Silikat buyumlari va materiallarining tavsifi. Ularning xalq xo‘jaligidagi ahamiyati. Keramik buyumlar. Chinni va fayans. ReJA



Yüklə 31,81 Kb.
səhifə1/2
tarix02.01.2022
ölçüsü31,81 Kb.
#45148
  1   2
Silikat buyumlari va materiallarining tavsifi. Ularning xalq


Silikat buyumlari va materiallarining tavsifi. Ularning xalq

xo‘jaligidagi ahamiyati. Keramik buyumlar. Chinni va fayans.
ReJA:

1. Silikat sanoati xakida tushuncha.

2. Shisha ishlab chikarish va uning ishlatilish soxalari.

3. Keramika xakida tushuncha.

TAYaNCh IBORALAR

Silikat sanoati, shisha, keramika, chinni, fayans, sopol, billur.

Silikat kislotaning tuzlari silikatlar deb atalib, ular tabiatda keng tarkalgandir. er pustlogi asosan kumtuprok va xom silikatlardan iborat. Tabiiy silikatlarga kumtuprok, dala shpati, slyudolar, gil, asbest, tal`k va boshkalar kiradi. Silikatlar bir kator tog jinslari masalan: granit, gneys, bazal`t va xar xil slanetslar tarkibiga kiradi. Kupgina kimmatbaxo toshlar: zumrad,, topaz, akvomarinlar, tabiiy slikatlarning kristallaridir.

Tabiiy slikatlar:

Kaolin -H4 Al2 Si2 O3 (Al2O3 2 SiO2 va 2H2O)

Ok slyuda - H4 K2 Al6 Si6 O24 (K2O, 3Al2 O3, 6SiO2 2H2O)

Asbest - CaO. 3MgO. 4SiO2 yoki CaMg3 Si4O12

Kremniy birikmalari xalk xujaligida muxim rol uynaydi. Kumtprok va tabiiy silikatlar shisha, keramika buyumlari, chinni va fayans, binokorlik materiallari va yopishtiruvchi materiallar ishlab chikarish uchun xom-ashyodir. Bu ishlab chikarishlarning xammasi sanoatning katta tarmogi xisoblangan silikat sanoatini tashkil kiladi.

Shisha - bu silikatlarning bir-biri yoki SiO2 bilan aralashtirib kizdirish natijasida xosil bulgan tinik amorf kotishmalardir. Shishaning shunday xossasi borki, u suyultirilganda tezda kotmaydi, balki sekin-asta kovushok buladi, sungra kotadi. Shu xossasidan foydalanib shishadan turli maksadlarda fodalaniladi.

Odatda deraza oynasi, uy ruzgorda ishlatiladigan shisha idishlarning kupchiligi tayyorlanadigan shisha Na va Ka ning kumtuprok bilan korishtirilgan silikatlardan iborat. Uning tarkibi kuyidagicha buladi:

Na2O. CaO. 6SiO2. Bu shishani xosil kilish uchun silikatlarning uzi emas, balki okkum, soda va oxaktosh yoki bur ishlatiladi. Bu moddalarning arlashmasi regenerativ pechlarda suyuklantiriladi. Bu pechlar odatda genarator gazi yokib kizdiriladi. Aralashmaning suyuklanishida kuyidagi reaktsiyalari sodir buladi:

CaCO3 + SiO2 k CaSiO3 + Co2

Na2CO3 + SiO2 k Na2SiO3 + Co2

Kupincha soda urniga Na2SO4 va kumir ishlatiladi. Bunda kuyidagicha reaktsiya sodir buladi:

2Na2SO4+ 2SiO2+ C k 2Na2SiO3+ 2SO2 + CO2

Shisha buyumlar puflash, kuyish, preslash va chuzish yuli bilan tayyorlanadi. Agar shisha pishirishda soda urniga potash ishlatilsa, kiyin suyuklanadigan shisha xosil buladi. Bu shishadan maxsus kimyoviy idishlar tayyorlashda ishlatiladi.

Kremniy (IV) -oktsidga (SiO2) potash va kurgoshin (II) oksid (RvO) kushib suyuklantirilsa billur deb ataladigan tinik ogir shisha xosil buladi. Bu shisha tarkibida K slikat va Rv silikat buladi. Undan turli optik shishalar va badiy idishlar tayyorlanadi. Silikat angidridning ma`lum kismi urniga borat angidrid B2O3 kushilsa shishaning xossasi yana uzgaradi. Uning katikligi yanayam oshadi va yukori xaroratga xam bardoshli bulib koladi. Shuning uchun ulardan yukori xaroratlarga chidamli kimyoviy idishlar tayyorlanishda ishlatiladi. Shisha tayyorlashda ishlatiladigan kum tarkibida Fe birikmalari buladi. Shuning uchun shisha yashil tusga kiradi. Yashil rangni yukotish uchun selen kushiladi. U shishaga pushti rang beradi.

Rangli shishalar olish maksadida turli moddalardan kushib xar xil ranglar xosil kilinadi. Masalan:

Cr2O3 (xrom (III) oksid)- yashil tus

MnO2 - kizgish-gunafsha tus.

CoO -kuk tus.

Shishaning bu turlaridan tashkari elektr pechida suyuklantirilgan turi xam bulib, u kvarts deb ataladi. Uning boshka odatdagi turlaridan ancha afzaliklari bor, ya`ni suyuklanish xarorati 15000S bulganligi uchun uni yumshatish juda kiyin. Uning eng yaxshi xususiyatlaridan biri, kengayish koefitsienti juda kichik. Demak, bu shisha uta kiztirilganda yoki juda sovutilganda xam uz xajmini uzgartirmaydi. Ulardan laboratoriya idishlari va elektr lampalari tayyorlanadi. Uning kamchiligi shundaki, kvarts juda murt buladi, shuning uchun kam ishlatiladi. Shisha ishlab chikarish silikat sanoatining eng katta tarmoklaridan biridir. Shisha tolasini tortib chuzish orkali diametri 2 dan 10 mikrongacha bulgan shisha tolasi ishlab chikariladi. Shisha tukimasini xar xil sintetik simolalar bilan kushilsa, yangi konstruktsion materiallar- shisha plastikalar xosil buladi. U pulatdan 3-4 marta engil, puxtaliligi undan kolishmaydi. Binokorlikda, mashinasozliklda metall urniga xam, yogoch urnida xam foydalaniladi.

Gildan yasalgan turli buyumlar keramika deb ataladi. Keramika dagal va nafis bulimlarga bulinadi.

Dagal - gisht, cherepitsa, sopol idishlar sirlangan plitalar.

Nafis - chinni va fayans.

Keramika ishlab chikarish gilni suvga korilganda poastik loy xosil bulishiga asoslangan. Bu loy pishirlgandan keyin suvda ivimaydigan kattik govak massaga aylanadi. Keramika buyumlari mexanik yul bilan yoki maxsus stanoklarda kuyilib pechlarda pishiriladi. Bunda gilning tarkibidagi barcha suvlar buglanib ketadi. Natijada gil sergova bulib koladi.

Past navli keramika buyumlari gisht, kuvurlar, cherepitsa va gultuvaklar gisht zavodalarida tayyorlanadi. Ular 10000Ñ äàí þkîðè áûëìàãàí xaroratda ïèøèðèëàäè. Óëàð xam govak bulib, tez suv shima oladi. Shuning uchun bunday buyumlar sirlanadi.

Chinni buyumlar toza, oldindan loykalatib tindirilgan kaolinga taxminan shisha kvarts bilan dala shpati kushilgan aralashmadan yasaladi. Ular 12000Ñ xaroratda pishiriladi. Birinchi marta pishirilgandan sung tolkon kilingan dala shpatinining suvga korilgan butkasiga tushiriladi, bunda buyumlar dala shpatiga koplanadi va yana 14000Ñ da pishiriladi. Natijada dala shpati erib barcha govaklarni berkitib kuyadi. Shuning uchun ular shaffof va siri yaltirok buladi. Chinni birinchi bulib Xitoyda ixtiro kilingan.

SAVOL VA TOPShIRIKLAR:

1.Silikat sanoati deganda nimani tushinasiz?

2.Shisha ishlab chikarish jaraenini tavsiflab bering.

3.Shisha ishlab chikarishda kanday xom ashyolardan foydalaniladi?



4.Silikat sanoati maxsulotlari kanday maksadlarda ishlatiladi?

Yüklə 31,81 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə