Щяр бир алим гиймятлидир. Анъаг нязяриййяни тяърцбя иля бир



Yüklə 0,85 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/12
tarix05.05.2017
ölçüsü0,85 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12

Genomun ölçüləri 

1980‐ci illərin sonunacan hesab olunurdu

ki, insan genomunda təqribən 100 000 gen

vardır. Layihə üzərində iş həqiqi sayı göstərdi

– 20 000–25 000, daha sadə quruluşlu bəzi

orqanizmlərdən daha az. Heyvanlarda ən

böyük məşhur genom böyük protopterə

məxsusdur,  onda təqribən 130 milyard  əsas ‐

lar cütü vardır. 

46

ELM DÜNYASI

/ Elmi‐kütləvi jurnal / 2 (06) 2014



Növ  

Genom, 

saslar 

cütü sayı  

Genl rin sayı  

Xromosomların 

sayı 

nsan (Homo 



sapiens) 

3.2 milyard  

20 000-25 000 

46 


impanze (Pan 

troglodytes) 

2.8. milyard 

20 000 

48 


n k (Bos taurus) 

3 milyard  

22 000  

40  


Ev siçanı (Mus 

musculus) 

2.6. milyard 

25 000  

40 


Tez çoxalan siçan 

(Drosophila 

melanogaster) 

137 milyon  

13 600 



Yumru qurd 



Caenorhabditis 

elegans 

97 milyon  

19 000  

12 


Escherichia coli 

bakteriyası  

4.6 milyon  

32.00  


1  

Bioloq Con Salston (Təvəllüd: 1942) 

Britaniya bioloqu 1980‐ci illərdən, hələ

avtomatlaşdırılmış texnologiyanın ixtirasın ‐

dan əvvəl genin sekvenləşdirilməsi üzərində

işləyir. Onun ən mühüm işi kiçik şəffaf qurd –

1 mm‐ə yaxın uzunluqlu Caenorhabditis ele‐

gans nematodunun genomunun açılmasıdır.

Heyvanların əksəriyyətindən fərqli olaraq, bu

növün bədəni qəti olaraq müəyyən sayda

hüceyrələrdən ibarətdir – yetkin erkəkdə

onların sayı 1031‐dir. Con Salston hər bir

hüceyrənin yumurtadan yetkinliyə qədər olan

yolunu izləmişdir. Bu «taleyin planı» göstərdi

ki, 10‐dan çox hüceyrə inkişaf prosesində

apoptoz mexanizmi üzrə planlaşdırılmış

şəkildə məhv olur. 2002‐ci ildə Salston Sidney

Brenner və Robert Horvits ilə birgə tibb

sahəsində Nobel mükafatı alırlar.  



İnsan genomunun «deşifrəsi» xəstəlikləri

daha yaxşı anlamağa imkan verir.

Gen terapiyası

Gələcəkdə gen terapiyası müəyyən hücey ‐

rələrin genomunun dəyişdirilməsi üçün virus‐

lardan istifadə edə biləcək.  



Xəritələşdirmə

İrsi xəstəliklər üzrə məlumatlar bazası

layihəsi üzrə araşdırmalara 2002‐ci ildə

başlanılmışdır. Bu «xəritə»də insanın haplo ‐

tip ləri (birnukleotidli polimorfizmlər ilə allel ‐

lər qrupu) əks olunacaq. Ümumi haplotipləri

bəzi xəstəliklərə cavab verən genlərin müəy yən

edilməsi üçün nişan kimi istifadə etmək olar. 



Aktiv genlər

Hüceyrələr, onlar hansı genlərində aktiv

olduğuna görə fərqlənirlər. Aktiv gen ilə

kodlanmış zülalların identifikasiyası xərçəng

hüceyrələrinin müəyyən növlərini ayırd et məyə

kömək edəcək. 



Genlərin xəritələşdirilməsi

Təqribən 2020‐ci ilə genlərin xəritələş diril ‐

məsi yeni doğulanlarda irsi pozuntular barədə

erkən xəbərdarlığı təmin edərək müali cəni

asanlaşdıracaq. 

Hazırladı: Etibar ӘLİYEV

Məqalə «Science. The  definitive Visual

guide» nəşrindən  götürülmüşdür. 


Elm tarixində müxtəlif elm sahələrinə

mənsub şəxslər arasındakı dialoqlar böyük re‐

zonansa səbəb olmuşdur. Bu dialoqlar elm

sahələri arasında inteqrativ əlaqələrin qurul ‐

 masına və böyük elmi nəzəriyyələrin (grand

theories) meydana gəlməsinə şərait yaradır.

Jurnalın  «Dialoq rubrikası hissəsində məşhur

fransız  nevrobioloqu Jan Pier Şonjü ilə XX əsrin

məşhur  filosoflarından olan Pol Rikörün dialoqu bu

baxımdan böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Bu dialoqda təbiət elmləri ilə humanitar

elmlər arasındakı «iki mədəniyyət» mə u ‐

mu ilə də ifadə edilən klassikləşmiş əlaqə ‐

sizliyi açmağa cəhd edilir: beyinin strukturu

və işləməsi haqqında məlumat əldə etmək

özümüzə dair biliyimizə nə əlavə edə bilər?

Beynimizi tanımaq gündəlik həyatdakı təcrü ‐

bəmizə, dünya  və «başqası» ilə olan münasi ‐

bə 

timizə necə təsir edə bilər? Beyin ilə

düşüncə‐şüur arasında nə cür əlaqə vardır?

Estetik və mistik təcrübə nevro elmlərin

tədqiqat obyekti ola bilərmi? Təbiətə istinad

edən bir etika anlayışı mümkün və ya tələb

olunandırmı? 

Jan Pier Şonjü: 1936‐cı ildə Fransada

anadan olmuşdur. Nevrobilogiya üzrə elmlər

doktorluğunu Paster İnstitutunda müdafiə

etmişdir. Burada Molekulyar Biologiya kafed ‐

rasının müdiri olan Nobel mükafatçısı, bi‐

oloq Jak Monodun kafedra sında işləmişdir.

1972‐ci ildə Molekulyar Nev 

robiologiya

Kafedrasının müdiri və 1975‐ci ildə profes‐

sor olan Şonjü karyera sında altı yüzdən çox

elmi məqalənin müəllifidir  və bir çox elmi

mükafat almışdır. Hal‐hazırda Paster İnsti‐

tutunda Molekulyar Nevrobiologiya Kafed ‐

ra 


sının müdiri və Kollec de Fransda da

professor olaraq işləyir.  



Pol Rikör: 1913‐cü ildə Fransada anadan

olmuşdur. Müasir dövrün məşhur filosof və

tarixçilərindən biri hesab olunur. İkinci Dünya

müharibəsi ərəfəsində Almaniyaya gedərək

Münxen Uversitetində Martin Haydigger və

Edmund Husserlə dair tədqiqatlar apardı.

Alman hökuməti tərəfindən agent likdə i i‐

ham edilərək müharibə illərini Pome 

ranie

həbs düşərgəsində keçirdi. Azadlığa çıx ‐



dıqdan sonra dil fəlsəfəsi və psixoana lizdəki

müxtəlif interpretasiya təlimlərini feno me ‐

nologiya baxımından tədqiq etdi. Sarbonna,

Yale və Çikaqo kimi universi tet lər də dərs



47

ELM DÜNYASI

/ Elmi‐kütləvi jurnal / 2 (06) 2014



Dialoq 

verdi. Etika, metafor, hermenev tika, Ziqmund

Freyd, Rudolf Bultman, Martin Haydigger və

Edmund Husserlə dair təd qiqat ları və fikir ‐

ləri XX əsr fəlsəfəsinə öz möhürünü vur ‐

muş dur. Pol Rikör 2005‐ci ildə vəfat et miş dir. 

Vacib bir qarşılaşma:

Bilik və müdriklik

Jan Pier Şonjü: Siz hər kəsin tanıdığı  və

heyran olduğu bir filosofsunuz. Mən isə bir

tədqiqatçıyam. Həyatım insanın sinir sis‐

teminin və xüsusilə beyninin işləmə mexa ‐

nizmlərinin nəzəri və təcrübi  olaraq tədqiq

olunmasına həsr edilmişdir. Hər nə qədər

insan beynini ən mikroskopik struktur ların ‐

dan, yəni onu əmələ gətirən molekul lardan

hərəkətlə anlamağa çalışsam da, bu baxış

tərzi onun düşünmə, hiss və həyəcanlar,

bilmək qabiliyyəti və əxlaq duyğusu kimi ənə ‐

nəvi  fəlsəfənin sahəsinə daxil olan ən yüksək

funksiyalarını anlama istəyini də kənarlaş ‐

dır 


mır. Məhz mənim də daxil olduğum

molekulyar bioloqlar qarşısında ürküdücü

bir problem vardır: molekulların təşkil et‐

diyi bu elementar strukturlarla gözəlliyin

qavranması və ya elmi yaradıcılıq kimi

qarışıq və inteqrativ funksiyalar arasındakı

əlaqəni tapmaq. Kopernik, Darvin və Freyd ‐

dən sonra indi bizə Ruhun əldə olunması işi

qalır! Bu XXI əsr elminin qarşısında duran

ən təsirli və ürküdücü problemlərdən biridir.

Antik dövrdən etibarən fransız ənənə ‐

sinə görə, ruh (espirit) adı verilən mə uma

(anqlosakson müəlliflərin mind, yəni zehin

dediklərinin eyni mənalısı) dair tezislər

təqdim edən, müzakirələr aparan və arqu ‐

ment lər gətirən hər zaman filosoflar olmuş ‐

dur. Dolayısıyla burada hər birimiz əks

qütblərdən yola çıxaraq görünsək də, fəlsəfə

ilə nevrobiologiya arasındakı bu görüşü mən

məmnunluqla qarşılayıram. Sizin çalış mala ‐

rınıza böyük bir heyranlıq duyuram. Bəlkə

də, bu mənim səhvimdir, ancaq Fran sada

əxlaq və etik problemlərə dair bu qədər

dərin şəkildə fəlsəfi fikirləri inkişaf etdirmiş

müəllifə rast gələ bilmirəm. Nə üçün bir

48

ELM DÜNYASI

/ Elmi‐kütləvi jurnal / 2 (06) 2014



ortaq məxrəcə gəlib  yekdil bir ifadə tərzi

yaratmayaq? Bəlkə, bunu edə bilmərik.

Ancaq bu təşəbbüsün  heç olmasa uyğunluq

nöqtələrini müəyyən etmək, daha da əhə ‐

miyyətlisi, qırılma nöqtələrini görmək və bir

gün istər‐istəməz doldurulması lazım olacaq

boşluqları aktuallaşdırmaq baxımın dan maraqlı

olacaqdır. 



Pol Rikör: Dialoq ifadənizə müqabil, son

dərəcə ciddi bir əsər olan «L`Homme Neu‐

ronal» (Neyronal İnsan) adlı əsərin müəllifi

olaraq sizi mən də səmimiyyətlə salamla ‐

yıram. Bu təşəbbüsümüz, sözün əsl məna ‐

sın da, bir görüşmədir və ən başlıcası insan

feno menologiyası ilə əlaqədar olaraq ara ‐

mızdakı peşə xüsusiyyətlərindən, yəni biri ‐

mizin elm adamı, digərimizin filosof  ol ma   sından

yaranan  baxış tərzlərindəki fərqliliyin varlı ‐

ğın dan qaynaqlanır. Ancaq eyni zamanda başqa

bir qaynağı da var: Başlanğıcda bu baxış tərzinin

fərqinə dair fikir ayrılıqlarını həll etməsək

belə, daha yüksək bir müzakirə səviyyəsinə

çatdırma istəyimiz ciddi səbəb və arqument ‐

ləri meydana gətirəcəkdir. 

Öz çıxış nöqtəmi ifadə edim. Mən özümü

Avropa fəlsəfəsi daxilində müxtəlif cərəyan ‐

lardan, üç fərqli baxış tərzinə malik olan bir

cərəyana aid edirəm: Refleksiv fəlsəfə, feno ‐

menolojik fəlsəfə  və hermenevtik fəlsəfə.

Birinci baxış tərzi refleksiv fəlsəfə, yəni  insa ‐

nın malik olduğu düşünmə və hissetmə

gücünü, onu özünə başqalaşdıran bilik, təc ‐

rübə və hislərdə yenidən əldə etmə təşəb ‐

büsünü ifadə edir. Jan Nabert mənim də aid

olduğum cərəyanın bu ilk qolunun ən mühüm

təmsilçisidir.

İkinci baxış tərzi – fenomenologiya – «əşya   ‐

ların özlərinə», yəni özünü ancaq mədəni,

fəlsəfi və dini tarixdən miras qalan mental

strukturlardan asılı olmayaraq təcrübəyə aid

olan şeyin ortaya çıxmasına çatmaq idealını

ifadə edir. Bu istək refleksiv düşüncənin əksinə

nəzəri, təcrübi və estetik yaşamın istiqamət ‐

lənmiş – niyyətlənmiş (intentionnel) tərəfini

vurğulayır. Bu baxış tərzinin ən mühüm müda ‐

fiəçisi ona adını verən Edmund Husserldir.



49

ELM DÜNYASI

/ Elmi‐kütləvi jurnal / 2 (06) 2014



Әvvəllər dini mətnlər, klassik ədəbi mətn ‐

lərə (filologiya) və hüquqi mətnlərə tətbiq

olunmuş olan hermenevtik metoddan miras

qalan üçüncü baxış tərzi insan təcrü bələrinin

«oxunması»  adlandıraca ğı mız  şeylə  bağlı  şərh ‐

lərin çoxluğunu vurğulayır. Bu üçüncü tərzli

fəlsəfə, başqa bütün növ fəlsəfənin  ilkin təsəv ‐

vürlərdən asılı olma ması iddiasını araşdırır. Bu

üçüncü təmayülün başlıca ustad ları Diltey,

Haydigger və Qadamerdir.

Mən bundan sonra bu dialoqda üç baxış

tərzini də ifadə etmək üçün fenomenologiya

terminindən istifadə edəcəm. 

Jan Pier Şonjü: Hələ  tələbə ikən mole ‐

kulyar biologiya sahəsindəki inkişaf mənə

təsir etdi. Altmışıncı illərdən başlanan bu proyekt

hələ də uğurla davam edir. «Allosterik proteinlər»

adlandırılan molekul lardan bəziləri təyin ‐

edici  xüsu siy  yətlərə  malikdir.  Bu  proteinlər

hüceyrənin yaşamasına şərait ya radır. Bun‐

lar, eyni zamanda hü ceyrənin xarici şəraitə

uyğun laşması üçün də aç‐bağla funk si ya sını

görən  düy mələr  (komu ta torlar)  vəzifəsini  də

yerinə  yetirir.  Hü cey  rənin  bu  funk si yalarını

fiziki‐kimyəvi  məf hum   lar  çərçivəsində  anla‐

maq tədqiqat ənənəsinin yaranmasına səbəb

olmuşdur və mən də bura daxiləm. Bundan

başqa bu kamutatorlara bənzəyən sinir hücey ‐

rələri arasın 

dakı əlaqəni yaradan kimyəvi

maddi reseptorlar «nevrotrans 

mit 

terlər»


(neurotransme eurs) mövcuddur. Beyni‐

mizin bütün funksiyaları, ən bəsitindən ən

mürəkkəbinə qədər bu molekul‐komuta 

torları işə salır və xarici dünya ilə birbaşa



əlaqə qurmağımıza imkan yaradır. Sinir hücey ‐

rələri arasındakı əlaqələr beyinin inkişaf

prosesi boyunca mərhələli olaraq qurulur və

yeni əmələ gələn orqanizm təcrübə və yanıl ‐

malara, yoxlama və sına malara, seç məyə

dayanaraq öz funk siyasını yerinə yetirir.

Qısası beyin deyincə hər şeyi ilə  hazır və

vəzifəsini yerinə yetirə cək «genetik struktur»

deyil, ümumi genetik çərçivə daxilində bir

çox epigenetik ünsür lə rin arxa‐arxaya və iç‐

içə beyin toxumala rın da (neyron şəbəkə ‐

sində) yerlərini alması anlaşılmalıdır. Beyin

daxilində gedən inki şaf edici funksiyalar bi‐

oloji təkamül mərhə ləsində fiziki, ictimai və

mədəni ətrafla da əlaqə qurur. Beləcə təbii

olaraq bəşəri və humanitar elmlərlə biolo ‐

giya arasında son dərəcə məhsuldar müna ‐

sibət qurulur. 

Az əvvəl qeyd etdiyiniz  «Neyronal İnsan»

kitabım sayəsində anladım ki, molekuldan

ruhi funksiyalara qədər (psixiatriya) mövcud

məlumatları sistemləşdirmə təşəbbüsü, beyin

və funksiyalarına dair mənim layihələrimə

geriyə doğru güclü təsir etmişdir. Bu möv ‐

zuda Rene Tomun  baxış tərzini mənim ‐

səyirəm. Ona görə bir modelləmə cəhdində

mühüm olan onun ontolojik hədəf sahəsidir,

yəni şeylərin və varlıqların əsas və köklərinə

dair təsəvvürlərimizə etdiyi və edəcəyi tə ‐

sirdir, başqa sözlə, altında yatan fəlsəfədir.

«Neyronal İnsan» kitabını yazarkən Spino ‐

zanın «Etika»sını və düşüncəsinin mahiyyə ‐

tini və qətiliyini kəşf etdim. Spinoza deyirdi:

«İnsanların hərəkətlərini və arzularını, xətlər,

səthlər və cisimlər kimi tədqiq edəcəm».  Bir

«neyronal insan» necə əxlaqi subyekt ola

bilər? Bu gün sizinlə dialoq qurma istəyimin

də əsasında bu gizlənir. 



Pol Rikör: Ağlıma Jorj Konqilem və Qastun

Başlyar gəlir. Konqilemin «Canlının Biliyi»

adlı əsəri mənim üçün bu dialoqda mühüm

mənbə olacaq. Konqilem filosof və bir həkim

kimi canlı varlığın öz ətrafını necə qur du ‐

50

ELM DÜNYASI

/ Elmi‐kütləvi jurnal / 2 (06) 2014



ğunu, öz hərəkətində «canlılıq dəyərini» necə

əks etdirdiyini göstərir. Canlı təbiətdə fiziki

qanunlardan kənar normalar sistemi qurur.

Başlyara gəlincə, «Elmi Zehnin Yaranması» adlı

kitabında bu istiqamətdə epistemolojik qop ‐

manı izah edir. 



Jan Pier Şonjü: Bundan başqa Karl Popper

ilə Con Ekles arasındakı dialoqu da bilirik.

Bunlardan biri filosof, digəri isə nevrobioloq

idi. Müştərək əsərləri «Öz və Beyni» (The Self

and its Brain) adını daşıyır. 

Pol Rikör: İkisi birlikdə, anqlosakson la ‐

rın «mind» dediyi ruh və ya zehin fəl səfə ‐

sinə müvafiq səviyyələri iyerarxik ola raq ələ

alan bir fəlsəfə sistemi qurmağa cəhd etdilər. 



Jan Pier Şonjü: Demək, əlimizdə bir

nevrobioloq və filosof arasında ən azından

yaxın tarixə aid bir dialoq vardır. Bizim bu

dialoqumuzda fəlsəfi mənada ən əsaslı sual

budur: Sinir sistemi və  beyinə dair tədqi ‐

qatlardakı inkişaf bizi XVIII əsrdə Deyvid

Hyum tərəfindən «olan» (what is) ilə norma‐

tiv «olması vacib olan» (what ougt to be)

arasında, başqa sözlə desək, elmi biliklə etik

qaydalar arasında əsaslı fərqi yenidən araş ‐

dırmağa sövq etməzmi? Məsələn, müasir filo ‐

soflardan  Habermas  etik qaydaların, şüb  hə siz,

həqiqət kateqoriyasına daxil oldu ğunu ifadə

edərək müzakirəni yenidən qızışdırmışdır. 



Pol Rikör: Beyin haqqında bütün bildik ‐

lərim müəyyən növ biliklərdir. Ancaq başqa

növ biliklər də vardır. Bu sualın cavabına

dair sizinlə ixtilafa düşə bilərik:  Beyin

qabığına (korteks) dair əldə etdiyimiz yeni

biliklər, əvvəldən bəri bədənin işləməsinə

dair yaşayaraq öyrənmiş olduqlarımı, xüsu ‐

silə həyəcanlar, hislər və bədənimə malik

olmağımla bağlı olan hər şeyi artırırmı?

Mənim tək bədənim var, başqa bədənlər isə

qarşımda durur.

Jan Pier Şonjü: Problemi çox yaxşı başa

düşürəm. İlkin olaraq sinir sistemi ilə əlaqə ‐

dar elmdə iki fərqli tədqiqat tərzi olduğuna

dair görüşdə sizinlə razıyam. Birinci metod,

beyinin anatomiya və morfologiyası, mik ‐

ros kopik quruluşu, sinir hüceyrələri və onla ‐

rın sinaptik əlaqələrini tədqiq edir. İkincisi

isə hal və mərhələləri, davranışları, duyğu

və həyəcanları, düşüncələr və ətraf mühitə

qarşı təsirləri tədqiq edir. Bu iki anlayış uzun

müddət bir‐birindən ayrı tutulmuşdur. Mənə

görə, fərdi müxtəliflik və dəyişkənliyə bax ‐

ma yaraq, biz insanların beyinlərinin bir‐birinə

uyğun gələn, hə a çox bənzəyən həyatla ‐

rından bəhs etmələri «başqaları» mə u munu

meydana gətirir. Bundan başqa özü müzə aid

psixoloji halları başqalarına da aid etmə ‐

yimiz, başqalarının da mənimkinə yaxın bir

həyatı olduğu mənasına gəlir. Ancaq yenə

də haqlısınız. Çünki sinir sisteminə dair elm ‐

lərdəki inkişaf hələ çox nöqsanlıdır. 

Pol Rikör: Sualım da buradan meydana

gəlir: Beyin haqqında əldə etdiyim məlumat,

beynim ilə əlaqədar heç bir şey bilmədən

sadəcə bədənimin işləməsi ilə özüm haq ‐

qında əvvəldən bəri əldə etdiyim bilikləri

artırırmı? Burada «həyat» sözü açar sözdür

və iki mənaya gəlir. Birincisi, bioloqların gözü

ilə görünən həyat, ikincisi isə yaşanan həyat...



Jan Pier Şonjü: Aktual nöqtəyə işarə edir ‐

 siniz:  Beyin haqqında bilinənlər normal vərdiş

edilən təcrübi səviyyədə dəyişiklik lərə səbəb

olacaqdırmı? Cavabım fəlsəfəyə isti na dən

olacaqdır: «Ruhun qaranlıq gecə ləri olan

qorxuları dağıtmaq üçün günəşin işıq ları və

ya günün aydınlığı deyil, təbiətin ağıl ilə

tədqiq edilməsi vacibdir» – deyirdi Luk ‐

retius. Hələ o vaxtlar Spinoza belə  ifadə

edir di: «İnsanlar davranışlarını müəyyən

edən səbəblərin deyil, yalnız hərəktlərinin

şüurunda olduqları üçün özlərini azad

hesab edərlər». 

Pol Rikör: Bir şəkildə yaşanan da, bilinən

də eyni bədəndir. Yəni zehni və bədəni olan

da eyni insandır. Həm fenomenologiyanı,

həm də elmi aşacaq bir üçüncü ifadə tərzi

hər halda bu ontolojik eynilik əsasında

qurulacaqdır. Mövzunu belə ifadə edə bilə ‐

rəm:  Beynim düşünmür (düşünən beynim

51

ELM DÜNYASI

/ Elmi‐kütləvi jurnal / 2 (06) 2014



deyil), ancaq nə zaman düşünsəm, beynimdə

bu şeylər olur! Tanrını düşündüyümdə belə! 



Jan Pier Şonjü: Beynimiz davamlı olaraq

hər şeyə məna verməklə məşğuldur. Məsə ‐

lən, baxışlarınızın mənə yönəldiyini görü ‐

rəm, bəlkə də, bir neçə saniyə sonra sizə

verəcəyim cavabı əvvəlcədən hazırlamağa

çalışıram. Sizin məna axtarışınızı anlamağa

cəhd edirəm. 

Pol Rikör: Şüur özünü bilər (və ya bilməz,

şüurdan xaric problem də məhz budur).

Ancaq beyin qəti şəkildə və dəyişməz bir

bilik obyekti olaraq qalacaq, heç bir zaman

bədən sahəsinə aid olmayacaqdır. Düşüncə

mənasında beyin özünü «düşünməz». Ancaq

siz beyini düşünürsünüz. 

Jan Pier Şonjü: Әlbə ə, ancaq düşüncə

də beyin olmadan özünü düşünə bilməz!

Beyin bir obyektdir, ancaq bütün hər şeyi

idarə edir və şəxsin öz bədənini qavra ma sı ‐

na və ona dair plan‐proqramlar qurmasına

imkan yaradır. 



Pol Rikör: Dünya daxilində olan zehin

ilkin olaraq qlobaldır və işləyəndə bütövdən

hissəyə doğru, elmi prosedurda isə hər

zaman hissədən mürəkkəbliyə keçmək şək ‐

lində işləyir. Mən fenomenolojik platformada

qalaraq tənqid edirəm. Sizin neyronal mode ‐

linizin quruluşuna etirazım yoxdur. Әslində,

mənim sualım yaşanmış təcrübəmin də

labo ratoriya təcrübəsi mənasında təcrübə ilə

eyni biçimdə modelləşdirilib‐modelləşdiril ‐

mə yəcəyi, dünyadakı yerim, özüm, bədənim

və digər bədənlər haqqındakı anlayışımın

zərbə almadan modelləşdirilməyə müvafiq

olacağına aiddir. 



Jan Pier Şonjü: Sizin bu modelləşdirməyə

baxış tərziniz, mənanın itməsi və «episte‐

molojik zərərə» səbəb olma görüşünüz məni

təəccübləndirdi. Belə ki humanitar‐sosial

elmlərdə Pol Rikörün bu sözünü tez‐tez təkrar

edirəm: «Daha yaxşı başa düşmək üçün daha

çox açıqlamaq». Bir model hər zaman nöq ‐

san lıdır, ancaq insana bilik sahəsində irəli ‐

ləmək üçün təkan verir. İtirilənə nisbətdə

qazanc daha yüksəkdir. 



Pol Rikör: Təfəkkürün fiziki əsas olmadan

işlədiyinə heç bir zaman inanmadım. İnsan

ətraf mühiti sonradan dəyişdirmək üçün

ancaq lazım gələndə məlumat toplamaqla

kifayətlənməz. Daha başlanğıcdan onu şərh

edər, formalaşdırar. Husserlin nəşr olunma ‐

mış son yazılarında ifadə etdiyi kimi, insan

öz davranış hədəflərinə və məqsədinə çat‐

maq üçün özünün dünyasını qurar. Beyin–

sizin ifadənizlə – təşkil etdiyi proqramları

dünyada əks etdirmədən əvvəl dünya hazır ‐

lanıb‐tamamlanmış bir şey deyil. Daha əvvəl

təşkil olunduğu fərz olunan bir dünyanın

üzərinə beyinin əlavə bir şey əks etdirmə ‐

sindən deyil, yaşam dünyasının (Lebenswelt)

praqmatik olaraq qurulmasından söz açmaq

daha düzgün olardı. 

Jan Pier Şonjü: Ancaq bizim məqsədimiz

beynimizin  və onun funksiyalarının məlu ‐

matına əsasən imkan daxilində irəliləmək,

dünyaya dair təcrübələrimizin necə həyata

keçdiyini addımbaaddım və iyerarxik olaraq

daha yaxşı başa düşməyimizə imkan verəcək

modellər qurmaqdan başqa bir şey deyil.


Kataloq: elm -> pdf
pdf -> Щяр бир алим гиймятлидир. Анъаг нязяриййяни тяърцбя иля бир
elm -> Ateroskleroz xolesterinin damar divarına çökməsi nəticəsində yaranır. Zamanla bu proses sürətlənərək damar mənfəzinin ciddi daralmalarına və tam tutulmasına aparıb çıxarır
elm -> Qabırğa sınıqları
pdf -> Алимлярин сырасында хцсуси йер тутурлар. Цмуммилли лидер щейдяр ялийев
pdf -> Алимлярин сырасында хцсуси йер тутурлар”. Цмуммилли лидер щейдяр ялийев
pdf -> Алимлярин сырасында хцсуси йер тутурлар”. Цмуммилли лидер щейдяр ялийев
pdf -> Алимлярин сырасында хцсуси йер тутурлар”. Цмуммилли лидер щейдяр ялийев

Yüklə 0,85 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə