ŞÜKÜr mustafa, İLTİfat ləTİfov ümumtəhsil məktəblərinin 9-cu sinfi üçün



Yüklə 3,97 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə2/30
tarix28.04.2017
ölçüsü3,97 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   30

Karbon yarımqrupu elementləri
32. Karbon yarımqrupu elementlərinin icmalı. Karbon 
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
121
33. Karbon oksidləri  .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
125
34. Karbonat turşusu və onun duzları. Təbiətdə karbon dövranı.   
.
.
.
.
.
.
128           
35. Silisium 
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
132
36. Silisium-dioksid və metasilikat turşusu.  .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
134
37. Silisiumun təbii birləşmələri və onların texnikada tətbiqi .
.
.
.
.
.
.
.
.
138
Ümumiləşdirici tapşırıqlar .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
142
38. Üzvi kimya nəyi öyrənir. 
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
143
39. Üzvi birləşmələrin kimyəvi quruluş nəzəriyyəsi. Üzvi birləşmələrin təsnifatı .  .
.
147
Karbohidrogenlər
40. Doymuş karbohidrogenlər (alkanlar). Metan
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
151
41. Doymamış karbohidrogenlər. Etilen sırası karbohidrogenləri (alkenlər). Etilen .  .
154
42. Asetilen və dien karbohidrogenləri. Asetilen  .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
158
43. Tsiklik karbohidrogenlər – tsikloparafinlər və aromatik karbohidrogenlər.
.
.
.
162
44. Karbohidrogenlərin təbii mənbələri və onların emalı  .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
165
Ümumiləşdirici tapşırıqlar .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
168
                                                                                                          
 Karbohidrogenlərin oksigenli və azotlu törəmələri
45. Doymuş spirtlər. Etanol, etilenqlikol və qliserin 
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
169
46. Doymuş aldehidlər. Sirkə aldehidi 
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
173
47. Karbon turşuları. Sirkə turşusu və ali karbon turşuları.  .
.
.
.
.
.
.
.
.
176
48. Mürəkkəb efirlər. Yağlar. Sabun və digər yuyucu vasitələr.  .
.
.
.
.
.
.
.
179
49. Karbohidratlar. 
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
182
.  .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
186
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
190 
– 
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
194
Ümumiləşdirici tapşırıqlar .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
195
Terminlər və kimyəvi anlayışlar
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
197
Əlavələr
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
201
 
50. Zülallar 
51. İrimolekullu birləşmələr – polimerlər
52. Praktik iş  3. Üzvi birləşmələrin xassələri
DƏRSLİYİNİZLƏ TANIŞ OLUN!
Maraqoyatma 
 
yeni mövzuya maraq oyadan suallar.
gündəlik həyatımızla əlaqəli və 
Fəaliyyət  
– 
zuda öyrənilən biliklər arasında əlaqə yaratmağa 
xidmət edən təcrübələr və nəzəri tapşırıqlar; fəal 
idrak prosesinə həvəs oyadır.
əvvəl qazanılmış biliklərlə bu möv-
İnteqrativ blok 
– kimyanın digər fənnlərlə, əsa-
sən, biologiya, fizika, riyaziyyat, coqrafiya və s. 
ilə əlaqəsi.
Bilik qutusu
 
– mövzunu daha geniş və dərin 
mənimsəməyə kömək edən məlumatlar.
– 
Bu maraqlıdır 
kimyəvi dünyagörüşünü geniş-
ləndirən və bilikləri zənginləşdirən məlumat.
Nümunə
  mövzuya aid məsələlərin və ya nə-
zəri tapşırıqların həlli nümunələri; sonda müs-
təqil olaraq həll ediləcək məsələ və ya tapşırıq 
verilir.
 
Açar sözlər   

və anlayışlar.
hər bir mövzuya aid mühüm termin 
Öyrəndiklərinizi tətbiq edin və  yoxlayın 
– 
zuda öyrənilənləri tətbiq etmək və möhkəmlən-
dirmək məqsədi güdən sual və tapşırıqlar. 
Biliklərdə zəif cəhətləri müəyyən etməyə və ya-
radıcı bacarıqların inkişafına kömək edir.
möv-
Ümumiləşdirici tapşırıqlar   
– hər fəslin sonunda 
bu fəsildə öyrənilənləri ümumiləşdirməyə xidmət 
edən sual və tapşırıqlar.
Terminlər və kimyəvi anlayışlar 
 dərslikdə 
istifadə olunan əsas termin və anlayışların izahı.
İzahatlar 
– mövzunun məzmunu  ilə bağlı əsas 
anlayış, tərif, qayda və izahatlar.

 
 

 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 M
ETALLARIN İCMALI, TƏBİƏTDƏ TAPILMASI VƏ ALINMASININ 
ÜMUMİ ÜSULLARI. METALLARIN ƏRİNTİLƏRİ  
 
IX sinifdə kimyanın öyrənilməsi metallardan baş-
lanır.  Məlum  olan  118  kimyəvi  elementin  90-dan 
çoxu  metaldır.  Metalsız  Yer  kürəsini    təsəvvür 
etmək mümkün deyil. Belə ki, Yer kürəsinin nüvəsi, 
əsasən, dəmir və nikeldən, mantiyası alüminiumun 
birləşmələrindən, litosferi (Yer qabığı) isə bir çox metal birləşmələrindən ibarətdir.  
 
 
 
Fəsil
 
METALLARIN ÜMUMİ XARAKTERİSTİKASI
 
1

Kimya və biologiya. Canlı orqanizmlərin də fəaliyyətində metallar əhəmiyyətli rol oy-
nayır. Məsələn, fotosintez prosesi maqneziumun üzvi birləşməsinin (xlorofilin) iştirakı ilə 
baş  verir.  İnsan  orqanizmində  metal  ionları  fermentlərin  tərkibində,  qanda  və  s.-də 
yüzlərlə mühüm kimyəvi proseslərdə iştirak edir. 
 
METALLAR 
1
bölmə
 
– Maşın və mexanizmlə-
rin əsas hissələri nə 
üçün, əsasən, metaldan 
hazırlanır?  
 
Əsas yarımqrup metallarının dövri sistemdə yerləşməsini nəzərdən keçirin və suallara 
cavab verin:
 
 
     
Qrup 
 
Dövr
 
IA 
IIA 
IIIA 
IVA 
VA 
VIA 
VIIA 
VIIIA 

(H)
 
            Q e y r i - m e t a l l a r                     H  
He 

Li 
Be 





Ne 

Na 
Mg 
Al 
Si 


Cl 
Ar 


Ca 
Ga 
Ge 
As 
Se 
Br 
Kr 

Rb 
Sr 
In 
Sn 
Sb 
Te 

Xe 

Cs 
Ba 
Tl 
Pb 
Bi 
Po 
At 
Rn 

Fr 
Ra 
              M e t a l l a r  
 
– Əsas yarımqrup metalları dövri sistemin əsasən hansı qruplarında yerləşir? 
– Sizcə, bu nə ilə əlaqədardır? 
– Nə üçün dövrün nömrəsi artdıqca metal xassəli elementlərin sayı da artır? 
 
 
Fəaliyyət
 
Əsas yarımqrup metallarının dövri sistemdə yerləşməsi
 

 
 
 


 
•   I  fəsil  •  
Metalların ümumi xarakteristikası  

Beləliklə, metallar dövri sistemdə, əsasən, berilliumdan Be astatadək At çəkilmiş 
diaqonalın  sol  aşağı  hissəsində  yerləşir  (dövri  sistemdə  I–III  qrupun  əsas  yarım-
qruplarının  (hidrogen  və  bordan  başqa)  və  I–VIII  qrupun  əlavə  yarımqrup  ele-
mentlərinin hamısı, lantanoid və aktinoidlər də daxil olmaqla metallardır).  
Metal atomlarının xarici energetik səviyyəsində, adətən, birdən üçə qədər elekt-
ron yerləşir. Hər bir dövrdə onların atomları, bir qayda olaraq, böyük radiusa malik 
olub  valent  elektronlarını  asanlıqla  verir.  Bu  səbəbdən  metallar  güclü  reduksiya-
edicidir və birləşmələrində yalnız müsbət oksidləşmə dərəcəsi göstərir.  
 
Metalların təbiətdə yayılması  
Yer kürəsində metallardan ən çox yayılanları – alüminium (
8%) və dəmirdir (5%).  
Təbiətdə metallar sərbəst və birləşmələr şəklində mövcuddur. Sərbəst halda (külçə 
şəklində), adətən, az aktiv metallar (Au, Pt, Ag, Cu) rast gəlinir. Birləşmələr halında 
olan metallar isə oksid və duzlar şəklində yayılmışdır: 
Birləşmələr 
Mineralların tərkibi və adı 
Mineralların tərkibi və adı 
Oksidlər   
Al
2
O
3
·nH
2
O – boksit  
Fe
3
O
4
  – maqnetit 
Sulfidlər 
FeS
2
 – pirit  
HgS – kinovar 
Karbonatlar 
CaCO

– kalsit 
FeCO

– siderit 
Xloridlər      
NaCl – qalit   
KCl – silvin 
Sulfatlar       
CaSO
4
·2H
2
O – gips 
Na
2
SO
4
·10H
2
O – qlauber duzu 
 
Metalların alınmasının ümumi üsulları 
Filizlərdən metallar metal kationlarının reduksiyası ilə alınır:  
M
n+  
+ ne
–  
       
 M
0
 
Sənayedə metalların alınmasında, əsasən, 3 üsuldan – pirometallurgiya, hidrometal-
lurgiya və elektrometallurgiya üsullarından istifadə edilir. 
• 
İndiyədək tapılan ən ağır mis külçəsi 420 t, gümüş külçəsi – 13,5 t, qızıl 
külçəsi isə 112 kq olmuşdur. 
 
Bu maraqlıdır 
 
Qızıl 
külçə
Mis 
külçə 
 
Gümüş 
külçə 
 

 
 
10 
 
1. Pirometallurgiya üsulunda metal reduksiyaedici (C, CO, H
2
, aktiv metallar) 
vasitəsilə yüksək temperaturda filizdən reduksiya olunur  (tənlik:  1,  2  və  3b).  Bu 
üsulda sulfidlər və karbonatlar əvvəlcə oksidlərə çevrilir (t.3a). 
1. Cu
2

  +  C 


 
t
 2Cu
 + CO           
2.  Fe
2
O
3
+ 3CO


 
t
2Fe + 3CO
2
        
3a. 2ZnS + 3O
2


 
t
2ZnO + 2SO
2
3b. ZnO  +  C 


 
t
 Zn  + CO             
 
Reduksiya aktiv metalla (Al, Mg, Na) və ya hidrogenlə aparıldıqda proses müva-
fiq olaraq metallotermiya və hidrogenotermiya adlanır; məsələn:           
 
Cr
2
O
3
 + 2Al


 
t
2Cr +
 Al
2
O
3
   
                      alüminotermiya
   
 
MoO
3
 +  3H
2


 
t
Mo +
 3H
2
O
    hidrogenotermiya
 
2. Hidrometallurgiya üsulunda metalın birləşməsi məhlula keçirilir və  həmin 
məhluldan metal özündən daha aktiv metalla və ya elektrik cərəyanı ilə reduksiya 
olunur. Bu yolla qızıl, gümüş, mis, sink, volfram (W) və s. metallar alınır:  
  CuO
 + H
2
SO
4
  CuSO

+
 H
2

məhlul
          CuSO
4
məhlul
+
 Fe  Cu + FeSO
4
 
3. Elektrometallurgiya üsulunda metal onun birləşməsinin ərintisindən elektro-
lizlə alınır. Adətən, bu yolla aktiv metallar (Na, K, Ca, Al və s.) alınır; məsələn: 
2NaCl
(ərinti)


 
з
-
ел
2Na + Cl
2                    
2Al
2
O
3
(ərinti)


 
з
-
ел
4Al + 3O
2  
  
Əridilmiş duz və qələvilərin elektrolizi  
Ə
gər natrium-xlorid ərintisinə salınmış elektrodları sabit cərəyan mənbəyinə qoş-
saq, müsbət yüklü Na
+
 kationları katoda (K

), mənfi yüklü Cl

 anionları anoda (A
+

tərəf hərəkət edəcək. Na
+
 kationları katoddan özlərinə elektron birləşdirib reduksiya 
olunur, Cl

 anionları isə öz elektronlarını anoda verib oksidləşir: katodda Na, anodda 
isə xlor ayrılır. Bu iki prosesin elektron tənlikləri belə göstərilir:   
 
Katod 


): Na

 + e
–   
 Na        
Anod 
(А
 

): 2Cl
 
– 2e

 
 Cl
2  
 
 
• Sabit elektrik cərəyanının təsiri ilə elektrodlarda baş verən oksidləşmə-reduksiya 
reaksiyalarına elektroliz deyilir. 
Katod və anodda baş verən proseslərin elektron tənliklərinin sağ və sol tərəflərini 
toplayıb  NaCl  ərintisinin  elektrolizinin  molekulyar  tənliyini  tərtib  edək  (
a
)  (elek-
trodlarda verilən və alınan elektronların sayını bərabərləşdirmək üçün katod prose-
sinin tənliyi 2-yə vurulur):  
Bilik qutusu
• Katod – səthində artıqlaması ilə elektron olan 
mənfi yüklü elektrod.  
• Anod – səthində elektron çatışmayan müsbət 
yüklü elektrod. 
 NaCl ərintisinin elektrolizi 
                 (sxem) 

 
 
 

11 
 
•   I  fəsil  •  
Metalların ümumi xarakteristikası  

 
 
 
Qələvilərin ərintisinin elektrolizi də oxşar şəkildə baş verirkatodda metal kationları 
reduksiya olunur, anodda isə OH

 anionları oksidləşir (
b
).  
 
 
 
 
 
 
 
                       
KOH  

K
  
+  OH
 
                                     ərinti
 
        
Katod
 (К

):    K

  + e
– 
 
 K                4    
        
Anod 

 
): 4OH

– 4e

 2H
2
O+O
2
 
                
4KOH
4K+ 2H
2
O
 + O
 2
 
                         
ərinti                     arakəsmə (katod və anod 
arasında) 
                        
NаCl   

Na
  
+  Cl
 
                                       ərinti
 
         
Katod
 

):  Na

  +  e
– 
 
 Na    2
 
         
Anod 
 
 
):  2Cl

 – 2e

 
 Cl
2
 
          
2NаCl
 
2Nа + Cl
2
 
                 
ərinti 
(a) 
Xörək duzunun elektrolizi
 
(b) 
Qələvinin (KOH) elektrolizi
 
Elektroliz tənlikləri üzrə hesablamalar 
NaCl duzunun ərintisinin elektrolizi zamanı katodda 0,2 mol metal alındığını nəzərə alaraq 
anodda ayrılan  xlor qazının həcmini (n.ş.) müəyyən edin. A
r
(Na) = 23.       
 
Həlli:  
NaCl ərintisinin elektroliz tənliyindən xlorun həcmini hesablayaq:  
2NaCl
ərinti
0,2 mol
2Na
2 mol
 + 
x 
l
Cl
2
22,4
 
l
↑        
           x = 
0,2 mol∙22,4
 l
2 mol
=2,24 l. 
Məsələ. MCl tipli duzun ərintisinin elektrolizi zamanı katodda 2,3 q metal, anodda isə 1,12 
l xlor (n.ş.) ayrıldığını nəzərə alaraq metalın nisbi atom kütləsini müəyyən edin. 

mu

 

 Duz və qələvilərin elektrolizi ilə kalium, natrium, 
barium, kalsium metallarını, həmçinin stronsium və 
maqneziumun amalqamalarını almışdır.
 
Amalqama – 
metalın civədə həll olması nəticəsində alınan
 
ərintidir. 
Devi Hemfri 
(1778–1829) 
İngilis kimyaçısı
 
 
 
Bilik qutusu
• Metalların və ərintilərin 
alındığı sənaye sahəsi metallurgiya 
adlanır. Metallurgiya sənayesində 
metallar filizlərdən alınır. Sənayedə 
metalları almaq üçün yararlı olan təbii 
birləşmələr filiz adlanır. Əksər filizlərdə 
metalın miqdarı çox az olur (məsələn: 
0,6%). Ona görə də filiz əvvəlcə emal 
edilir – boş (lazımsız) süxurlardan 
təmizlənərək zənginləşdirilir, yəni 
konsentrat şəklinə çevrilir. 
1000 kq  
mis filizindən
20 kq mis 
konsentratı
alınır 
6 kq saf 
mis alınır 
  
Yerli filiz  yataqlarının işlənməsində Azərbay-
can kimyaçısı Həbib Şahtaxtinski və onun 
elmi məktəbinin böyük rolu olmuşdur. 
elektrolizin molekulyar tənlikləri

 
 
12 
 
Metalların ərintiləri (xəlitələr)
 
 
Metallar bir çox hallarda texnikada, əsasən, ərintilər şəklində istifadə edilir.  
•  İki və daha artıq metaldan, yaxud metal və qeyri-metaldan ibarət sistemlərə  
ərintilər deyilir.  
 
Təsnifatı.  Texnikada  ərintilər  müxtəlif  əlamətlərə  görə  təsnif  edilir:  məsələn, 
xarakterik xassələrinə  görə  çətinəriyən  (nixrom)  və  asanəriyən  (tunc,  bürünc, 
lehim), paslanmayan (xromlanmış polad) və s.; ərintinin əsasını təşkil edən metala 
görə qara (çuqun, polad), əlvan (tunc (Cu, Sn), bürünc (Cu, Zn), melxior), yüngül 
(düralüminium  (Al,  Mg,  Cu),  elektron);  ərintinin komponentlərinin sayına  görə 
(ikili, üçlü və s).  
Ərintilərin  tərkibinə  bəzi  metal  və  qeyri-metalları  əlavə  etdikdə  faydalı  xassəli 
ərintilər alınır (belə proses legirlənmə adlanır). Məsələn, xrom Cr – ərintiyə bərklik 
və korroziyaya davamlılıq, silisium Si – turşuların təsirinə qarşı davamlılıq, volfram 
– bərklik və istiyə qarşı möhkəmlik, titan Ti isə istiyə və korroziyaya davamlılıq, 
həmçinin mexaniki möhkəmlik verir. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
1. Hansı metallara təbiətdə sərbəst halda rast gəlinir? 
A) Ca, Al, Fe        B) Cu, Fe, Al         C) Au, Pt, Ag       D) Au, Ag, Zn        E) Cu, Fe, Cr 
 
 
 
Bilik qutusu 
• Ərintilərin alınması üçün metallar birlikdə əridilərək qarışdırılır və sonra 
soyudulur. Ərintinin möhkəmliyi, adətən, onun tərkibinə daxil olan metalların möhkəm-
liyindən çox, ərimə temperaturu, parıltısı və elektrik keçiriciliyi isə daha az olur. 
 
 
Bilik qutusu 
• Ərintilərin alınması, tərkib və xassələrinin tədqiqi sahəsində Azərbaycan 
kimyaçıları – Əlihüseyn QuliyevPaşa Rüstəmov və onların elmi məktəbləri mühüm 
tədqiqatlar aparmış və hazırda da bu elmi istiqamət inkişaf etdirilir. 
Kimya və ətraf mühit.  Metallurgiya şlaklarının tərkibində, adətən, kalsium, maqnezium, 
dəmir, manqan, mis, nikel, kobalt, qurğuşun, kadmium və digər metallar olur. Şlaklardan 
bu metalların ayrılması onların əhəngdaşının iştirakı ilə əridilmiş şlakdan karbonla reduk-
siyasına əsaslanır. 
Metallurgiya müəssisələrinin tullantı sularının zərərli metal kationlarından təmizlənməsi 
suda olan kationların sulfidlər (PbS, HgS, CuS və s.) şəklində çökdürülməsinə əsaslanır: 
M
2+
  +  S
2–  
 
MS  
Beş ən çox istifadə edilən metalın tətbiqinin azalması sırası: dəmir, alü-
minium, mis, sink, manqan. 
 
Bu maraqlıdır 
• filiz • pirometallurgiya  • hidrometallurgiya  • elektrometallurgiya •  
• elektroliz  •  metal ərintiləri •
 
Açar sözlər
 
 
Öyrəndiklərinizi tətbiq edin və yoxlayın 

 
 
 

13 
 
•   I  fəsil  •  
Metalların ümumi xarakteristikası  

2. Hansı sxem hidrometallurgiya üsulunu əks etdirir? 
A) WO
3      
+  H



 
t
                 
 
B) ZnO    +  C  


 
t
                            
C) Cr
2
O
3    
+  Al 


 
t
 
D) CuSO
4
 +  Fe    
             
E) Al
2
O
3
(ərinti)


 
з
-
ел
 
3. Metalların hansı təbii birləşmələri filiz adlanır? Filizlərə bir neçə misal gətirin. 
4. Metalların alınmasının hər bir üsulunda, əsasən, hansı reduksiyaedicilərdən istifadə edilir? 
5. Nə üçün qələvi və qələvi-torpaq metallarını hidrometallurgiya üsulu ilə almaq olmur? 
Kataloq: noduploads -> book
book -> «aspolèqraf» naTik axundovi, humeir ehmedovi,'
book -> Методическое пособие для учителя 6 мет о диче ск ое пособие для учите
book -> YAŞar seyiDLİ, naiLƏ ƏLİyeva, xumar əHMƏDBƏYLİ Ümumtəhsil məktəblərinin 9-cu sinfi üçün
book -> YAŞar seyiDLİ, naiLƏ ƏLİyeva, xumar əHMƏDBƏYLİ Ümumtəhsil məktəblərinin 9-cu sinfi üçün
book -> Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 29. 07. 2013-cü il tarixli 754 nömrəli əmri ilə
book -> Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 19. 06. 2009-cu il tarixli
book -> Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 05. 07. 2010-cu il tarixli
book -> Gülşən Orucova, Nərminə Qaragözova, Rafiq İsmayılov, Zahid Xəlilov
book -> ÄßÐÑËÈÊ «ÀÑÏÎËÈÃÐÀÔ» ÁÀÊÛ—2015 Àçÿðáàéúàí Ðåñïóáëèêàñû Òÿùñèë Íàçèðëèéèíèí.. 2015-úi èë òàðèõëè ¹-li ÿìðè èëÿ òÿñäèã åäèëìèøäèð. Çap üçün deyil

Yüklə 3,97 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   30




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə