Щяр бир алим гиймятлидир. Анъаг нязяриййяни тяърцбя иля бир



Yüklə 42,94 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə10/15
tarix07.12.2016
ölçüsü42,94 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15

65

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013



Əbu Reyhan

Biruni: elmi və dini

biliklərin vəhdəti

Elm və din rubrikası



mövzuda heç zaman İbn Sina ilə razılaşmırdı. İbn

Sina Aristotelin sabitlik nəzəriyyəsini qəbul edən

alimlərdən biri idi. Yəni o, kainatın başlan ğıca

malik olduğuna və dünyanın İlahi varlıq

tərəfindən idarə edildiyinə inanmırdı. Bu

düşüncə iki böyük alim arasında ziddiyyətlər

yaradırdı. Biruni İbn Sinanın ateist olmasına çox

təəssüflənir və dostunun həyata bu cür baxışını

qəbul etmirdi. Ona görə Biruni tez-tez Quran

ayələrindən sitat gətirib dinin elmlə vəhdətini

yaratmaq istəyirdi. Məhz bundan sonra Biruni

Astronomiya elmində dövrünün ağlasığmaz

kəşflərini etmişdir.

Gecəni, gündüzü, günəşi, göy cisimlərini

yaradan Odur. Onların hər biri öz orbitində üzür.

(21. Ənbiya-33 ayə)

Biruninin bu ayə haqqında açıqlamaları:

“Göy cisimlərinin hər biri öz orbitində üzür”

deyilməsində "əl-fələk" kəlməsindən istifadə

edilmişdir. "Fələk" kəlməsi ayədə ərəbcə "əl"

birləşməsi əlavə edilmədən göstərilmişdir. İndi

qədim ərəb lüğətlərinə diqqət edib "fələk"

kəlməsinin mənasının nə olduğunu anlayaq.

Əsrlər öncə yazılmış ərəb lüğətlə rində "fələk"

kəlməsinin 3 mənası var:

1. Ulduzların dairəvi hərəkəti: (Qurandan

əvvəl ərəblər "fələk" kəlməsini bu mənada

istifadə etmirdilər). İndi ərəbcə Astronomiya

elmi "İlm əl-fələk"dir. Yəni göy cisimlərinin

hərəkətini incələyən bir elm.

2. Gəmilərin dairəvi hərəkətləri: Gəmilər

daima dairəvi hərəkət edirlər. Bu da dünya nın

düz xətli olmadığından qaynaqlanır.

3. Dairəvi şəkildə bir ərazi. "Fələk"

kəlməsinin anlamı ortaq nöqtəsi olan dairəvi bir

ərazidən bəhs edilməsidir. Beləcə, ayədə

göstərildiyi kimi göy cisimləri öz oxu ətra fında

dairəvi hərəkətdədir.

Bəs nə üçün "əl-fələk" deyil, "fələk" kəlməsi

istifadə edilmişdir. Əsrlər öncə İbn Aşur Quran

təfsirində belə yazırdı. "Fələk" kəlməsinin tək

şəkildə istifadə olunması mənanı ümumiləşdirir,

yəni hər bir göy cisminin öz orbiti olduğu və çox

sayda orbitlərin var olduğu mənasına gəlir.

Əgər "əl-fələk" şəklində istifadə edilsəydi,

konkret bir orbitdən bəhs edilmiş olardı. Deməli,

bundan belə nəticə çıxarmaq olar ki, Göy

cisimləri tək bir orbit ətrafında deyil, hər biri öz

orbiti ətrafında hərəkət edirlər.

Biruninin açıqlamaları: Ayədə "kullun"

kəlməsi istifadə olunur. Ərəbcədən tərcü mədə

"hər biri" mənasını verir, ümumiyyətlə, hər biri

və ya hamısı kəlmələri ayrıca istifadə olunmur.

Çünki "nəyin hər biri" və ya "nəyin hamısı" sualı

ortaya çıxır.

XI əsrdə yaşayan ərəb alimləri Əl-Zemahşeri

və Əl-Beydavinin təfsirlərində bu ayət belə

açıqlanmışdır: “Ərəbcədə “tənvin deyilən hərəkə”

bir kəlmədə istifadə olunursa o kəlimədə əvəzlik

yazılmaya bilər. Yəni (Onların) "hər biri" kəlməsi

Günəş və Ayların hər biri anlamına gəlir. Bu da

kainatda çoxlu sayda günəşlər, aylar və müxtəlif

göy cisimlərinin olmasından xəbər verir”.

Biruni məhz bu ayələrdəki hikmətlərə istinad

edərək Astronomiya sahəsindəki ən vacib əsəri

olan "əl-Qanunül-məsudi" (Məsudi qanunları) adlı

əsərini yazmışdır. O, Ptolomey və Aristotel

təlimlərinə qarşı çıxaraq, Yerin tərpənməz deyil,

fırlanan bir kütlə olduğunu, Yerin Günəş

ətrafında, Ayın isə Yerin ətrafında da dövr et-

diyini sübut etmiş, göy üzü və yer səthinin

müxtəlif xüsusiyyətlərini en və uzunluq

dairələrini, qitə və dənizləri göstərmək üçün di-

ametri 7 metrə bərabər olan kürə düzəltmişdir. O

bu işləri ilə tarixdə Yeri kürə üzərində xəritəyə

salan ilk alim adını qazanmışdır. 995-ci ildə bu

Şərqin birinci relyefli qlobusu oldu. İşığın

sürətinin səsin sürətinə nisbətən son dərəcə



66

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

Elm və din rubrikası


böyük olduğunu da ilk dəfə Biruni söyləmişdir.

Biruni triqonometriyada kosinus teoremi

kimi tanınan əlaqəni ilk dəfə ortaya qoymuş,

həndəsəni botanikaya tətbiq etmiş, quşlarla bağlı

çox orijinal faktlar tapmış və fərqli sahələrdə bir

çox kitablar yazmışdır.

“Kitabül-cəmahir fi mərifətül-cəvahir” (Cöv -

hər lərin xüsusiyyətlərinə dair) adlı əsərində isə

23 bərk cisimlə 6 mayenin çəkisini bugünkü

nisbətə uyğun şəkildə hesablamışdır. Biruni izafi

(nisbi) sıxlıqları mahruti adlandırdığı və ən

qədim piktonometr (sıxlıq ölçmə aləti)

adlandırılan alətlə müəyyən etmişdir. “Nihayətül-

əmakin” (Məkanların sonları) adlı əsəri

coğrafiyadan geologiya və geodeziyaya (Yer

kürəsinin formasının müəyyən edilməsi və yer

üzünü ölçmə fəaliyyətləri) qədər müxtəlif

sahələri əhatə etmişdir.

Biruninin böyük işlərindən biri də İslam və

Hind sivilizasiyaları arasında ilk mədəniyyət kör-

püsünün yaradılması olmuşdur. Hindistanda

olduğu dövrdə ərəb dilində olan bir çox

mənbələri sanskrit dilinə, sanskrit dilindəki bəzi

kitabları da ərəb dilinə tərcümə edərək, İslam

haqqındakı bilgilərini bütün Hindistana yaymağı

özünə borc bilmişdir.

Biruni Quran ayələrindən güc alaraq elmin

bütün yönlərinə meyil göstərirdi. O, elmin bütün

sahələrində apardığı təcrübələri ilə sanki Allahı

bir daha tanımaq, onun həqiqətlərini üzə

çıxarmaq həzzini yaşamaq istəyirdi. Elm onun

həyatının mənası idi. O bütün ömrünü var-

dövlətə sərf edib elmsiz yaşayan insanlara

bədbəxt insanlar kimi baxırdı. Biruni belə

insanları görəndə hər zaman “Axirətə mal-dövlət

aparmaq olmur, amma elmi aparmaq olur”

sözlərini deyərdi. Hətta bir dəfə Biruni kitabı

üçün ona bir filin ağırlığında qızıl və cəvahirət

göndərən Sultan Məsudun hədiyyəsini geri qay-

tararaq “Bu kitabı sərvət üçün deyil, elm üçün

yazmışam” demişdir.

Biruni Quran ayələrindəki hikmətlərə istinad

edərək elmi fəaliyyətini genişləndir mişdir.

Allah Qurandakı bir çox ayələrdə iman

həqiqətlərinin əhəmiyyətinə diqqət çəkir. “Fatir”

surəsindəki ayələrdə iman həqiqət 

lərindən

nümunələr verilir:

“İnsanların, heyvanların və davarların da bu

cür müxtəlif rəngləri vardır. Allahdan öz

bəndələri içərisində ancaq alimlər qorxar.

Həqiqətən, Allah yenilməz qüvvət sahibidir,

bağışlayandır!”. (Fatir surəsi 28)

Biruni də ayələrdəki hikmətlərə istinad

edərək elmi həqiqətləri əldə etməyə çalış mışdır.

Məsələn, Yerin şimalında Günəşin aylarla

çıxmadığını, çıxdığı zaman da batmadığını

“Nəhayət, günəşin çıxdığı yerə çatdıqda onu bir

qövm üzərinə doğan gördü ki, onlardan ötrü ona

(günəşə) qarşı heç bir sipər yaratmamışdıq”

(Kəhf surəsi 90) ayəsi ilə açıqlamış və bir

lampanın önünə Yeri təmsil edən bir kürə qoyub

fırladaraq bunu əyani göstərmişdir.

Biruni yuxarıdakı ayədə deyildiyi kimi, “Al-

lahdan öz bəndələri içərisində ancaq alimlər

qorxar” kəlamını belə açmışdır. “Mən bütün

həyatımı elmə sərf etmişəm, ancaq üstün bir güc

və sonsuz elm sahibi olan Allahın qarşısında

acizlərin aciziyəm. Çünki elmlə dərindən məşğul

olduqca məlum olur ki, biz nə qədər az savada

malikik. Mənim həyatda bildiyimdən çox

bilmədiklərim daha üstündür. Qurani-Kərimi

oxuduqca bir daha anlayıram ki, ən kiçik uldu-

zlardan tutmuş insan bədənindəki hüceyrələrə

qədər hər bir şeyi yaradan Odur və “Quranın

Kəlamlarını Məhəmməd uydurdu” deyən

ateistlərdən soruşuram: Məhəmməd bunları

haradan bilirdi. Biruni yazırdı: “Mən elmi

düşüncə lərimi elmi dərk edənlərlə bölüşürəm”. 

Vaxtilə filosof Sokratın işlətdiyi “mən

bilirəm ki, heç nə bilmirəm” kəlamı Şərqdə

Biruninin timsalında da geniş istifadə edilmişdi.

Əslində, Sokrat da bilənlərlə dialoqa girişir və

onların dialoqlarından maraqlı anlayışlar ortaya

çıxırdı. 

Ömrü yetmiş yeddi yaşa çatmış bir qoca yataqda

xəstə halda, həyatının son anlarını yaşayırdı.

Bədəni zəifləmiş, vücud çırağı isə sönmək üzrə

idi. Yaxınları nəmli gözlərlə onun halını

nigarançılıqla seyr edirdilər. Nəfəs çəkməsi artıq

tövşüməyə çevrilmişdi. Alim və fəqih dostu

67

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

Elm və din rubrikası


Əbul-Həsən Əli ibn İsa kədərlə onun yatağına

yanaşıb, əlini nəvazişlə onun başına və üzünə

çəkdi.

Xəstə qoca qırıq-qırıq kəlmələrlə öz alim dos-



tundan soruşdu:

– Bir vaxt mənə “hesab ciddat fasid”dən

demişdin, bir də təkrar et, görüm necə idi?

Ey əziz dostum! Belə xəstə və zəif halında bu

sualın nə lüzumu vardır?

Xəstə narazı halda cavab verdi:

– Ey kişi! Bu ikisindən hansı yaxşıdır, bu

məsələni bilib ölməyim, yoxsa cahil halda vəfat

etməyim.

Fəqih Əbul-Həsən Əli ibn İsa o məsələni

yenidən açıqladı və yerindən qalxıb xəstə dos-

tunu tərk etdi. O, bir neçə addım aralan mışdı ki,

evdən şivən səsləri yüksəldi, tələsik geri qayıtdı.

Xəstə qoca artıq dünyasını dəyişmişdi. Hətta

ölüm yatağında da elmə susamış olan bu şəxs

Əbu Reyhan Biruni idi.



Həzrət Əlinin elmə

aid 10 kəlamı

On nəfər öz aralarında məsləhət edib qərara

gəldilər ki, ayrı-ayrılıqda Həzrət Əlinin (ə)

yanına gedib ona eyni sualı versinlər. Əgər Əli

(ə) hamının sualını eyni cür cavablandırsa,

deməli, onun elmi azdır və imamətə layiq deyil.

Yox, əgər hər kəsə o fərqli cavab versə, deməli,

Peyğəmbərin: “Mən elmin şəhəriyəm, qapısı isə

Əlidir” kəlamı doğrudur. Birinci adam Həzrət

Əlinin (ə) yanına gəlib soruşdu: “De görüm, elm

daha üstündür ya mal-dövlət?”. Həzrət Əli cavab

verdi: 


“Elm mal-dövlətdən üstündür. Çünki elm

peyğəmbərlərin mirasıdır. Mal-dövlət isə fironun,

Harunun və Şəddatın mirasıdır”.

İkinci adam da gəlib eyni sualı verdi. Əli (ə)

onun sualını belə cavablandırdı: “Elm maldan

üstündür. Çünki elm səni qoruyar, mal-dövləti isə

sən özün qorumalısan”.

Üçüncü adamın sualına imamın cavabı belə

oldu: “Elm mal-dövlətdən üstündür. Çünki al-

imin dostları çox olar, zənginin isə tüməni”.

Dördüncü adam da elmin, yoxsa sərvətin

üstün olduğunu soruşanda Əli (ə) buyurdu: “Elm

sərvətdən üstündür. Çünki elm xərcləndikcə

(başqalarına öyrədildikdə) çoxalar, sərvət isə

xərcləndikcə azalar”.

Beşinci adam eyni sualla müraciət edən də

imam belə cavab verdi; “Elm sərvətdən üstündür.

Çünki varlı adama paxıl və simic deyirlər. Amma

elmli adama ehtiram göstərirlər”.

Altıncı adamın sualının cavabı bu şəkildə

oldu: “Elm maldan üstündür. Çünki oğrular malı

apara bilərlər, elmi isə heç kim səndən oğurlaya

bilməz”.

Yeddinci adam öz sualının cavabında Əlidən

(ə) bunu eşitdi: “Elm maldan üstündür. Çünki

zaman keçdikcə mal köhnələr, çürü yər ya pasla-

nar, dəyərdən düşər. Amma elm üçün bu təhlükə

yoxdur”.


Səkkizinci adamın cavabı bu şəkildə verildi:

“Elm daha yaxşıdır. Çünki mal-dövlət yalnız bu

dünyada insanla birlikdə olar və ona xeyir verər.

Amma elm isə həm bu dünyada, həm də axirətdə

insana fayda gətirər”.

Doqquzuncu şəxsin cavabı da o birilərdən

fərqli oldu: “Elm mal-dövlətdən üstündür. Çünki

mal-dövlət insanın qəlbini daşlaşdırar, elm isə

yumşaldar”.

Nəhayət, onuncu adam elmin, yoxsa malın

üstün olduğunu soruşanda Həzrət Əli (ə)

buyurdu: “Əlbəttə, elm daha üstündür. Çünki

mal-dövlət öz sahibinə təkəbbür və mənəm-

mənəmlik gətirər, hətta bəzi zənginlər Allahlıq

iddiasına düşərlər. Amma elm adamı təvazökar

və başıaşağı olar”. Beləcə, Həzrət Əli ibn Əbu

Talib eyni sualın cavabını on fərqli şəkildə verdi.

Aynur Bağırova

68

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

Elm və din ruprikası


69

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

Daşduz (yəni xörək duzu) insanlığa

qədim zamanlardan məlumdur. Bunu

müxtəlif dillərdə onun adının oxşarlığı

göstərir. (lat. sal, fransızca sel, almanca

salz.)  Şəhərlərin adlarında da bu ad özünü

göstərir: Salzdetfurth, Salzgitter, Salzbrunn,

Salzuflen və Salzburq. 

Qədim zamanlarda insanlar duzdan

ədviyyat kimi, eləcə də qurban gətirilmədə

istifadə edirdilər, bu qurbana mistik məna

verirdi. Qədim yəhudilərdə duz Allah Yəhva

ilə xalq arasında sarsılmaz əlaqə rəmzi

sayılırdı. İslam dinində çörək “Allah sovqatı”

sayıldığından onun duza batırılıb yeyilməsi

çörəyin qorunması, bu isə Tanrı və onun

təbəələri arasında birliyin olması demək idi.

Katolik kilsəsi duzdan uşaqları xaç suyuna

çəkmə zamanı istifadə edirdi. Marko Polo-

nun dediklərinə görə, Çində XIII əsrdə,

Efiopiyada XIX əsrdə daş duzundan ödəniş

vasitəsi kimi istifadə olunurdu, ondan

sikkələr hazırlanırdı. Rusiyada möhtərəm

qonaqları duz-çörəklə qarşılayırdılar. Duzun

dağılmağı isə pis əlamət sayılırdı. Daşduzun

kimyəvi tərkibi NaCl – natrium xloriddir. Bu

rəngsiz, hiqrosqopik, suda həll olan

kristallardır. 75 kq çəkisi olan insanın orqa -

nizmində 0,5 kq-a qədər duz mövcuddur və

bu onun bütün sistemlərinin həyat fəaliy 

-

yətində mühüm rol oynayır. Duzun tamamilə



rasiondan çıxarılması həyat fəaliyyətinin

pozulmasına gətirib çıxarır. Uzunmüddətli

duz aclığı orqanizmin məh vi nə gətirir. İnsa -

nın duza sutkalıq tələbatı 10–15 qr, isti iqlimli

ölkələrdə isə 25–30 qr təşkil edir. Bu onunla

izah olunur ki, NaCl bədəndən intensiv

şəkildə tərlə xaric olunur və itirilən duz böyük

dozada bərpa olun 

malıdır. Hipertoniya,

piylənmə və şişkinlik lərdən əziyyət çəkən -

lərə həkimlər sutkalıq dozanı azalt 

mağı


məsləhət görürlər. Orqa nizmdə duz çoxluğu

kəskin zəhərlənmə və sinir sisteminin iflicinə

gətirib çıxara bilər. İsti iqlim şəraitli işlərdə

həkimlər duzlu su içməyi məsləhət görürlər

(0,3–0,5%-li məh 

lul), çünki duz suyun

orqanizmdə qalmağını təmin edir. Bir çox

yeyinti məhsullarının tərkibində duz var (inək

südü 0,06%, keçi südü 0,065%). Bəzi xalqlar

duz haqqında anlayışları olmadan yaşa yıb -

lar. Məsələn: Polinizeylər əti qoz qabığında

hazır saxladıqları dəniz suyuna batırırdılar.

NaCl-un bizim planeti mizdəki əsas mənbəyi

dünya okeanlarıdır. Təqribi hesablamalara

görə 4•1015 t ərimiş NaCl mövcuddur.

Okean sularının tərkibində demək olar ki,

daimi 2,8% NaCl mövcuddur. Daxili dəniz -

lərin tərkibində NaCl yüksəkdir. Məsə 

lən:

Aralıq dənizində 3,1%, Ölü dənizdə 7,9%.



Təbiətdə daşduz qalit mine 

ralı şəklində

əmələ gəlir. Nə vaxtlarsa mövcud olan dəniz

körfəz lərinin,  göllərin məhv olmasından

əmələ gələn çöküntülər qalit mineralı adlanır. 

Qalit rəngsiz, ağ, bozumtul (gil hissə ciklə -

rinin hesabına), çəhrayı və qırmızı (dəmir

(III) oksidin hesabına), yaşıl, mavi və göy

olur. Yer qabığının radioaktiv şüalanması

Daşduz haqqında

bilmədiklərimiz


70

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

nəticəsində daş duzun göy və ona yaxın

rəng çalarları yaranır. Natrium atomları

kristallik qəfəsdə diametri 1–5 nm olan NaCl,

sarı-narıncı nahiyədə isə işığı udan kolloid

hissəciklərini yaradır. Duz yataqları qədim və

müasir olmaqla fərqlənir. Qədim duz yataq -

ları özündə intensiv buxarlanma nəticəsində

qədim göllərin, körfəzlərin çöküntülərini əks

etdirir. Belə daşduz gümbəz, təbəqə, çö kün -

tü süxurları şəklində olur. Belə süxurlar böyük

sahəni əhatə edir (10km

2

-lərlə). Müasir



yataqlar isə göllərin, körfəzlərin suyunun

buxarlanması nəticəsində yaranır. Böyük duz

yataqları Rusiyanın Solikam-Bereznya kov,

Orenburq, İrkutsk vilayətində, Yakutiya da dır.

Müasir yataqlara Qərbi Sibir və Xə zər yanı

ovalıqda yerləşən Baskunçak gölü aiddir.

Daşduz yataqları ABŞ, Almaniya, İngiltərə,

Ukraynada, o cümlədən Azərbay canda möv -

cuddur.

Azərbaycanın Naxçıvan ərazisi də duz



yataqları ilə zəngindir. 

Duzdağ, Nehrəm və Şəkərabad-

Qoşadizə daş duz yataqları. 

Naxçıvan Muxtar Respublikasının daş -

duz yataqları Babək rayonunun ərazi sində,

Naxçıvan şəhərinin yaxınlığında yerləşir.

Hazırda üç daşduz yatağı mövcuddur: Duz -

dağ, Nehrəm və Şəkərabad-Qoşadizə. Duz -

dağ yatağı iki sahəyə ayrılır: Naxçıvan

sa həsi (uzunluğu 2,2 km, eni 1,6 km, sahəsi

3,5 kv.km) və ondan 4,5 km şimal-qəbdə

yerləşən Sust sahəsi (uzunluğu 1,3 km, 0,9

km, sahəsi 1,2 kv. km).

Naxçıvan sahəsi. Naxçıvan şəhərindən

12 km şimal qərbdə yerləşir. Yataq 6 laydan

ibarətdir. Aşağıda I və II duz layları üzrə

kimyəvi analizin orta nəticələri verilir.

Sust sahəsi. Naxçıvan şəhərindən 20 km

şimal-şərqdə, Sust kəndindən isə 3 km

şərqdə yerləşir. Yatağın geoloji quruluşunda

Miosen, Dördüncü və Müasir dövrün kom-

pleks süxurları iştirak edir. Naxçıvan daşduz

sahəsi də həmin kompleksdə yerləşir. Sust

sahəsinin daşduzu  mikroskopik cəhətdən

Naxçıvan sahəsinin daş duzundan heç nə ilə

fərqlənmir. Həll olmayan qalıqların miqda rın -

dan asılı olaraq daşduz, adətən, ağ, ağımtıl-

boz rəngdədir. Aşağıda Sust sahəsi üzrə duzun

kimyəvi tərkibi verilir. 

Nehrəm daşduz yatağı. Yataq Babək

rayonunun Nehrəm kəndi ətrafında, Naxçı -

van şəhərindən 10 km cənub-şərqdə yerləşir.

Yataq mütləq hündürlüyü 800–850 m olan

alçaq təpəli-düzənlik ərazidədir. 



71

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

Daşduz laylarının qalınlığı cənub-şərq -

dən şimal-qərbə doğru 46,4 m-dən 90 m-dək

artır. Daşduz layı ətraf süxurlarla birlikdə

uyğun yatım təşkil edir. Yatım istiqamətindən

lay 3 km, uzanma istiqamətindən isə 400–

800 m izlənilmişdir. Yatağın ümumi sahəsi

1,54 kv.km-dir.

Nehrəm yatağının duzu kristallik olub, ağ,

metalı-boz və tünd-boz rəngdədir. Bir sıra

quyularda yasəmən rəngli dəmir mikaları

saxlayan şəffaf duz laylarına rast gəlinir. Duz

qatı massiv kütlə təşkil etməyib, qalınlığı

2–10 sm olan gil və gilli qumdaşı  laycıqları

ilə ayrı-ayrı laylara ayrılır.

Daşduzun mineraloji tərkibi mürəkkəb

olmayıb, şlifdə bütün sahəni kubşəkilli halit

mineralı tutur. Halitin fonunda sistemsiz

şəkildə anhidritlə sementləşmiş xırda-xırda

gilli-qumlu materiallara rast gəlinir. Nehrəm

yatağında daşduz kimyəvi tərkibinin sabitliyi

ilə seçilir. 

Aşağıdakı cədvəldə buruq quyuları üzrə

duzun kimyəvi tərkibi verilir.

Nehrəm yatağının hazırkı öyrənilmə

dərəcəsi onun kimya sənayesi üçün əsasən,

soda istehsalı üçün maraq kəsb etdiyini

söyləməyə əsas verir. Əldə olunmuş geoloji

nəticələr Nehrəm yatağının ehtiyat artımının

çox perspektivli olduğunu göstərir.


72

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

Şəkərabad-Qoşadizə yatağı sənaye ehti -

yatları təsdiq edilmiş Nehrəm duz yata 

-

ğından 1,0–1,5 km şimal-qərbdə yerləşir.



Yataqda kəşf edilmiş duz layları Nehrəm duz

yatağındakı layların davamı olduğundan bir

sıra hallarda yatağın geoloji, fiziki-mexaniki,

texnoloji və digər parametrləri Nehrəm duz

yatağına uyğundur.

Kəşfiyyat işlərinin əsas məqsədi Karaqan

horizotunun duz çöküntülərində yeraltı qaz

anbarlarının yaradılması mümkünlüyünün

təyin edilməsindən ibarət olmuşdur. Buruq

quyuları vasitəsilə Orta Miosen çöküntü lə -

rində daş duz laylarının mövcudluğu təsdiq

edilmiş, duzun maksimal qalınlığı 39 m, mini-

mal qalınlığı isə 14 m olmuşdur. Duzun

yayılma sahəsini dəqiqləşdirmək üçün əlavə

5 buruq quyusu qazılmışdır. Buruq quyuları

vasitəsilə 9 kv.km sahə əhatə olunmuş, 5 kv.km

sahə yeraltı qaz anbarlarının yaradılması

üçün perspektivli hesab edilmişdir.

Aşağıdakı cədvəldə Şəkərabad-Qoşa 

-

dizə yatağı üzrə daşduzun kimyəvi tərkibi



verilir.

Tədqiqatlarla müəyyən edilmişdir ki, kal-

sium, maqnezium və kaliumun miqdarına

görə duz xlor istehsalı üçün nəzərdə tutulan

tələbləri ödəyir.

Naxçıvan sahəsi: Naxçıvan şəhərindən

12 km şimal-qərbdə yerləşir. Yataq 6 laydan

ibarətdir. Aşağıda I və II duz layları üzrə kim -

yəvi analizin orta nəticələri verilir. Duzdağ

Naxçıvan şəhərinin 10 kilometrliyində yer lə -

şir. Ta qədimlərdə İpək yolu bu ərazidən

keçirdi.


Xəstələr şaxtada olduqda temperatur 0–

50C, nisbi rütubət isə 5–10% arta bilər.

Müalicə başa çatdıqdan sonra böyüklərdə

65–70%, uşaqlarda isə 80–85% yaxşılaşma

qeyd olunur.

Naxçıvan Respublika Fizioterapiya xəstə -

xa nasının müalicəvi təsiri digər duz  şaxta -

ların dan üstünlüyü ondadır  ki, şaxta hori zon tal

yerləşdiyindən xəstələr yeraltı şöbəyə adap-

tasiya olaraq girirlər. Xəstə 

xanada yeraltı

 şöbə nin işlənmiş şahmatvari ştrixlərində ven-

tilyasiya təbiidir, yəni havanın axın sürəti

0,1m/san-yə yaxındır.  Şaxtada təbii yüksək

dispersli Na+, CI+ ionları sabitdir. Mikrob

cisimləri şaxtada çox azdır. Xəstəxananın

yerləşdiyi sahə ekoloji cəhət 

dən yüksək

təmizliyə malikdir. Buna görə şaxtada zəhərli

qazlar (metan qazı), ümumiy yətlə, yoxdur. Bu

xəstəxanada predastma, bronxial astma I

mərhələ, infeksion-allergik və atopik formalı



yüngül, orta ağır dərəcəli, tənəffüs

çatışmazlığı l–ll mər hələ, ürək çatışmazlığı I

mərhələ, yanaşı xro 

niki qeyri-obstruktiv

bronxit və xroniki pnevmoniya l–ll mərhələ (re-

missiya fazası), allergik rinosinusopatiyalar,

pollinozlar müalicə olunur.

Duzlu göllərə Avstraliyada (Viktoriya),

ABŞ-da (Böyük duzlu göl), İranda (Urmiya),

Azərbaycanda (Xəzər) rast gəlinir. 



Kataloq: elm -> pdf
elm -> Ateroskleroz xolesterinin damar divarına çökməsi nəticəsində yaranır. Zamanla bu proses sürətlənərək damar mənfəzinin ciddi daralmalarına və tam tutulmasına aparıb çıxarır
elm -> Qabırğa sınıqları
elm -> İlk aorto-koronar şuntlama (AKŞ) əməliyyatı 1962–ci ildə Sabiston tərəfindən aparılmışdır
pdf -> Алимлярин сырасында хцсуси йер тутурлар. Цмуммилли лидер щейдяр ялийев
pdf -> Алимлярин сырасында хцсуси йер тутурлар”. Цмуммилли лидер щейдяр ялийев
pdf -> Щяр бир алим гиймятлидир. Анъаг нязяриййяни тяърцбя иля бир
pdf -> Алимлярин сырасында хцсуси йер тутурлар”. Цмуммилли лидер щейдяр ялийев
pdf -> Алимлярин сырасында хцсуси йер тутурлар”. Цмуммилли лидер щейдяр ялийев

Yüklə 42,94 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə