktabgacha Yosh davrida o‘yinning takomillashuvi

Rolli o‘yin faoliyati syujet va mazmundan tashkil topadi. Odatda syujet deganda, o‘yin faoliyatida bolalar aks ettiradigan voqelikning doirasi tushuniladi. O‘yin syujeti turli davrga, sinfiy xususiyatga, oilaviy turmush tarziga, geografik va ishlab chiqarish sharoitlariga bog‘liq holda yaratiladi. Bola munosabatga kirishadigan voqelik doirasi qanchalik tor, cheklangan bo‘lsa, o‘yin syujeti shunchalik xira va bir xil bo‘ladi.

O‘yinlarning syujeti xilma- xilligiga qaramay, ularni maxsus guruhlarga birikitish mumkin. Masalan, atoqli psixolog E.A.Arkin o‘yinlarni kuyidagicha tasnif qiladi:


  1. Ishlab chiqarish- (texnikaga) sanoat, qishloq xo‘jaligi, qurilish, kasb –hunarga oid o‘yinlar;

  2. maishiy va ijtimoiy siyosatga: ro‘zg‘or, bog‘cha, maktab, kundalik turmushga oid o‘yinlar;

  3. harbiy: urush-urush o‘yinlari;

  4. drammalashtirilgan: kino, spektal va boshqalarga oid o‘yinlar.

Biz shu tasnif haqida L.S.Vigotskiy, A.N.Leotev, D.B.Elkonin singari psixologlarning tanqidiy mulohazalariga to‘la qo‘shilamiz, chunki harbiy va drammalashtirilgan o‘yinlarni ham ijtimoiy – siyosiy guruhga kiritish mumkin. Bizningcha maktabgacha Yoshdagi bolalarga xos rolli o‘yinlarning syujetiga ko‘ra uchta guruhga ajratgan D.B.Elkoninning tasnifi maqsadga muvofiq:

1) maishiy mavzu syujetiga oid o‘yinlar;

2) ishlab chiqarishga syujetiga taalluqli o‘yinlar;

3)ijtimoiy- siyosiy syujetli o‘yinlar.

Muallif ayrim o‘yin turlari maktabgacha Yoshdagi bolalarning barcha bo‘g‘inlariga mosligini, syujetlart maishiydan ishlab chiqarishga qarab va undan ijtimoiy –siyosiy voqealarni aks ettirishga qarab rivojlanishini alohida uqtiradi. Uning fikricha, o‘yin syujetidagi bunday izchillik bolaning bilim saviyasining turmush tajribasining kengayishi, uning katta Yoshdagi odamlar turmushiga chuqurroq kirib borishi bilan bog‘liqdir. Darhaqiqat, o‘yin syujetining o‘sishi tobora turmushning yangi qirralarini aks ettirish bilan cheklanib qolmay, balki muayyan syujetning o‘ziga xos boshqa ko‘rinishlari bilan boyishi sababli ham amalga oshadi.

Bolalardagi illatlarni yo‘qotish va yangi fazilatlarni shakllantirish maqsadida ularga tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatish jarayonini to‘g‘ri tashkil qilish orqali o‘yin syujetlarining ko‘lamini reja asosida kengaytirsh mumkin. Bolalar psixologiyasi fanida qat’iy ifodalanganidek, bola bog‘chaga kelganda uning o‘yin syujet faqat oilaviy turmushdagi voqealarni aks ettirsa, sayrlarga olib chiqish, tabiatni ko’zatish natijasida o‘yinning turlari ko‘payib boradi: bog‘cha, hayvonot bog‘i, oshxona, poezd, paroxod, sartarosh, sotuvchi kabi o‘yinlar qo‘shiladi. Bolaning Yoshi ulg‘aya borishi bilan o‘yinning muddati ham o’zayib boradi. Mazkur jarayonni tadqiq qilgan A.P.Usovaning ma’lumotiga ko‘ra, 3-4 Yoshli bolalarning o‘yin faoliyati 10-15 daqiqa, katta maktabgacha Yoshidagi bolalarning o‘yin faoliyati bir necha soatgacha cho‘zilishi mumkin. Hatto, bir turdagi o‘yinlarning syujetlari butun kun bo‘yi,qolaversa, undan ham ortiq vaqt davom etadi. Biroq bu hol bola o‘yin faoliyati jarayonida hayot –faoliyatining u yoki bu qirrasini, muhim jihatini alohida ifodalab ijro etadi, deyishga asos bo‘la olmaydi.

D.B.Elkonin o‘z tadqiqotida rolli o‘yinning syujeti bilan bir qatorda uning mazmuni ham mavjud ekanligini bayon qiladi. Uning fikrcha o‘yinda bola kattalar faoliyatining asosiy jihati (tomoni)ni aniqroq aks ettirish o‘yinning mazmunini tashkil qiladi. Tadqiqotchi L.S.Slavina to‘plagan ma’xlumotlarga qaraganda, maishiy turmushga aloqador bir xil syujetli o‘yin, maktabgacha Yoshdagi bolalarning Yosh xususiyatlariga qarab (kichik, o‘rta, katta) turlicha yo‘sinda amalga oshirilgan. Kichik maktabgacha Yoshdagi bolalar bir xil o‘yinchoqlar bilan bir necha marta takroriy yoki ortiqcha harakat qiladilar. Ularning o‘yin mazmunini o‘yinchoq bilan bajarish kattalarning harakatlarini takrorlashdir. Agar ular “Mehmon-mehmon” o‘ynayotgan bo‘lsalar, barcha harakatlarni (mehmonni kutib olish, dasturxon yozish, hol- ahvol so‘rash va hokazolarni) buyumlar bilan izchil bajaradilar. Harakatlarni so‘z bilan qisqartish hollari bolalar faoliyatida kam uchraydi. O‘yinning mazmuni asosan o‘yinchoqlar bilan bajariladigan harkatlarda o‘z ifodasini topadi, rolni ijro etish hamkorlikda emas, balki yonma-yon, bir-birini to‘ldirishdan ancha yiroq tarzda amalga oshadi.

Katta maktabgacha Yoshdagi bolalarda o‘yin faoliyati mutlaqo boshqacha tarzda o‘tadi, chunonchi bir harakat ikkinchi harakat bilan o’zluksiz bog‘lanib ketadi, ba’zan bir harakatlar esa so‘z yordamida qisqartiriladi, chunonchi(“keling, xush ko‘rdik” harakat bilan emas, balki so‘z orqali ifodalanadi) va umumlashtiriladi. Rolli o‘yin bolalarning hamkorlikdagi faoliyatning mahsuli tariqasida vujudga keladi. Bu Yoshda rol tanlashda ishtirokchilar o‘rtasidagi nizolar, tortishuvlar kamayadi, rolga o‘zini loyiq deb bilish o‘zidagi mavjud buyumlardan kelib chiqmaydi (masalan, qalam- o‘qituvchi, qaychi – tikuvchi, rolini olish uchun asos bo‘la olmaydi), balki o‘yinning mazmunidan, hamkorlikdagi faoliyat nuqtai nazardan kelib chiqadi. Natijada ular kichik maktabgacha Yoshdagilarga o‘xshab rolni almashtirsh, bir buyumdan boshqasiga bir obrazdan ikkinchisiga o‘tishdek beqaror harakatlar qilmaydilar.

O‘rta maktabgacha Yoshdagi bolalarda rolni taqsimlash yoki uni tanlash o‘yin faoliyatiga kirishishdan ancha ilgari amalga oshiriladi, bunga shu guruh boshlig‘i bevosita rahbarlik qiladi. SHuning uchun ham qanday rolga munosibligi uzoq tortishuvlarga sabab bo‘ladi. Tortishuvlar va bahslar katta Yoshli odamlarning aralashuvi natijasida adolatli hal qilinadi. Bolalar va asar qahramonlarining bir-biriga munosabati o‘yin faoliyatida bosh masalaga aylanadi. Ular amalga oshiradigan xatti –harakatlar umumlashgan bo‘lsa ham o‘yinning mazmuni ona va bola, pattachi va yo‘lovchi, sotuvchi va xaridor, tarbiyachi va tarbiyalanuvchi kabi shaxslararo munosabatlarni aks ettirishga ko‘chadi.

Katta maktabgacha Yoshdagi bolalarning o‘yin faoliyati negizida va mazmunini ular o‘z zimmasiga olgan rolning mohiyatidan kelib chiqib o‘yinning barcha qoidalariga roiya qilish tashkil etadi. Tengqurlar orasidagi bahs va tortishuvlar o‘yin qoidalar va talablari qanchalik to‘g‘ri bajarilayotgani haqida bo‘ladi.

O‘yin mazmunining rivojlanishi bolaning kattalar hayoti va faoliyatining mohiyatiga chuqurroq kirib borishida, atrofdagi voqealarga munosabatining o‘zgarishida, shuningdek, o‘yin mazmuni hamda syujet ijtimoiy shart- sharoit va jamiyat a’zolari turmushining tobora to‘g‘ri aks ettirishida ko‘rinadi. SHuning uchun bolalarda rolli o‘yin qobiliyatining o‘sishi o‘z-o‘zicha yo’zaga kelmaydi, balki kattalarning, tarbiyachilarning ta’siri natijasida, atrof- muhit bilan tanishish, sayrlar uyushtirish, shaxslararo munosabatlarning mohiyatini tushunish va hoqazolarning bevosita ta’sirida amalga oshadi.

Psixolog A.P.Usovaning tadqiqotida ta’kidlanishicha, rolli o‘yin ishtirokchilarining safi Yosh ulg‘ayishiga qarab, jinsiy tafovutlarga binoan kengayib boradi:

a) uch Yoshli bolalar 2-3 tadan guruhga birlashib 3-5 daqiqa birga o‘ynay oladilar;

b)4-5 Yoshlilar guruhi 2-5ishtirokchilardan iborat bo‘lib, ularning hamkorlikdagi faoliyati 40-50 daqiqa davom etadi;

v)6-7 Yoshli bolalarda rolli o‘yinni guruh yoki jamoa bo‘lib birga o‘ynash istagi vujudga keladi, bunda avval rollar taqsimlanadi, o‘yinnnig qoidalari va shartlari tushuntiriladi (o‘yin davomida bolalar bir- birlarining harakatini qattiq nazorat qiladilar).

Qator ilmiy tadqiqotlarda isbotlanishicha, o‘yinda tarbiyaviy ta’sir jamoasi to‘g‘ri uyushtirilsa, bolalar hayotida juda murakkab, yuksak va nozik psixologik mexanizm paydo bo‘ladi va shaxslararo munosabat boshqacharoq tus oladi. Bolalar jamoasidagi o‘zaro munosabatlar, muloqotlar o‘yin mazmunini boyitadi, syujetning ko‘lamini kengaytiradi, rollardagi g‘oyalarni barqarorlashtirib boradi. Guruh va jamoa bo‘lib o‘ynash orqali bolalarda jamoa harakati qoidalari, axloqiy me’yorlari o‘zaro yordam ko‘nikmalari va boshqa umuinsoniy qadriyatlar, ma’naviyat va ruhiyatning tarkibiy qismlari shakllanadi. SHuning uchun o‘yin faoliyatida jamoa a’zolarining qoidaga muvofiq harakat qilishlari alohida ahamiyat kasb etadi. Mazkur jarayonda rollarni bajaruvchilar o‘zlarining aloqalari orqali bir- birlari bilan o‘yinni yakunlash, oxiriga etkazish uchun birgalikdagi harakat qanchalik zarurligini anglay boshlaydilar.

D.B.Elkonin va uning shogirdlar to‘plagan ma’lumotlarga va shaxsiy ko’zatishlarimizga ko‘ra, bolaning biror rolni o‘ynashni o‘z zimmasiga olishining eng zarur sharti unda kattalar faoliyatining muhim xususiyati va belgilarini aniq ifodalash o’quvining mavjud bo‘lishidir. O‘yin faoliyatida bola o‘z hatti-harakatini real harakatlar mantiqiga moslashtiradi, o‘yin talablariga to‘la bo‘ysundiradi. Binobarin, mazkur jarayonda voqelikdan uzoqlashmaydi, aksincha unga yanada yaqinlashadi, o‘yindan tashqari holatda qurbi etmaydigan mohiyat ichiga chuqur kirib boradi.

D.B.Elkonin harakatli o‘yinning qoidalar mazmuni o‘zaro bog‘liqligidan kelib chiqib, ularni besh guruhga ajratadi:

1)harakatga taqlid qilish: taqlidiy- protsessual o‘yinlar;

2)muayyan syujet dramalashtirilgan o‘yinlar;

3)syujeti oddiy o‘yinlar;

4)syujetsiz qoidali o‘yinlar;

5)aniq maqsadga qaratilgan mashqlardan iborat sport o‘yinlari.

Bolani o‘yinga undagan omil uning katta Yoshdagi odamlarning borlik to‘g‘risidagi va shaxslararo munosabati haqidagi tasavvuri va ularni o‘z shaxsiy faoliyatida sinab ko‘rish istagi, shuningdek, jamoa bo‘lib o‘ynayotgan tengqurlari bilan bevosita muloqotga kirishish ishtiyoqidir. Bolalar psixologiyasi fanida to‘plangan ma’lumotlar tahliliga asoslanib, mazkur Yosh davri bo‘yicha quyidagi xulosalarga kelishi mumkin:

1.O‘yin faoliyatida bolada turli harakatlarni to‘laligicha namoyish etishga, ularni bajarish usullarini ko‘rsatishga ishtiyoq hosil bo‘ladi.

2. Keyinchalik esa barcha hatti –harakatlarni umumlashtirib aks etirishga urinadi.

Bola o‘sib borgan sayin narsalar va o‘yinchoqlarning nomini o‘zgartirish, yangi nom bilan atash engillashib boradi.SHuningdek u faqat yangi vaziyatda jismlar nomini o‘zgartirish bilan kifoyalanib qolmay, balki ularni yangi nomga muvofiq qo‘llashga ham intiladi. Bu esa faoliyatida foydalaniladigan narsalar yangicha nomlash qator muammoli vaziyatlarni vujudga keltiradi.

O‘yin faoliyatida narsalarning nomini o‘zgartirish o‘zining psixologik mohiyati bilan murakkab holat hisoblanadi. Ayniqsa, so‘z bilan predmetning o‘zaro munosabatida ularga o’zviy bog‘liq harakatlarni bajarish alohida ahamiyat kasb etadi.

Ushbu mulohazalar asosida aytish mumkinki, katta Yoshdagi odamlar hayoti va faoliyatining o‘rnini bosuvchi ashyolar ularning harakatini umumlashgan holda ifodalashning moddiy tayanchi hisoblanadi. O‘yin faoliyatida bola harakatining rivojlanishi o‘yin mazmuniga ko‘proq bog‘liqdir, chunki bolaning xatti- harakati qanchalik ixcham va umumlashgan bo‘lsa, u kattalarning faoliyati mazmunini aks ettirishdan shunchalik yiroqlashadi. U amalda odamlarning narsalarga va bir- biriga munosabatini bajarishga o‘tadi va shuning uchun narsalar bilan harakat qilishda katalarning ijtimoiy munosabatlarini to‘g‘ri ifodalashga intiladi.

Har qanday o‘yinning va o‘yin faoliyatining markazida bola katta Yoshli kishilarning faoliyati va o‘zaro munosabatini, muomalasini o‘ziga xos tarzda aks ettirishi, takrorlashi imkoniyati turadi. SHunga ko‘ra o‘yin ijtimoiy ahamiyat kasb etib, bolaning insoniyat tomonidan asrlar davomida yaratilgan qimmatli bilimlar, amaliy ko‘nikmalar, malakalar va odatlarni o‘rganishiga imkon yaratadi va uni shaxslararo muloqotning mohiyatiga olib kiradi.

Bolaning psixik o‘sishida o‘yinning ahamiyati

Ko‘pchilik psixologlar hamda pedagoglar o‘yinning psixologik masalalar bilan bevosita shug‘ullanib, o‘yinlarning bolani psixik kamol toptirishdagi ahamiyatiga alohida to‘xtalib o‘tganlar. Ma’lumki, o‘yin bola uchun voqelikni aks ettirishdir. Bu voqelik bolani qurshab to’rgan voqelikdan ancha qiziqarli bo‘lib uni anglab etishish ancha osondir. Kattalar hayotida faoliyat, xizmat, yumush qanday ahamiyatga ega bo‘lsa, bola hayotida o‘yin ham xuddi shunday ahamiyat kasb etishi mumkin.

Jahon psixologiyasi fanida to‘plangan boy ma’lumotlar eng sodda psixik jarayondan eng murakkab psixik jarayongacha hammmasining eng muhim jihatlarini shakllantirishda o‘yinlar katta o‘rin tutishini ta’kidlaydi.

Maktabgacha Yoshdagi bolalarda harakatning o‘sishida o‘yinning ta’siri haqida gap borganida avvalo shuni qayd etish kerakki, birinchidan, o‘yinni tashkil qilishning o‘ziyoq mazkur Yoshdagi bolaning harakatini o‘sitirish va takomillashtirish uchun eng qulay shart –sharoit yaratadi. Ikkinchidan, o‘yinning bola harakatiga ta’sir etishining sababi va xususiyati shundaki, harakatning murakkab ko‘nikmalarini sub’ekt aynan o‘yin paytida emas, balki bevosita mashg‘ulot orqali o‘zlashtiradi. Uchinchidan, O‘yinning keyinchalik takomillashuvi barcha jarayonlar uchun eng qulay shart- sharoitlarini vujudga keltiradi. SHu boisdan o‘yin faoliyati hatti –harakatni amalga oshirish vositasidan bolaning faolligini ta’minlovchi mustqali maqsadga aylanadi. Negaki, o‘yin sub’ekt (bola) ongining dastlabki ob’ekti darajasiga o‘sib o‘tadi. Maktabgacha Yoshdagi bola muayyan xususiyatga ega bo‘lgan rolni tanlaydi, shu bilan birga u yoki bu personajga xos qat’iy yurish – turishni ongli ravishda ijro etishga intiladi.

Demak o‘yin bola uchun eng zarur faoliyatga aylana boradi va yangi shakldagi harakatlarni takomillashtirish. Ularni anglagan holda esga tushirish ehtimoli konkert voqelikka aylana boshlaydi.Mazkur harakatlarni egallash bolada jismoniy mashqlarni ongli ravishda bajarish imkoniyatini vujudga keltiradi. Bu fikr va mulohazalar akademik A.V.Zaaporjets tadqiqotlarida isbotlab berilgandir.

Bolaning o‘yinlar shart-sharoitidan kelib chiquvchi ongli maqsadi harakatlarni bajarish payt o‘z aksini topadi, esda olib qolish va esga tushirish xususiyat rivojlanib, asta- sekin tafakkurning oddiy ko‘rinishlari bilan o’zviy bog‘lanib ketadi.

Bolalar laboratoriya sharoitiga nisbatan o‘yinlarda ko‘proq so‘zlarni eslab qolish va esga tushirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar, bu esa ixtiyoriy xotira xususiyatini chuqurroq rivojlantirishga yordam beradi. Ma’lumotlarni tahlil qilish quyidagi xulosalarga kelish imkonini vujudga keltiradi:

1.O‘yinda bola tomonidan ma’lum rol tanlash va uni ijro etish jarayoni bir qator axborotlarni eslab qolishni talab qiladi.

2.SHu bois personajning nutq boyligini egallash, xatta-harakatini takrorlashdan iborat ongli maqsad bolada oldinroq paydo bo‘ladi va osonroq amalga oshadi.

O‘yin faqat bilish jarayonlarini takomillashtirib qolmay, balki bolaning hulq-atvoriga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Maktabgacha Yoshdagi bolalarda o‘z xulqini boshqarish ko‘nikmalarini tarkib topitirishga bog‘liq psixologik muammoni tadqiq etgan Z.V.Manuylenkoning fikricha, biror maqsadga yo‘naltirilgan mashg‘ulotga nisbatan o‘yinda xulq ko‘nikmalarini oldinroq va osonroq egallash mumkin. Ayniqsa, bu omil maktabgacha Yoshdagi bolalarda Yosh davrining xususiyati sifatida yorqin ifodasini topadi. Katta maktabgacha Yoshdagi bolalarda o‘z xulqini o‘zi boshqarish ko‘nikmasi o‘yin faoliyatida ham, boshqa sharoitlarda ham qariyb baravarlashadi.Ayrim vaziyatlarda ularda yuqoriroq ko‘rsatkichga erishishlari ham mumkin. Umuman aytganda, o‘yin va o‘yin faoliyati bolada o‘z xulqini boshqarish ko‘nikmalarini shakllantirish uchun muhim ahamiyat kasb etadi.Oldingi bobda qayd qilinganidek narsalarni yangi nom bilan atashda yoki yangicha nomlash holatidan kelib chiqib, sub’ekt o‘yin paytida faol harakat qilishga urinadi. CHunki u moddiy narsalarga asoslangan harakat rejasidan tasavvur qilinayotgan, fikr yuritilayotgan jismlar mohitini aks ettiruvchi harakat rejasiga o‘tadi. Bola jismlarning moddiy shaklidan birdaniga xayoliy, fikriy ko‘rinishga o‘tishida unga tayanch nuqtasi vazifasini o‘tuvchi narsalarning aksariyatidan o‘yinda bevosita ob’ekt sifatida foydalaniladi.O‘yin faoliyatida mazkur jismlar qandaydir alomatlarni aks ettiruvchi sifatida emas, balki ana shu tayanch narsalar to‘g‘risida fikrlash uchun xizmat qiladi, shuningdek, tayanch nuqtasi harakatning konkert narsa bilan bog‘liq jihatini aks ettiradi. YUqorida aytilganidek, narsa bilan o‘yin harakatlarining takomillashuvi harakatning shakli, xususiyati, bosqichi kabilarni qisqartirish va umumlashtirish hisobiga amalga oshiriladi. O‘yin harakatlarining qisqarishi umumlashuvi ularning aqliy ko‘rinishdagi mantiqiy , izchil, yig‘iq shaklga o‘tishining asosini tashkil qiladi.



Jenevalik psixolog Jan Piaje o‘yinda jismlarga yangi nom berish omiliga jiddiy e’tibor bilan qarab, bu ish ramziy ma’noli tafakkur shakllanishining tayanchi, degan xulosaga keladi. Lekin bu vaziyatni aks ettirishning birdan –bir to‘g‘ri yo‘li degan gap emas, narsalarning nomini o‘zgartirish bilan bolada tafakkur va aql-zakovat o‘sishini kutish ham mantiqqa mutlaqo ziddir. Aslida narsalarni qayta nomlash emas, balki o‘yin harakatlarining xususiyatini o‘zgartirish bolaning aqliy o‘sishiga sezilarli ta’sir o‘tkaza oladi. Darhaqiqat, o‘yin faoliyatida bolalarda harakatning yangi ko‘rinishi, ya’ni uning fikriy
Yüklə 1,02 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə