Sengiyn Erdene (Monqolustan) ÜRƏKDƏ daş (hekayələr) Bakı – “Təknur” – 2013



Yüklə 1,34 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/3
tarix24.06.2017
ölçüsü1,34 Mb.
  1   2   3

Sengiyn Erdene

(Monqolustan)

ÜRƏKDƏ DAŞ

(hekayələr)

Bakı – “Təknur” – 2013

Monqolustanın Xalq Respublikası elan edilməsinin  

90 illiyinə həsr edilir.

Tərcümə edəni:  Natiq Yusif oğlu Səfiyev

Redaktorlar: 

Cahan Salman qızı Vəliyeva

   

 

Güntəkin Natiq qızı İlyasova

Sengiyn  Erdene  (Monqolustan).  Ürəkdə  daş  (he-

kayələr). Bakı – “Təknur” – 2013. 42 səh.

Bu kitab tərcüməçinin 11-ci kitabı olub, 3-cü tərcümə əsəri-

dir. Hekayələri dilimizə tərcümə olunmuş, tanınmış yazıçı Sengiyn 

Erdenenin bu kitabı oxucular qarşısında qardaş monqol xalqının 

həyatından maraqllı səhifələr açır. Yazıçının hekayələrində mövzu 

dairəsi həm özünəməxsus, həm də rəngarəngdir.

Kitab geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulmuşdur.

 

ISBN: 978-9952-445-00-9



© Sengiyn Erdene 

3

 

YAzIçI SENGİYN ERDENE  

HAQQINDA

Tanınmış monqol yazıçısı Sengiyn Erdene 1929-cu ildə 

Binder  Xeytey  aymakında  (rayonunda)  anadan  olmuşdur. 

O,  1955-ci  ildə  Ulan-Batorda  Moqolustan  Dövlət  Universi-

tetinin tibb fakültəsini bitirmişdir. Hələ tələbəlik illərində o, 

şeir yazmağa başlamışdır. 50-ci illərdə onun ilk nəsr əsərləri 

– povest və hekayələri işıq üzü görür. Öz vətənində S.Erde-

nenin 3 hekayələr məcmuəsi çap olunmuşdur - “Yaz gələn-

də” (1959), “Xonqor-Zul” (1961) və “Lap üfüqün kənarında” 

(1963).


“Təmiz su mənbəyi” hekayələr toplusu bu 3 kitabın əsa-

sında tərtib edilmişdir. Onları Monqolustan Xalq Respubli-

kasının ədəbi qəzet və jurnallarında dərc olunan hekayələr 

tamamlayır.

Bu kitabda oxucu qarşısında qardaş monqol xalqının hə-

yatından bəhs edən maraqlı səhifələr açılır. S.Erdene hekayələ-

rinin mövzusu müxtəlif və özünəməxsusdur, orijinaldır. Onlar 

müəllifin  incə  ustalığı  və  bacarığı  ilə  əsərlərin  qəhrəmanla-

rı  kimi  bizim  yaşıdlarımıza  göstərilir,  sosialist  Monqolustanı 

vətəndaşının yeni insani keyfiyyətlərini üzə çıxarır.

Onun “Dırnaq altından çıxan tozanaq” (1964), “Günəşli 

durna” (1972) epik povestlər silsiləsi, o cümlədən “Göy siçan 

ili”  (1970),  “Qız  yayı”  (1978),  “Göy  dağların  ənginliklərin-

də” (1981), D.Natsaqdorj haqqında “Həyat dairəsi” romanı 

yeni cəmiyyət quruculuğunda monqol ziyalılarının rolundan 

bəhs edilir.

Azərbaycan dilinə tərcümə edilən hekayələr Sengiyn Er-

denenin Moskvanın “Proqress” nəşriyyatında rus dilində çap 

olunan “Çistıy istoçnik” (“Təmiz su mənbəyi”) kitabından gö-

türülmüşdür. Həmin kitab 1965-ci ildə işıq üzü görmüşdür.



4

 

ÜRƏKDƏ DAŞ

D

onoy dayı ağac köklərindən, onun törəmələrindən 



müxtəlif əyləncəli fiqurlar düzəldirdi. Lazım olan 

kökləri axtarmaq üçün o, dağların yağlı təpələrinə, 

qayalarına dırmaşar, bu yolda onun paltarları və ayaqqabı-

ları cırılardı. O, təsərrüfatda, məişətdə işlənən qaşıq və fin-

canlara oxşar şeylər düzəldər, bundan da onun arvadı xeyli 

məmnun qalardı.

Sonradan o, şam və tozağaciarının gövdələrindəki əca-

ib törəmələri kəsərək, badam və ardıc ağaclarının köklərini 

toplayaraq, onlara heyvan və gülməli insan görkəmi verməyə 

başladı. Arvadı onun faydasız şeylə məşğul olmağına narazı 

qalır, daim deyinirdi. Qonşular isə onun düzəltdiyi füqurla-

rı görüb, Donoy dayının ustalığına heyrətlənir və razı hal-

da başlarını yelləyirdilər. Ustanın tozağacının gövdəsindəki 

törəmələrdən dənizin dalğalandığını, alovun dillərini, ardı-

cın gövdəsindən isə şirlə pələngin  döyüşünü,  qəzəblənmiş 

mujikin arvadının saçından tutub sürütləməsini və ya dastan 

qəhrəmanlarının çox kiçik füqurlarını görənlər başa düşür-

dülər ki, bu oyuncaqlar heç də əyləncə xatirinə düzəldilmiş 



5

füqurlar deyildi. Donoyun özü isə düzəltdiklərini səliqə ilə 

qoruyur və onun fiqurları təriflənəndə o, çox sevinirdi. Onda 

gözəl  əhval-ruhiyyə  ilə  gəzir,  müəyyən  işi  müvəffəqiyyətlə 

yerinə yetirmiş bir adam kimi gülümsəyərdi.

Günlərin birində Donoy dağa qalxdı və orada qəribə bir 

kök tapdı. Həmin kök əlləri ilə dizlərini tutmuş, beli bükül-

müş insana oxşayırdı. Onun sinəsində ürəyi xatırladan boz 

bir daş işıldayırdı. Donoy onu evə gətirib, üzərində işləyəndə 

ürəyində daş olan beli bükülmüş insan fiquru alındı. Donoy 

füquru cilalayıb, üstünə lak çəkib, bunu alaçığın görməli ye-

rinə qoydu. Ürəyində bir daş olan, beli bükülmüş kişi fiquru 

Donoyun gözünə sataşanda, onun halı dəyişir, ağırlaşırdı.

«Birdən nəvaxtsa mənim ürəyimdə də belə daş olsa, mən 

özümü necə hiss edərəm?» - deyə onun beyninə qəribə bir 

fikir gəldi. Bu vaxt Donoyun başına kədərli, qəmli xatirələr 

daxil olurdu... Bir neçə il bundan əvvəl o, yeganə oğlunu itir-

mişdi. Deməli, o fiqurda olduğu kimi, mənim də ürəyimdə 

daş var.

Sakitləşmək  üçün  Donoy,  meşədən  topladığı  ağac  kök-

lərindən hazırlanmış şən fiqurlara diqqətlə tamaşa etməyə 

başladı. Yəqin onun xasiyyəti belə idi: o, istəmədiyi fikirlər 

haqqında, düşünmək istəmirdi. Qəmli, kədərli fikirlərin onu 

təqib etdiyi bir gündə o, beli bükülmüş adam fiqurunu gö-

türərək, onun sinəsindəki boz daşı çıxarıb kənara atdı. Daşın 

yerində dərin qəhvəyi bir dəlik  əmələ  gəldi, sanki insanın 

özü onu ürəyindən çıxarıb atmışdı. Donoy astaca fiquru gö-

türüb, balta ilə onu parçaladı və xeyli uzağa atdı ki, ondan 

əsər-əlamət belə qalmasın.



6

 

YENİ ALAçIQ

K

eçənilki  lobya  qarın  altından  başını  qaldırmış-



dı. Hər tərəf ancaq qarla örtülmüşdü. O qədər də 

cavan olmäyan iki qadın Şərqi Sarı çöldə özlərinə 

alaçıq qurmuşdu. Onlar beş yüzə yaxın qoyun və keçi ota-

rırdılar. Keçən il quraqlıq oldu, bu il isə qış çox ağır olacaq. 

Qadınların biri Dorçulma qoyunların yanına getdi, dörd yaşlı 

oğlunu isə alaçıqda tək qoydu. Onun böyük oğlu evdən uzaq-

da mal-qara otarır, aula nadir hallarda gəlirdi. Qonşu qadın 

isə iki uşağını məktəbə göndərib, özü isə evdə tək qaldı. Qa-

dınlar  qoyunları  növbə  ilə  otarırdılar.  Martın  əvvəllərində 

İx-Boqdodda birdən külək əsdi, burada at çovğunu başladı. 

Belə havada atlar külək əsən tərəfə gedirlər, onları heç nə 

ilə dayandırmaq olmaz. Çovğun əvvəl elə bir narahatçılıq ya-

ratmırdı, belə ki, mal-qara acından elə zəifləmişdi ki, küləyin 

səmti ilə çətin hərəkət edə bilərdi. Lakin qonşular qərara al-

dılar ki, sürüyə bir də nəzarət etsinlər.


7

Balaca Dorjbatın alaçığa doldurulmuş quzu və çəpişiər-

lə oynamağa başı elə qarışmışdı ki, bayırda olan çovğunun 

güclənməsini hiss etmədi. Lakin külək elə vıyıldadı ki, oğ-

lan  qorxdu.  “Anamın  yanına  gedim”,  -  deyə  o,  qərara  aldı. 

“Sırınmamı və keçə çəkmələrimi geyəcəyəm ki, anam məni 

danlamasın, yavaş-yavaş onun yanına gedərəm!”. Oğlanı ala-

çıqda saxlayan adam yox idi. O, fikirləşdi: “Böyüyüb, nazir 

olacağam və mənim qırmızı motosiklim olacaq. Onda hara 

istəsəm,  gedərəm  və  qar  mənim  sırınmama  və  keçə  çək-

məmə heç bir şey edə bilməz. Mən motosikllə hətta boranı 

da ötüb keçərəm”. 

Lakin küləyin vıyıltısı alaçığın divarları xarıcində daha 

da artır və şiddətlənırdi. Quzular və çəpişlər bir yerə topla-

naraq əsırdilər. Oğlanın sevimli quzusu vardı. Onun da adı 

Dorjbat idi.

Balaca sahib quzunu öz xalatının ətəyinə bürüdü, ona ov-

cunda duz verdi. Lakin tezliklə oğlana da soyuq oldu. “Yaxşı 

olar ki, ocaq qalayım” – deyə Dorjbat fikirləşdi. “Ancaq anam 

dəfələrlə tapşırmışdı ki, o, evdə olmayanda ocağa əl vurma-

sın”. Oğlana elə gəldi ki, əgər o, ocaq qalasa, çox böyük xəta 

törətməz. Əks təqdirdə, quzular dona bilərlər.

Dorjbat ocağı quru lobya yarpaqları ilə doldurdu və var 

gücü ilə odu üfürməyə başladı. Əvvəl zəif görünən od bir-

dən-birə parlaq alova çevrildi və ətrafı bürüdü. Ocaqdan qı-

ğılcımlar  ətrafa  səpələnirdi.  Qorxmuş  və  hürkmüş  quzular 

mələməyə başladılar. Qığılcımlar hörmə səbətə düşdü. Bura-

da təzə doğulmuş quzular yerləşdirilmişdi. Dorjbat ocaqdan 

çıxan  alovun  dillərıni  görüb  qorxudan  geri  çəkildi.  Alaçıq 

get-gedə acı tüstüyə büründü. Dorjbat öz adaşını yerə qoy-

madan alaçıqdan bayıra çıxdı. İçəridən alov bayıra çıxdı və 

alaçıq dağıldı.

Dorjbat göz yaşı axıdırdı. Cənubdan dəvələrin üstündə 

iki dəvəçı gəldi. Lakin artıq gec idi, alaçıq tamam yanmışdı. 

Tezlikiə ana qayıtdı. Dorjbat anasını görən kimi sakitləşdi. 0, 


8

gözləyirdi ki. ana ona yaxşıca qulaqburması verəcək. lakin 

ana qolları ilə oğlundan yapışıb, onu sinəsinə sıxdı. O, bu söz-

ləri təkrar edirdi:

- Oğul, sən sağsan! Nə böyük xoşbəxtlik!

O, oğlunu öpür və ağlayırdı.

- Ana, biz indi harada yaşayacağıq? Daha bizim alaçığı-

mız yoxdur.

- Əsas odur ki, sən sağsan, qalan hər şey düzələcək.

Dorjbat məhv olmuş quzuları yada salıb, yenə də ağladi: 

Dəvələrlə bura gələnlər də hirslənmək əvəzinə, onun başını 

sığalladılar və öğlanı peçenyeyə qonaq etdilər.

Alaçığı yanmışlar hələlik qonşugildə məskunlaşdılar. La-

kin bir neçə gündən sonra hardansa uzaqlardan bura çoxlu 

adamlar  gəldı.  Dorjbata  bir  kisə  müxtəlif  şeylər  gətirdiiər. 

Onların arasında köynək üçün parça və rəngli şəkilləri olan 

kıtablar da vardı. Dorjbatı maşında gəzdırdilər, oğlan özünü 

xoşbəxt hiss edirdi. Müəyyən vaxtdan sonra yenə də adamlar 

gəldilər. Onların arasında birliyin sədrı də vardı. Onlar Dorj-

bat və onun anası üçün yeni ağ alaçıq qurdular, buraya soba 

qoydular, hər cür avadanlıq yerləşdırdilər.

- Bu da sənin carpayın, balaca, - deyə sədr uşağa balaca 

çarpayını göstərdi.

- Bax ha, oğul, indiki alacağımız əvvəlkindən daha yaxşı-

dır, - deyə ana sevinirdi.

Tezliklə  yaz  gəldi,  qar  əriməyə  basiadı.  Dəvəyə  minib, 

qoyunların yanına gedən ana oğluna dedi:

- Böyüyərsən, oğul, daha alaçıqda yox, şüşəli evdə yaşa-

yarsan.

- Mən daha nazir olmaq istəmirəm, - deyə Dorjbat cavab 



verdi. Mən adamlara alaçıq bəxş edən sədr olmaq istəyirəm.



9

 

ANA

M

ən çox həyacanlı idim. Lakin ruhdan düşməyi və 



başımı aşağı əyməyi sevmirəm. Sərin meh üzü-

mü oxşayır, saçlarımı tumarlayırdı. Gicgahlarım-

da artıq çallaşma başlamışdı.

Çayın döngəsində yaşıl xalça kimi çəmənlər, düzlər görü-

nürdü. Həyata inanmaq istəyirsən. Yaxşı adamlara inanmaq 

istəyirsən. Lakin mənim ovqatımı korlayan adama inanmağa 

dəyməz.

Təbiətin  qeyri-adi  gözəlliyi  sehrli  qüvvəyə  malikdir.  O 



insanın ruhi sarsıntılarını aradan qaldırır. Mən çayın sahi-

li ilə hərəkət edir, torağayların və tarlada uçuşan başqa ki-

çik  quşların  oxumasına,  suların  şırıltısına  qulaq  kəsildikcə 

özümü sakit və rahat hiss etməyə başladım. Cavan rişələri 

olan söyüd xışıldayır, saplaqların yuxarısında çöl pionlarının 

qönçələri yellənirdi - sanki bu hərəkətlər və səslər həyatın 

sevinci haqqında melodik mahnısından danışırdı.

Çayın sahilində otluqda bir qadın oturub kitab oxuyurdu. 

Onun yanında göy idman kostyumunda və papaqda olan ba-

laca oğlan uşağı oynayırdı.

Mən  onlara  yaxınlaşıb  salam  verdim.  Qadının  siması 


10

məni heyrətə gətirdi. Elə bil o, kədər və xoşbəxtlik izlərini 

özündə  gizlətmişdi.  Onun  dərinə  düşmüş  böyük  qara  göz-

ləri quru və ehtiyatla baxırdı. Qadının nazik boz dərisi olan 

üzündə göy damarlar görünürdü. Külək onun çilli alnına tö-

külmüş saçlarını yellədir, nazik əllərinin barmaqları yerə da-

yaq olarkən əyılir, sanki görünürdü ki, onlar tamam gücsüz-

dürlər. Qadının baxışları özgə bir adamın söhbətə tutduğu 

uşağın baxışiarı kimi idi, o, şübhə ilə ətrafa baxırdı. Oğlana 

nəzər yetirəndə onun hədsiz məhəbbəti və şəfqəti elə alışıb 

vanırdı ki, qadının solğun, qeyri-adi çöhrəsi nura büründü.

Möhkəm  toppuş  yanaqları,  ensiz  qara  gözləri  olan  gö-

zəl oğlan uşağı otun üzərinə hoppanır, qaçır, çiçək dərir, kə-

pənəklərin dalınca qaçırdı.

- Oğlunuz qəşəng uşaqdır - deyə mən dilləndim.

Qadın sanki bu tərifi gözləyirdi. O, sevinərək gülümsündü.

- Hə, mənim oğlum çox yaxşı oğlandır.

- Onun neçə yaşı var?

- Üç yaşın içindədir.

- Möhkəm uşaqdır.

- Hə. Deyirlər ki, əgər uşaq belə sağlam doğulursa, o, yax-

şı adam olacaq.

- Sizin isə, görünür, sağlamlığınız yaxşı deyil? - deyə dü-

şünmədən dilimdən bu sözlər çıxdı.

Qadın gözlərini yerə dikdi və nazik barmaqları ilə onları 

əzərək üz-gözünü turşutdu.

Mən bilmirdim səhvimi necə düzəldim. Bu vəziyyətdən 

məni çıxaran bura qaçıb gələn uşaq oldu.

- Ana! Kəpənəklərin qanadlarında gözlər olur?

Biz ikimiz də gülüşdük. Mən təsəvvürümə gətirə bilmirdim 

ki, belə xəstə vücuddan bu cür cingiltili gülüş çıxa bilər. Onun 

baxışı yenə də yumşaldı və oxşayıcı oldu. Görünür, ananın bü-

tün fikirləri yalnız oğlu ilə məşğul idi. Uşağının hər hansı sadə-

lövh sualı onun üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edirdi.

- Çox yaxşı oğlandır. Yəqin dünyada heç kəs uşaqlar kimi 


11

belə təmiz və parlaq düşünə bilməz, - deyə mən fikrimi bil-

dirdim.

Bu dəfə ana mənə inamla baxdı. O, kitabı dizləri üstünə 



qoydu.

- Hə, mənim fikrimcə, dünyada uşaqlardan gözəl heç nə 

yoxdur.

- Uşağın xətrinə mən sağlamlığımın qeydinə qalmadım. 



Siz məni görən kimi hiss etdiniz ki, görkəmim yaxşı deyil. 

İndi  yaxşıyam.  Ancaq  çox  pis  vəziyyətdə  idim.  Həkimlər 

mənə doğmağı qadağan etmişdilər. Lakin bu da mənə kömək 

olmadı. Üçüncü dəfə mən qərara gəldim ki, uşaq gözlədiyimi 

onlardan gizlədim. İlk vaxtlar kəmərimi möhkəm bağlayır-

dım və heç nə hiss olunmundu. Lakin sonra bunu necə gizlə-

dəsən? Hə, xəstəliyim də ağırlaşmağa başladı. Bilsəniz, mən 

nə qədər ağrılar, çətinliklər çəkməli oldum. Əlbəttə, həkim-

lərim mənə yazığı gəlirdi, lakin onlar məni qınayırdılar. Bu 

dəfə mən həkimlərə tabe olmaq məcburiyyətində idim. Axı 

analar bir neçə ay uşağı öz ürəklərinin altında saxladıqdan 

sonra onlar istəmirlər ki, uşaqlar doğmamış məhv olsunlar, 

arzuları heçə ensin. Bu, analar üçün çox böyük dərddir, əzab-

dır. Buna görə mən xeyli ağlamışam. Düz üç ay mən xəstəxa-

nada yatdım. Heç inana bilmirdim ki, sağlamlığım uşağa görə 

ağırlaşır. Fikrim-zikrim ancaq uşağın yanında idi.

-  Qadının  nazik  barmaqları  əsəbi  halda  otları  yolurdu. 

Quru gözlərində yaş göründü, səsi titrədi. Mən nəzərlərimi 

kənara döndərərək, çayın o biri sahilində görünən dağlara 

baxmağa başladım. Bu vaxt uşaq əlində əlvan çiçəklər anası-

nın yanına gəldi. Ana onu zərif əlləri ilə qucaqladı, alnından 

öpdü, bu vaxt onun qara gözləri görünməz oldu. O, yavaşca 

arxaya  çəkildi,  onun  nazik  solmuş  dodaqlarında  təbəssüm 

göründü, göyə çalan bəbəkləri isə titrəyirdi.

Oğlunu yenə öpərək ana dərindən nəfəs aldı və sözünə 

davam etdi:

- Mən qərara aldım: nə olursa-olsun, oğlumu doğmalı-


12

yam. Əgər qismətimə ölmək düşübsə, qoy onunla birgə ölüm. 

Mən hesab edirdim ki, dünyada uşaqdan gözəl şey yoxdur. 

Qadınları uşaqlarla gördükdə, mən onlara həsəd aparırdım. 

Mən qonşu uşaqları əzizləmək istəyirdim, lakin analar əsə-

biləşərək, onları mənim yanımdan uzaqlaşdırırdılar, qorxur-

dular ki, onları yoluxdura bilərəm. Yuxuda gördüm ki, guya 

mən öz uşağımı bağrıma basıram. Ayılanda isə öz bədbəxt 

taleyimə görə göz yaşları axıdırdım. Sonra isə uşaq dünyaya 

gəlməyə az qalmış, mən qohumlarıma və həkimlərə dedim 

ki, heç kəsə uşağı əlimdən almağa imkan vermərəm. Həkim-

lərin mənə yazığı gəldi. Onlar uşağı və məni xilas etməkdən 

ötrü bütün  səy və bacanqlarını  bizdən əsirgəmədilər. Mən 

əvvəlki kimi çox zəif idim, ancaq balamın sağlamlığını dü-

şünürdüm.  Bütün  qüvvəmi  xəstəliyimlə  mübarizəyə  sərf 

edirdim. Uşağımın olacağına görə özümü həddən ziyada xoş-

bəxt hiss edirdim. Axırıncı ayları mən xəstəxanada yatmalı 

idim ki, doğuş üçün qüvvə toplayım. Budur, o, doğuldu. Mən 

hərəkətsiz dayanıb, oğluma tamaşa edirdim. Mən sevinirdim. 

Bilirdim ki, öz balamı sinəmə sıxmaq üçün yaşamalıyam, onu 

yetim qoymamalıyam. Mən inanıram ki, ölümdən məni xilas 

edən oğlum oldu. Mən xoşbəxlikdən həm ağlayır, həm də se-

vinirdim. İndi oğlum böyükdür, sağlamlığım yaxşılığa doğru 

gedir. Oğlum çox ağıllıdır. Düşünürəm ki, o, yaxşı adam ola-

caq. Bəlkə onun qardaşı da oldu...

O,  utandı  və  öz  zərif  barmaqları  ilə  nəvazişlə  oğlunun 

başını tumarladı. Onun böyük qara gözləri qayğı və şəfqətlə 

parlayırdı.

Torağaylar öz mahnılarını oxuyur, çiçəklər və yarpaqlar 

yellənir, sərin külək bal ətrini ətrafa yayırdı.

Mən qadınla xudafizləşdim. Ürəyim sakit idi. Yol gedə-ge-

də  ananın  xeyirxahlığı,  mübarizliyi,  böyük  ruh  yüksəkliyi 

barədə fikirləşirdim. İndi də mən ürəyimdə qeyri-adi ananın 

surətini gəzdirirəm.



13

 

çƏPİŞ

P

ayız  gecələrinin  birində  məhəlləmizin  uşaqları 



Molom babanın çadırına gəlib ondan xahiş etdilər 

ki, onlara bir nağıl danışsın. Qoca razılıq verdi. Bir 

neçə  dəqiqə  susmuş  halda  oturdu,  özünün  böyük  qəlyanı-

nı sümürdü. Görünür o, fikirləşirdi ki, nədən söhbət açsın. 

Onun yaxın dostu qoca köpək Bars sahibinin yanında uzanıb 

başını Molom babanın cüyür dərisindən olan ayaqqabısının 

üstünə qoymuşdu. Bu böyük köpək dəhşətli Bars adını daşı-

sa da, heç kimdə qorxu hissi doğurmurdu. O elə qocalmışdı 

ki, iti qulaqları daha dik dayanmır, tükləri isə topa şəklində 

asılmışdı.  Köpək  uzanan  kimi  gözləri  örtülürdü.  O  xırıltılı 

səslə hürürdü.

Molom baba öz saralmış bığlarını eşdi və bic-bic bizə baxdı.

- Uşaqlar, - deyə o, fikirli halda söhbətə başladı. Siz heç 

bilmirsiniz ki, bizim Xentey dağları necə gözəl və əzəmətli-



14

dir. Belə yerləri mən heç yanda görməmişəm. Sıldırım qa-

yalar sanki məxmərə bürünüb, talalar isə müxtəlif naxışları 

olan xalçalarla örtülmüşdür. Hələ meşələri, yaşıl çəmənləri, 

gülləri, çiçəkləri, soyuq şəffaf bulaqları demirəm. Siz bütün 

bunları böyüyəndən sonra görəcəksiniz. Kim doğma diyarı-

nın gözəlliyini görə bilmirsə, həmin adamın ürəyi soyuqdur.

Molom yanında oturmuş qız nəvəsinin başını tumarladı.

- Siz əsl dostluğun nə olduğunu bilirsinizmi? Mənim Barsım 

isə bilir. Hə, bir gün mən maraqlı bir hadisə ilə rastlaşırdım.

Biz dirsəklərimizlə bir-birimizi itələdik. Bununla bildir-

mək istəyirdik ki, baba söhbətinə başlayır.

-  Söhbət  açmaq  istədiyim  həmin  baharda  Barsımın  üç 

yaşı tamam olmuşdu. O vaxt it indiki kimi deyildi. Onun qu-

laqları dik dayanırdı, gözləri isə sayıq idi. O küləkdən bərk 

qaçırdı.


Günlərin bir günü biz Barsla birlikdə ova getdik. Ulziyt 

çayı  boyunca  gəzdik.  Birdən  cüyür  qışqırtısı  eşidildi.  Mən 

irəliyə atıldım və gördüm ki, canavar cüyürü gəmirir. Əlbət-

tə,  boz  qurd  məndən  yaxasını  qurtara  bilmədi.  Mən  onun 

beynini dağıtdım. Lakin biz gecikmişdik. Cüyürü xilas etimək 

mümkün olmadı. O al qana bulaşmışdı, onun balası balaca 

çəpiş isə anasının yanında güclə dayanmışdı. Çəpiş əsirdi: o 

həm canavardan, həm də atəş səsindən qorxmuşdu. Olümcül 

yaralı cüyür çalışırdı ki, qalxsın, lakin bacarmadı. O sönmək-

də olan gözləri ilə balasına baxdı və son dəfə nəfəsini dərdi.

Molom baba fasilə etdi. Yəqin o, fikirləşdi ki, biz indicə 

ağlayacağıq. Qoca gülümsədi.

- Eybi yoxdur, uşaqlar. Xeyirxah ürək hamının köməyinə 

çatar.  Beləliklə,  çəpiş  yetim  qaldı.  Mənim  Barsım  yanımda 

dayanmışdı.  O  başını  aşağı  sallamışdı.  Sanki  onun  çəpişə 

yazığı gəlirdi. Mənə elə gəldi ki, quşların səsi kəsildi, bütün 

meşə isə susdu. Sonra mən çəpişi qucağıma götürüb, onu evə 

gətirdim. Uşaqlarım onu ev keçisinin südü ilə yemlədilər.

Yay qurtardı, payız gəldi. Bizim çəpiş gözəl Sibir cüyü-


15

rünə çevrildi. O çox darıxırdı. Axı biz onu həmişə bağlı sax-

layırdıq. Çəpiş tez-tez küçədə uzanıb, qəm-qüssə ilə meşəyə 

sarı baxırdı. Mən vəhşi heyvanların xasiyyətinə bələd idim. 

Onun həsrəti, xiffəti mənə məlum idi.

Bars çəpişlə dostlaşdı. Onlar daim bir yerdə olardılar. Əgər 

köpək az müddətə harasa gedirdisə, geri qayıdan kimi tez çə-

pişə baş çəkir, onu iyləyir, heyvanın qıvrım alnını yalayırdı.

Budur,  qaban  ovuna  getmək  vaxtı  gəlib  çatdı.  İlk  qarlı 

gündə səhər tezdən mən Barsla birlikdə ova getdim. Əvvəl-

lər ova hazırlaşanda Bars sevinirdi, hoppanır, zingildəyir, irə-

liyə atılmaq istəyirdi. Bu dəfə isə mən Barsı tanıya bilmədim. 

O könülsüz gedir, çalışırdı məndən aralansın və geriyə qaç-

sın. Biz nə qədər evdən çox uzaqlaşdıqsa, Bars bir o qədər 

sözə  qulaq  asmayan  olurdu.  O  hətta  mırıldamağa  başladı. 

Sakit olan köpək birdən mənə dişlərini qıcadı. Yalnız bu vaxt 

anladım ki, Bars öz dostunu tək qoymaq istəmirmiş. Əgər iş 

belə gətiribsə, uğurlu ov ola bilməz. Ona görə də mən evə qa-

yıtmağı qərarlaşdırdım. Sonra fıkirləşdim: «Niyə yazıq çəpiş 

ipdə bağlı qalmalıdır. Əgər o bizdə yaşamaq istəmirsə, qoy 

meşəyə getsin». Mən onu azad etdim. Lakin çəpiş dərhal get-

mədi. O xeyli müddət ətrafda gəzişdi.

Qonşu itləri heyvana hücum edəndə Bars dostunu mü-

dafiə etməyə atılırdı.

Qışda biz ailəliklə yaylaqdan arana köçdük. Biz elə təzə-

cə yola düzəlmişdik ki, Barsla çəpiş yoxa çıxdılar. Üç gün üç 

gecə mən onları axtardım. Lakin onlar heç yanda yox idilər.

Molom  baba  söhbətinə  ara  verdi,  qəlyanına  tütün  dol-

durdu, onu alışdırıb çəkməyə başladı. Bizim isə səbrimiz çat-

mırdı. İstəyirdik öyrənək görək, itlə çəpişin qeyri-adi dostlu-

ğu nə ilə nəticələndi. Nəhayət, Molom baba qəlyanını çəkib 

öz hekayətini davam etdirməyə başladı.

- Yalnız beşinci gün Bars geri qayıtdı. O çox yorğun idi. 

Köpək bir neçə gün heç nə yemədi, elə hey pəncələrinın üs-

tünə başını qoyub, uzanmış vəziyyətdə qalır və gözlərini dağ-


16

lara zilləyirdi. Mənim ona yazığım gəlirdi. Bilirsiniz, uşaqlar, 

axı heylanlar da dostluq etməyi bacarırlar. Burada isə Bars 

tək qalmışdı, çəpiş onu tərk etmişdi.

Günlər, aylar, illər ötüşdü. Üç il idi ki, çəpiş meşəyə get-

mişdi. Payızda, günlərin birində mən Barsla Asralt-Xayırxan 

dağının  şimal  yamaclarına  ova  çıxmışdım.  Onda  Tayqa  ta-

mam qızılı rəngə çalırdı. Səhər hava dumanlı, tutqun olsa da, 

ov uğurlu alındı.

Meşədə  gəzərkən  birdən  talada  böyük  cüyür  gördüm. 

Bars da ona tərəf baxdı. Mən tüfəngi əlimə aldım. Lakin o 

uzaqda idi, həm də talanı duman bürümüşdü. Mənim Bar-

sım gizlicə heyvana yaxınlaşıb, onun üstünə atılmağı baca-

rırdı. Mən onu buraxdım, it küləyə qarşı asanlıqla qaçaraq 

cüyürə  tərəf  cumdu.  O  hündür  kolların  arasında  yox  oldu. 

Mən cüyürə baxırdım və gözləyirdim ki, Bars nə vaxt onun 

üzərinə atılacaq. Cüyür buynuzunu arxaya əyib, donub qal-

mışdı. O təhlükəni heç hiss etmirdi. Onda mənim gözlərim 

indiki kimi deyildi, yaxşı görürdü. Mən cüyürün buynuzlarını 

hətta pöhrəlikdə ayırd edə bildim. Nə görsəm yaxşıdır? Bars 

talada cüyürün yanında sakitcə dayanmışdı. Əvvəl mən göz-

lərimə inanmadım, lakin sonra başa düşdüm ki, bu, çəpişdir, 

bir vaxtlar bizim böyütdüyümüz çəpiş.

Mən özümü saxlaya bilməyib, bütün meşə boyu qışqır-

dım: «Ay Allah, dünya necə gözəldir!»

Səsimin  əks-sedası  çox  uzaqlara  yayıldı.  Cüyür  kənara 

çəkilib yox oldu. Bars tək qaldı və şikayətedici tərzdə zingil-

dədi, sanki o dostundan xahiş edirdi ki, geri qayıtsın. 

Molom  baba  hekayətini  bitirib,  qəlyanını  möhkəm  sü-

mürdü.


17


Yüklə 1,34 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə