Tafakkur operatsiyalari



Yüklə 70,67 Kb.
səhifə1/4
tarix22.09.2023
ölçüsü70,67 Kb.
#146549
  1   2   3   4
(Tafakkur operasiyalari) Y. Mashhura


Mavzu:“Tafakkur operatsiyalari”


Reja:

1.Tafakkurni zamonoviy nazaryalari


2.Tafakkur turlari
3.Tafakkurni individual xususiyatlari

Kishining butun hayoti uning oldiga hamisha jiddiy va kechiktirib bo`lmaydigan vazifalar va muommolarni qo`yadi. Bunday muommolar qiyinchiliklar tasodiflarning yuzaga kelish atrofimizdagi voqelikda hali juda ko`p no’malu tushinib bo`lmaydigan kutilmagan yashirin narsalar borligidan dalolat beradi. Psixologiyada ham insonning tafakkur faoliyati haqida aytilganda hissiy bilish bilan birga til va nutuqning o`zaro bog`liqligi alohida ko`rsatib o`tiladi. Bunda inson psixikasi bilan hayvonlar psixikasi o`rtasidagi asosoiy farqlardan biri namayon bo`lishi ta’kidlanadi. Hayvonlarning o`ta oddiy, juda sodda tafakkuri hamma vaqt faqat harakat tafakkuriligicha qoladi; ular hech qachon mavhum, bevosita bilish darajasiga yetmaydi. Hayvonlarning tafakkuri ayni chog`ida go`yo ko`z o`ngilarida turgan narsalarni bevosita idrok qilish bilan ish ko`radi. Ana shunday jon tafakkur harakat tarzidagi narsalar bilan munosabatda bo`ladi va bunday harakat doirasidan chetga chiqmaydi.Zamon shiddat bilan rivojlanar ekan, u nafaqat kuchli raqobatni balki yetuk tafakkurni ham talab etadi. Bu haqida yurtboshimiz ham “Yoshlar kuni”ga atab o`tkazilgan bayram tadbirida ta’kidladilar. Bugungi kunda yosh avlodni anglash, ularning talab va taqdiriga moslashish ham davr talabidir. Zero “Kelajak yoshlar qo`lida”.


“Yangi O`zbekiston” tushunchasini anglash uchun yangicha, zamonoviy biim, salohiyat hamda tafakkurga ega bo`lish kerak. “Mehnatkash va bag`rikeng, olijanob xalqimiz sizday bilimli, faol va shijoatli o`g`il qizlarimiz bor ekan, biz har qanday qiyinchiliklarni yengib o`tamiz” , - deydilar davlatimiz rahbari.Mazkur jumlada “qiyinchilik” degani bu yangi jamiyatni,
yangi islohotlar bilan yangi O`zbekistonni qurish kerakligini anglash qiyin emas.
Birinchidan, ta’lim sifatini oshirish bo`yicha yangicha o`zgartirishlar, isloxatlar amalga oshirildi. Jumladan Prizdent ijod va ixtisoslashtirilgan maktablarining barcha viloyatlarda tashkil etilishi, ularda tehsil olayotgan biz yoshlarning yuqori natijalar qayd etayotganimiz.
Ikkinchidan yashash tarzini yaxshilash uchun “temir daftar”lar joriy qilinishi va ularning amalda ijobiy natijalar ko`rsatayotgani barchaga ma’lum. Xususan “yoshlar daftari”ga berilgan 30ga yaqin imtiyozlar ko`lamida yoshlarimiz nafaqat bilim olishlar, balki daromad topishlari uchun tadbirkorlik bilan shug`illanishlari uchun ham imkoniyatlar ham mavjud.
Uchunchidan, xorijiy tillarni o`rgatishga qiziqtirish ham yuqori darajada amlga oshirilmoqda. Barchamizga ma’lumki, xoriji tillarni bilish zamonaviy dunyoqarashni kengaytirishda zamin bo`la oladi. Shuning uchun davlatimiz
rahbari Xorijiy tillarni o`rganishni ommalashtirish agentligini tashkil etdilar.
Mazkur agentlik tomonidan xoriji tillani ommalashtirishga doir bir qator tanlovlar o`tkazilib, o`quvchilar hamda ularning ustozlariga chet elda malaka oshirish ikoniyati berildi.
To`rtinchidan, uyushmagan yoshlarning bandligini samarali tashkl etish maqsadida besh tashabbus loyhalarini yo`lga qo`yilganligi, qolaversa qolaversa yoshlar bandligi masalalari, ularning loyihalarini qo`llab –quvvatlash, subsidiyalar ajratish singari moliyaviy masalalar echimi ham aynan yangi O`zbekistonda o`z aksini topgan desak yanglishmagan bo`lamiz.
Shu o`rinda tafakkurni ham ikki turga bo`lamiz, birinchisi zamonaviy tafakkur bo`lsa, ikkinchisi milliy tafakkur. Aksariyat yoshlarning milliy tafakkuri rivjlangan bo`lsada, zamonaviy bilimlar yetishmovchiligini kuzatish mumkun. Milliy tafakkur bu - o`z yurtidagi har qanday ilim, olimning ishlanmalarini o`rganish bilishiga asoslangan tizimni yarata oladigan tafakurni nazarda tutsak, zamonaviy tafakkurda esa jahon standartlariga javob bera oladigan tizimni yaratish hamda uni anlashga qodir bilimga ega bo`lgan tizimni bildiradi. Bunday tizimni yaratish uchun, yangi O`zbekistonni tizimli barpo etish uchun avvalo zamonaviy bilim va tafakkurga ega bo`lishga intilmog`imiz darkor.
Tafakkur koʻpgina fan sohalari (falsafa, mantiq, jamiyatshunoslik, ped., fiziologiya, kibernetika, biologiya.)ning tadqiqot obʼyekti hisoblanadi. Psixologiyada tafakkur voqelikni umumlashtirish darajasiga, muammoni yechish vositasi xususiyatiga, holatlarning inson uchun yangiligi, shaxsning faollik koʻrsatish darajasiga koʻra bir necha turlarga (koʻrgazmali harakat, koʻrgazmaliobrazli, amaliy, nazariy, ixtiyoriy, ixtiyorsiz, mavhum, ijodiy va h.k.) ajratib tadqiq qilinadi. Ijtimoiy hayotda, taʼlim jarayoni va ishlab chiqarish.da odamlar oʻrtasidagi aloqa va munosabatlar ham tafakkur yordamida namoyon boʻladi. Jamoada tanqidiy qarash, oʻzini oʻzi tanqid, baholash, tekshirish, oʻzini oʻzi tekshirish, nazorat qilish, oʻzini oʻzi nazorat qilish, guruhiy mulohaza yuritishdan iborat tafakkur sifatlari vujudga keladi.Insonning inson tomonidan idrok kilinishi ham tafakkur bilan uzviy aloqadadir.Ijodiy ishlar, kashfiyotlar, ixtirolar, takliflar tafakkurning mahsuli hisoblanadi. Psixologiya tafakkurning filogenetik (insoniyat paydo boʻlishi davri), ontogenetik (kishi umri davomida) bilishga oid tarixiy jihatlarini ham oʻrganadi.Hozirgi zamon fanining juda koʻp murakkab masalalari tafakkurdagi mantiqiy jarayonlarni yanada chuqurroq oʻrganishni taqozo etmoqda.
Tafakkur — inson aqliy faoliyatining yuksak shakli; obyektiv voqelikning ongda aks etish jarayoni.Tafakkur atrof muhitni, ijtimoiy hodisalarni, voqelikni bilish quroli, shuningdek, inson faoliyatini amalga oshirishning asosiy sharti sanaladi. U sezgi, idrok, tasavvurlarga qaraganda voqelikni toʻla va aniq aks ettiruvchi yuksak bilish jarayonidir. Tafakkur deb, voqelikdagi narsa va hodisalarni ular ortasidagi boglanishlarni fikran, umumlashtirib, vositali yol bilan aks ettirishga aytiladi. Voqelik tafakkurda, idrok va tasavvurgina nisbatan chuqurroq va tolaroq aks etadi. Biz sezgi, idrok vositasi bilan bilib olishimiz mumkin bolmagan narsa yoki hodisalarni, narsa yoki hodisalarning xususiyatlarini, ularning boglanish va munosabatlarini tafakkur vositasi bilan bilib olamizTafakkur — inson miyasining alohida funksiyasi. Uningnerv fiziologik asosi birinchi va ikkinchi signal sistemalarining oʻzaro munosabatidan iborat. Tafakkur jarayonida insonda fikr, mulohaza, gʻoya, faraz kabilar vujudga keladi va ular shaxsning ongidatushunchalar, hukmlar, xulosalar shaklida ifodalanadi (qarang Ong). Tafakkur til va nutq bilan chambarchas bogʻliq ravishda namoyon boʻladi. Fikrlash faoliyati nutq shaklida namoyon boʻladi.Nutq aloqasi jarayonida insonning hissiy mushohada doirasi kengayib qolmay, orttirilgan tajriba boshqa kishilarga ham beriladi.Inson oʻzining tafakkuri, nutqi hamda ongli xatti-harakati bilan boshqa mavjudotlardan ajralib turadi. U fikr yuritish faoliyatida oʻzida aks ettirgan, idrok qilgan, tasavvur etgan narsa va hodisalarning haqiqiyligini aniqlaydi, hosil qilingan hukmlar, tushunchalar, xulosalar chin yoki chin emasligini belgilab oladi. Inson tafakkuri orqali voqelikni umumlashtirib, bevosita (bilvosita) aks ettiradi, narsa va hodisalar oʻrtasidagi eng muhim bogʻlanishlar, munosabatlar, xususiyatlarni anglab yetadi. Binobarin, inson muayyan qonun, qonuniyat va qoidalarga asoslangan holda ijtimoiy voqea va hodisalarning vujudga kelishi, rivojlanishi hamda oqibatini oldindan koʻrish imkoniyatiga ega. Sezgi va idroklarga, xotira va tasavvularga nisbatan tafakkur odamlarning bilish va amaliy faoliyatida alohida ahamiyatga ega. Masalan biz quyoshni har kuni Sharqdan chiqib, G`arbga botayoganini hammamiz ko`ramiz. Biz yerning qimirlamay turganligini, quyosh esa yer atirofida aylanayotganligini ko`ramiz. Ko`p asrlar davomida juda ko`p kishilrning qilgan fikriy faoliyati natijasidagina uzoq davom etgan kuzatishlar va taqdiqotlar natijasidagina
haqiqardan ham quyosh yer atrofida aylanmasdan, balki yer o`z o`qi atrofida va quyosh atrofida aylanayotganligi aniqlandi. Demak quyoshning harakati tog`risidagi bizning bevosita idrokimiz voqelikka, haqiqatga to`g`ri kelmas ekan, voqelikning tog`ri aks etishi ya’ni haqiqat buncha tafakkur jarayonlaridagi hosil bo`lgan ko`nikmalar va tshunchalar ularning chinligini yoki chin emasligini aniqlashlikda ifodalanadi. Biz sezgi, idrok vositasi bilan bilib olishimiz mumkun bo`lmagan narsa yoki hodisalarni, narsa yoki hodisalarning xususuyatlarini ularning bog`lanish va munosabatlarini tafakkur vositasi bilan bilib olamiz.Masalan bizga ma’lumki agar yorug`ik nuri shisha prizma orqali o`tkazilsa bu nur spektorni yeti rangiga ajralib ketadi.Bu ranglarni biz idrok qilamiz. Lekin fizikadan bizga shu narsa aniqki, bu nurlardan bo`lak yana boshqa nurlar ham bor. Bu nurlar infira qizil, ultirabinfsha nurlar deb ataladi. Bu nurlarni biz ko`rmaymiz, bunday nurlarning borligi tafakkur yordami bilan kashf qilingan. Biz tasavvur qilishimiz mumkun bo`lgan ko`pgina hodisalar bor, bu hodisalar to`g`risida faqatgina fikir yurita olamiz. Tafakkur voqelikni umumlashtirib aks ettirishdir. Biz ayrim narsalarni va xodisalarni masalan alohida stolni yoki stulni idrok qilamiz tasavvur qilamiz, ammo umum stol va stul to`g`risida fikirlashimiz mumun. Umumlashtirish natijasida bir hukumning o`zida ayni vaqtda yakka bir narsa to`g`risida fikir qilib qilmasdan, balki shu narsa bilan birga narsalarning butun bir turkumi to`g`risida ham fikr qilish mumkun. Biz bu hodisalarni birin ketin idrok qilamiz va ularni hudi shu tartibda tasavvur qilishimiz mumun, lekin biz bunda hodisalarni ma’lum vaqt ichida birin ketin sodir bo`lishiga idrok qilamiz holos. Ammo ayni paytda taffakkur yordami bilan bu hodisalarning bir-biriga qonuniy bog`lanishidagi chuqurroq sabablar va bundan kelib chiqadigan natjalar ochiladi. Tafakkur faoliyati muayyan maqsadga qaratilgan alohida ong jarayoni tariqasida sodir bo`ladi. Bosh miyaning biror uchastikasidagi faoliyat emas, balki butun bosh miya po`sti mana shu jarayonning nerv-fiziologik asosidir. Tafakkur faoliyati uchun avvalo analizatorning miyadagi uchlari o`rtasida vujudga keladigan murakkab bog`lanishlar muhum ahamyatga ega. Tafakkurning muayyan bir narsaga qaratilishi uchun nerv-fiziologik asos bo`lgan orientirovka reflekisi tafakkur jarayonlarida katta ro`l o`ynaydi. Tafakkur jarayoni insonning blishga bo`lgan extiyojlari, tevarak atrofdagi olam va turmush to`g`risidagi o`z bilimlarini kengaytirishga va chuqurlashtirishga intilish sababli vujudga keladi. Fikir qiluvchi kishining tafakkur obyektini anglash tafakkur jarayonining harakatli xususuyatidir.Hissiy bilish yordamida biz alohida predmentlar va ularning xususiyatlari haqida bilim olamiz. Biro inson borliqni anglash jarayonida alohida predmentlar haqidagi bilimlarni umumlashtirishga, jarayonlar sababini aniqlashga, ularning mohiyatiga kirib borishga, tabiat va jamiyat qonunlarini ochishga harakat qiladi. Bu borliqni tushuncha, hukm va xulosa chiqarishda ifodalovchi tafakkur yordamida amalga oshiriladi. Demak tafakkur hissiy bilish natijasi bo`lgan aqliy bilish bosqichidir. Tafakkur o`z navbatida tushuncha, xukum va xulosa chiqarishni o`z ichiga oladi Tafakkurni o`ziga xos xususiyatlari quyidagilardan iborat.

  1. Tafakkur borliqni umumlashgan o`brizlarida ifodalaydi. Hissiy bilish-dan farqli o`laroq tafakkur predmetlardagi umumiy takrorlanuvchi muxum jihatlarini ajratib ifodalaydi.

  2. Tafakkur borliqni bilvosita ifodalaydi. Hissiy bilish bizning sezgi o`rganlarimizga bevosita ta’sir qiluvchi predmentlar haqida bilim beradi. Tafakkur yordamida isa biz predmentlar haqida bevosita emas balki bilvosita yani boshqa bilimlar orqaliy bilim olamiz

  3. Tafakkur til bilan uzviy bog`liq. Inson miyasida xosil bo`lgan har qanday fikr til yordamida so`z va gap shaklida moddiy ko`rinish oladi. Til yordamida kishilar o`z fikirlarini uzatadi va yangi bilimlarga ega bo`ladi.

  4. Tafakkur – voqelikning faol in’ikosi jarayonidir. Faollik bilish jarayonini butunligicha xarakterlaydi. Umumlashtirish, taqqoslash, mavhumlashtirish kabi fikriy usullarni qo`llab inson voqeylikdagi narsalar haqidagi bilimarni shakillantirdi hamda ularni nafaqat tabiiy til belgilari, balki zamonoviy fanda muhum ro`l o`ynaydigan formalashgan til belgilari vositasida ham foydalaniladi. Tafakkur borliqni anglash jarayoni sifatida ko`rishda biz “fikr” va “fikrlash” tushunchalarini qo`llardik. Fikr tushuncha va hukm shaklidagi bilish jarayoni natijasidir. Fikrlash bu xulosa chiqarish yoki bir necha o`zaro aloqador hukumlrdan, asosdan xulosaga o`tishdir. Fikr voqelikga mos kelish yoki mos kelmasligiga qarab chin xato bo`ladi. Tafakkurning mantiqiy to`g`riligi mantiqiy qonunlar bilan belgilanadi. Mantiqiy qonun yoki tafakkur qnuni – bu fikirlashjarayonida fikirlarning zaruruiy aloqasidir. Tafakkurning mantiqiy madaniyati kishilar o`tasidagi muomala, ta’lim va tarbiya arayonida shakillanadi va natijada biz bu fikrlash usullariga duch kelishimiz natijasida ulardan qaysi biri to`g`ri va qaysi biri noto`g`ri ajrati olamiz.

Tafakkurning ikki darajasi mavjud: fahm-farosat – abstraksiyalardan foydalanish o‘zgarmas chizmalar, namunalar chegarasida sodir bo‘ladigan oddiy tafakkur, sog‘lom fikr, tafakkurning boshlang‘ich darajasi, uning mantiqiy mazmunini emas, balki, ibora va dalillar tuzilishini o‘rganadi, bu aniq, izchilliklik bilan mulohaza yuritish, fikrlarni to‘g‘ri tuzish, dalillarni qat’iy tizimlashtirish, tasniflash layoqati; aql (dialektik tafakkur) – abstraksiyalarni ijodiy qo‘llash va ular tabiatini ongli tadqiq etish xususiyatiga ega bo‘lgan nazariy bilishning oliy darajasi, aql yordamida inson narsalar mohiyati, ularning qonunlari va qarama-qarshiliklarini anglab etadi.

Tafakkurning psixik faoliyat sifatidagi umumiy xususiyatlarni chizma shaklida keltirish mumkin





TAFAKKUR







KECHISH XUSUSIYATLARI


TAFAKUR SHAKILLARI

FIKIR YURUTISH



VOQELIKNI UMUMLASHTIRGAN TARZDA AKS ETTIRISH VA BEVOSITA BILISH
ANIQ VAZIFANI BAJARISH
NUTQ BILAN ALOQA


TUSHUNCHA
HUKM
XULOSA

ANALIZ
SINTEZ
TAQQOSLASH
ABSTRAKTSIYALASH
UMUMLASHTIRISH
ANIQLASHTIRISH

Tafakkur – bu o‘z tuzilishi va turlariga ega bo‘lgan o‘ziga xos faoliyat. Tafakkurning turlarga bo‘linishi shakli, xususiyati, ochib berilganlik, yangililik va voqelikka moslik darajasiga ko‘ra amalga oshiriladi 



TAFAKKUR TURLARI



KORGAZMALI HARAKAT, KO`RGAZMALI OBRAZ, ABSTRAKT-MANTIQIY


 
SHAKLIGA KO`RA




XUSUSIYATIGA KO`RA

NAZARIY, AMALIY



OCHILGANLIGIGA KO`RA

DISURSIV, ICHKI SEZGIGA KO`RA


YANGILIGIGA KO`RA

MOSLIGIGA KO`RA

REPRODUKTIV, PRODUKTIV

REA, AUTISTIK

 
Tafakkur, odatda, nazariy va amaliy tafakkurlarga bo‘linadi. Nazariy tafakkurda tushunchali va obrazli tafakkur, amaliy tafakkurda esa –ko‘rgazmali-obrazli va ko‘rgazmali-harakatli tafakkur ajratiladi.

Yüklə 70,67 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin