TarġXĠ ən qədimdən bizim eranın III əsri yeddġ CĠlddə



Yüklə 3,9 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə4/37
tarix26.02.2017
ölçüsü3,9 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   37

Qədim  aĢel.  Azıx  mağarasında  Quruçay  mədəniyyəti  dövrü  özünün 

uzunmüddətli  inkişafından  sonra qədim  aşel  ilə  əvəz olunmuşdur. Azıxda qədim 

aşel düşergənin VI təbəqəsində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı qeydə alınmışdır. 

Buradan  2  mindən  artıq  daş  məmulatı  və  çoxlu  ovlanmış  heyvan  sümükləri 

tapılmışdır.  Azıx  mağarasında  qədim  Aşel  dövrü  VI  təbəqənin  materialları  ilə 

meydana  çıxmaqla  yanaşı,  yerli  çaydaşı  alətləri  Quruçay  mədəniyyəti  əsası  üzərində 

inkişafa başlamışdır. Bəşəriyyət tarixində qədim və Orta Aşel mədəniyyətləri ilk dəfə 


50 

 

olaraq  Fransanın  Sent-Aşel  düşərgəsində  müəyyən  olunmuş  və  ona  görə  də  tapıldığı 



yerin adı ilə  aşel mədəniyyəti adlandırılmışdır. 

Azıxın VI təbəqəsinin daş məmulatı bəsit formada hazırlanmış əl çapacaqları, 

kobud çapma alətləri, qalın qəlpələr üzərində hazırlanmış əmək alətləri və diskşəkilli 

nukleuslarla  (nüvələr)  xarakterizə  olunur.  VI  təbəqədən  həmçinin  ilk  dəfə  olaraq  əl 

çapacaqları  tapılmışdır.  Əl  çapacaqlarının  meydana  çıxması  ibtidai  insanların 

həyatında mühüm rol oynamışdır. Bununla əlaqədar olaraq ovçuluq təsərrüfatını daha 

da inkişaf etdirməyə başlamışlar. 

Qədim  aşel  təbəqəsindən  tapılmış  əmək  alətləri  içərisində  əsas  yeri  çapma 

alətləri, əl çapacaqları və qaşov tipli alətlər tutur. Təbəqədən əmək alətləri ilə birlikdə 

istehsal  tullantılarının  aşkar  olunması  qədim  aşel  dövründə  düşərgədə  ibtidai 

insanların  əmək  alətləri  hazırladıqlarını  göstərir.  Məhz  VI  təbəqədən  tapılmış  əmək 

alətlərinin  texniki  və  tipoloji  xüsusiyyətlərinə  əsasən  onların  qədim  aşel  dövründə 

hazırlandıqlarını söyləmək olur. 

Aparılan  arxeoloji  tədqiqatlar  zamanı  müəyyən  olunmuşdur  ki,  bəşəriyyət 

tarixində  qədim  aşel  mədəniyyəti  700-500  min  illər  arasında  mövcud  olmuş  və  200 

min ildən bir qədər artıq davam etmişdir. Bu dövrdən əmək alətlərinin təkmilləşməsi 

və  yeni-yeni  əmək  alətlərinin  meydana  çıxması  başlanır.  Azıx  düşərgəsinin  VI 

təbəqəsindən aşkar olunmuş əmək alətlərinin zənginliyi dediklərimizi bir daha təsdiq 

edir. 

VI  təbəqədən  ocaq  yerinin  qeydə  alınması  qədim  Azıx  sakinlərinin  süni  odla 



tanış olduqlarını göstərir. 

Azıx mağarasının qədim aşel təbəqəsindən tapılmış heyvanat aləminin növləri 

göstərir  ki,  bu  dövrdə  Azərbaycan  ərazisində  soyuqlaşmaya  doğru  dəyişikliklər  baş 

vermişdir.  Fauna  qalıqları  içərisində  ayrı-ayrı  çənələr,  kəllə  sümükləri  çoxluq  təşkil 

edir.  Sümük  məmulatının  təyinatı  əsasında  demək  olar  ki,  qədim  aşel  adamlarının 

ovçuluq fəaliyyətində əsas yeri mağara ayıları və  nəhəng marallar tutur. Qədim aşel 

təbəqəsindən  tiraspol  kompleksi  nümayəndələrindən  Şotenzak  bizonu,  Merka 

kərgədanı və s. fauna qalıqlarının aşkar olunması təbəqənin Bakı dövrünə (mindeldən 

əvvəlki dövrə) aid olduğunu göstərir. 

Orta  AĢel.  Azıx  mağarasında  qədim  aşel  özünün  uzunmüddətli  inkişafından 

sonra  Orta  Aşellə  əvəz  olunmuşdur.  Orta  Aşel  mədəniyyəti  düşərgənin  V  təbəqə 

materiallarında  öz  əksini  tapmışdır.  Arxeoloji  qazıntılar  vasitəsilə  V  təbəqədən 

tapılmış  daş  alətlərin  əsasını  kobud  çapma  alətləri  və  əl  çapacaqları  təşkil  edir.  Bu 

təbəqədən  cəmi  289  ədəd  daş  məmulatı  qeydə  alınmışdır.  Daş  məmulatı  arasında 

müxtəlif klekton tipli alətlər də qeydə alınmışdır. 

V  təbəqənin  daş  məmulatı  texniki-tipoloji  xüsusiyyətlərinə  görə  özündən 

aşağıda  yerləşən  VI  təbəqənin  materialları  ilə  yaxınlıq  təşkil  edir.  Eyni  zamanda  V 



51 

 

təbəqənin əmək alətləri qədim aşel dövrü daş məmulatının bəzi oxşar xüsusiyyətlərini 



özündə birləşdirir. 

Arxeoloji  tədqiqatlar  zamanı  V  təbəqədən  daş  məmulatı  ilə  birlikdə  minlərlə 

ovlanmış heyvan sümükləri aşkar olunmuşdur. Bu tapıntılar sübut edir ki, Orta Aşel 

dövründə  Azıx  düşərgəsində  yaşayan  sakinlərin  məşğuliyyətində  əsas  yeri  ovçuluq 

tutmuşdur. 

V  təbəqənin  maddi  mədəniyyət  qalıqlarının  elmi  tədqiqi  göstərir  ki,  Azıx 

düşərgəsində Orta Aşel dövründə əsasən ovçu sakinlər yaşamışlar. 

Qədim  Azıx  adamı  -  azıxantrop. 1968-ci ilin iyul ayında Azıx  düşərgəsinin 

Orta  Aşel  təbəqəsində  aparılan  arxeoloji  qazıntılar  zamanı  əmək  alətləri  ilə  birlikdə 

qədim  insanın  çənə  parçası  aşkar  olunmuşdur.  Alt  çənə  üzərində  bir  neçə  diş 

qalmışdır.  Dişlərdən  yalnız  üçüncü  azı  diş  bütöv  qalmış,  ikinci  azı  diş  isə  ortadan 

sınmışdır.  Birinci  azı  isə  tamamilə  yoxdur,  lakin  onun  diş  yuvaqları  olduqca  yaxşı 

nəzərə çarpır. Çənənin iri olması açıq nəzərə çarpır və onun gövdəsi nisbətən qalındır. 

Azıx çənəsi avstralopiteklərdən fərqlənir və müəyyən cəhətlərinə görə arxantropların 

arasında  özünə  yer  tutur.  Çənənin  quruluşundakı  spesifik  cəhətlərə  əsasən,  bir 

tərəfdən  pitekantroplara,  xüsusilə  mauer  adamı  çənəsinə  yaxınlıq  təşkil  etməklə 

yanaşı,  digər  tərəfdən  də,  bir  çox  proqressiv  cəhətlərinə  görə  Fransanın  Araqo 

mağarasının aşel təbəqələrindən tapılmış preneandertallara daha yaxındır. Azıxın Orta 

Aşel təbəqəsindən tapılmış çənə fraqmentinin sahibinə azıxantrop (yəni Azıx adamı) 

adı verilmişdir. 

D.Hacıyev çənə üzərində apardığı elmi tədqiqat zamanı müəyyən etmişdir ki, 

bu,  keçmiş  SSRİ  ərazisində  ən  qədim  insan  çənəsi  olub,    18-22  yaşlı  qadına 

məxsusdur. Bu qadın 350 min il bundan əvvəl Azərbaycan ərazisində yaşamışdır. 

V  təbəqədən  çənə  ilə  birlikdə  daş  alətlər  və  heyvan  sümükləri  də  tapılmışdır. 

Bu  təbəqədən  eyni  zamanda  çoxlu  mətbəx  tullantıları,  ocaq  yerləri,  xəlvət  yer,  qaya 

daşlarından düzülmüş ibtidai tikinti hissəsi və s. aşkar olunmuşdur. 

Azıx  sakinləri  Orta  Aşel  dövründə  ovçuluqla  daha  yaxşı  məşğul  olmuşlar. 

Qədim Aşel dövründə 11 növ iri heyvan ovlandığı halda, Orta Aşel dövründə 45 növ 

heyvan  və  quş  ovlanmışdır.  Ovçuluq  aşel  adamlarını  nəinki  yeməklə,  eyni  zamanda 

geyimlə  təmin  edərək,  onlara  yaşayış  yerləri  tikililərini  hazırlamağa  da  imkan 

vermişdir. 

Böyük  maraq  doğuran  cəhətlərdən  biri  də,  dövründən  asılı  olmayaraq,  Orta 

Aşeldə öyrənilmiş ocaqların mağaranın eyni sahəsində qeydə alınmasıdır. Bu, burada 

yaşayanların  qohumluq  ənənələrini  davam  etdirməsini  göstərir.  Ocaqla  eyni  sahədə, 

qaya  divarları arasında  xəlvəti  yer qeydə  alınmışdır. Həmin  yerdə  mağara  ayılarının 

kəllələri  gizlədilmişdi.  Ayı  kəllələrinin  belə  xəlvəti  yerdə  gizlədilməsi,  yəqin  ki,  o 

dövrdə ilk dini təsəvvürlərin yarandığını göstərir. 



52 

 

Azıxın IV təbəqəsindən maddi mədəniyyət qalıqları tapılmamışdır. Bu, qədim 



Azıx  sakinlərinin  düşərgəni  müvəqqəti  tərk  etdiklərini  göstərir.  Lakin  insanlar 

düşərgəyə yenidən Mustye dövrünün əvvəllərində gəlib burada yaşamağa başlamışlar. 



Orta Paleolit-Mustye mədəniyyəti (100-35  min il  əvvəl). Aparılan arxeoloji 

tədqiqatlar göstərir ki, 100 min il bundan  əvvəl Son Aşel dövrü Mustye mədəniyyəti 

ilə  əvəz  olunmuşdur.  Bu  dövr  ilk  dəfə  Fransanın  Le-Mustye  düşərgəsində  müəyyən 

olunduğuna görə, tapıldığı yerin adı ilə Mustye mədəniyyəti adlandırılmışdır. Mustye 

dövrü  insanlarının  həyatında  mühüm  dəyişikliklər  baş  vermişdir.  Məhz  bu  dövrdən 

başlayaraq  qədim  insanlar  yeni  tipli  əmək  alətləri  hazırlamağa  başlamışlar.  Bu, 

onların  inkişafı  ilə  əlaqədar  olaraq  meydana  çıxmışdır.  Artıq  əvvəlki  dövrlərdə 

hazırlanmış  əmək  alətləri  -  kobud  çapma  alətləri,  əl  çapacaqları  insanların  yeni  

tələbatını  ödəyə  bilmir  və  daha  mükəmməl  universal  əmək  alətlərinin  hazırlanması 

əsas  məsələ  kimi  qarşıda  dururdu.  İlk  dəfə  olaraq  levallua  və  Mustye  itiuclularının 

hazırlanması qədim insanların həyatında mühüm rol oynadı. 

Mustye  mədəniyyəti  dövründə  qədim  insanların  bədən  quruluşunda,  istehsal 

texnikasında, təsərrüfatında və həyat tərzində böyük dəyişikliklər baş vermişdir. 

Mustye  dövrünün  sakinləri  neandertal  tipli  insanlar  olmuşlar.  Onlar  yaşamaq 

üçün özlərinə  mağaralarda, açıq yaşayış  yerlərində  və  komalarda  yer hazırlayırdılar. 

Neandertal  tipli  insanlar  yaşayış  tikililərini  əsasən  nəhəng  heyvan  sümüklərindən  və 

iri qaya daşlarından düzəldirdilər. 

Mustye  dövründə  də  qədim  adamların  əsas  məşğuliyyəti  ovçuluq  olmuşdur. 

Lakin onlar təbiətin hazır nemətlərindən də istifadə etmişlər. 

Arxeoloji  qazıntılar  zamanı  Mustye  dövründə  neandertal  tipli  insanların 

qəbirləri  aşkar  olunmuşdur.  Deməli,  Mustye  dövründə  neandertal  tipli  adamların 

həyatında  dəfn  mərasimi  olmuş  və  artıq  onlarda  bəzi  dini  görüşlər  formalaşmağa 

başlamışdır. 

Azərbaycanda aparılan arxeoloji tədqiqatlar zamanı Mustye mədəniyyətinə aid 

Azıx  (III  təbəqə),  Tağlar,  Daşsalahlı,  Qazma  və  Buzeyir  düşərgələri  aşkar 

olunmuşdur. 

Azıx  mağarasının  III  təbəqəsində  tədqiqatlar  zamanı  3  mindən  çox  daş 

məmulatı  və  6  mindən  artıq  ovlanmış  heyvan  sümükləri  tapılmışdır.  Düşərgənin  III 

təbəqəsindən aşkar olunmuş  daş  məmulatının  əksəriyyəti çaxmaq  və  şist daşlarından 

hazırlanmışdır. Daş  məmulatı arasında  dəvəgözü daşından  hazırlanmış  əmək alətləri 

də qeydə alınmışdır. Bu göstərir ki, Azıx düşərgəsində Mustye dövrü adamları əmək 

alətləri  hazırlamaqda  üstünlüyü  çaxmaq  və  şist  daşlarına  vermişlər.  Bu,  heç  də 

təsadüfi  deyil.  Qədim  adamlar  təcrübədə  görmüşlər  ki,  çaxmaq  daşından  istənilən 

formada  əmək  alətləri  hazırlamaq  olur  və  onlardan  müxtəlif  məqsədlər  üçün  istifadə 

etmək  əlverişlidir.  Azıx  Mustye  düşərgəsi  daş  məmulatının  elmi  təhlili  göstərir  ki, 

mağara sakinləri əmək alətlərinin bir hissəsini mağaranın özündə, digər hissəsini isə 



53 

 

kənarda  hazırlamışlar.  Mustye  mədəniyyəti  dövründə  neandertal  tipli  insanlar  Azıx 



mağarasında daim yaşamışlar. 

Arxeoloji  qazıntılar  zamanı  Azıx  düşərgəsinin  III  təbəqəsindən  ovlanmış 

heyvan sümükləri tapılmışdır. Sümüklər içərisində çoxlu at, ibtidai öküz, vəhşi qulan, 

Qafqaz  maralı,  qaban,  mağara  ayısı,  kərgədan  və  s.  heyvanların  sümükləri  qeydə 

alınmışdır.  Sümüklərin  bəziləri  daşlaşmışdır.  Tapılmış  sümük  məmulatının 

əksəriyyəti  ocaqda  yandırılmışdır.  Bu  da  Azıx  sakinlərinin  həyatında  Mustye 

mədəniyyəti dövründə odun əsas yer tutduğunu göstərir. 

Azərbaycan  ərazisində  Mustye  mədəniyyətinə  aid  ən  möhtəşəm  abidə  Tağlar 

düşərgəsidir.  Tağlar  Mustye  düşərgəsi  özünün  maddi  mədəniyyət  qalıqlarına, 

stratiqrafiyasına  və  yaşayışın  uzunmüddətli  olmasına  görə  keçmiş  SSRİ  və  Yaxın 

Şərq  abidələri  içərisində  mühüm  yer  tutur.  Mağara  Qarabağ  ərazisində  olub, 

Quruçayın sol sahilində yerləşir. 

1963-cu  ildən  Tağlar  Mustye  düşərgəsində  arxeoloji  qazıntı  işləri  aparılır. 

Arxeoloji  tədqiqat  işləri  nəticəsində  düşərgədən  7  mindən  artıq  daş  məmulatı  və 

qədim insanların ovladıqları 20 mindən çox heyvan sümükləri aşkar olunmuşdur. 

Tağlar  düşərgəsinin  çöküntülərində  altı  mədəni  təbəqə  qeydə  alınmışdır.  I 

təbəqədən orta əsrlər, tunc və eneolit dövrlərinə aid gil qab qırıqları tapılmışdır. II-VI 

təbəqələrdən  Mustye  mədəniyyətinə  aid  maddi  mədəniyyət  nümunələri  aşkar 

olunmuşdur. 

Daş məmulatı içərisində əmək alətləri, istehsal tullantıları və nukleus əsas yer 

tutur.  Daş  məmulatının  elmi  tədqiqi  göstərir  ki,  Tağlar  mağarasının  qədim  sakinləri 

əmək  alətlərini  əsasən  düşərgədə  hazırlamışlar.  Əmək  alətləri  içərisində  əsas  yeri 

levallua,  Mustye  itiucluları  və  qaşov  tipli  alətlər  tutur.  Əmək  alətlərinin  əksəriyyəti 

çaxmaq  daşından  hazırlanmışdır.  Daş  alətlər  içərisində  tək-tək  bıçaq,  dişli  və  gəzli 

alətlər də qeydə alınmışdır. 

Bütün Zaqafqaziya və Yaxın Şərq abidələri içərisində Tağlar Mustye düşərgəsi 

yeganə  abidədir  ki,  burada  yaşayış  uzunmüddətli  olmuşdur  və  tapılan  əmək  alətləri 

zəngin tarixə malikdir. 

Tağlar  Mustye  düşərgəsi  daş  məmulatının  texniki  və  tipoloji  tədqiqi  zamanı 

Paleolit  dövrü  üçün  yeni  əmək  alətləri  qeydə  alınmış  və  onlara  Tağlar  tipli  əmək 

alətləri adı verilmişdir. Həmin alətlər olduqca zərif hazırlanmış və bir neçə işlək ağıza 

malikdir. 

Tağlar  mağarasının  mədəni  təbəqələrindən  çoxlu  ovlanmış  heyvan  sümükləri 

də  aşkar  olunmuşdur.  Bu  göstərir  ki,  Mustye  mədəniyyəti  dövründə  Tağlar 

mağarasında  yaşayan  qədim  insanların  əsas  fəaliyyəti  ovçuluqdan  ibarət  olmuşdur. 

Sümüklər həddən artıq çapıldığından əksəriyyətinin hansı heyvan növünə aid olmasını 

təyin etmək qeyri-mümkündür. Təyin olunanlar isə ancaq ayrı-ayrı çənə və dişlərdən 


54 

 

ibarətdir.  Sümüklər  arasında  maral,  mağara  ayısı,  ibtidai  at  sümüklərinin  qırıntıları 



çoxdur. 

Tağlar  düşərgəsinin  çöküntülərində  çoxlu  ocaq  layları  aşkar  olunmuşdur.  Bu 

göstərir  ki,  qədim  insanların  həyatında  ocaq  mühüm  yer  tutmuşdur.  Sümük 

məmulatının əksəriyyəti ocaqda yandırılmışdır. 

Tağlar  düşərgəsinin  maddi  mədəniyyət  qalıqları  əsasında  əmək  alətlərinin 

uzunmüddətli  inkişafını  və  yeni-yeni  əmək  alətlərinin  meydana  gəlməsi 

xüsusiyyətlərini  öyrənmək  olur.  Aydındır  ki,  əmək  alətlərinin  inkişafı  insanların 

təkamülünün  təzahürü  idi.  Məhz  ona  görə  də  əmək  alətlərinin  inkişafı  tarixi  insan 

cəmiyyətinin, insanın özünün inkişaf tarixi deməkdir. 

Tağlar mağarasında kompleks şəkildə elmi-tədqiqat işləri aparılmışdır. Burada 

arxeoloqlarla  yanaşı,  paleontoloqlar,  paleogeoloqlar,  paleocoğraflar,  paleobotaniklər 

və  başqa  elm  sahələrinin  mütəxəssisləri  işləmişlər.  Bu  tədqiqatlar  nəticəsində 

düşərgənin  arxeoloji  tədqiqi  ilə  yanaşı  düşərgə  ətrafının  və  qonşu  ərazilərin  erkən 

xvalın  əsrindəki  təbii  iqlim  şəraiti  bərpa  edilmişdir.  Məlum  olmuşdur  ki,  həmin 

dövrdə  Kiçik  Qafqazın  cənub-şərq  hissəsində  bütün  müasir  landşaft  qurşaqları 

mövcud olmuşdur. 

Arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində Tağlar Mustye düşərgəsində qədim insanların 

90 min il bundan əvvəldən 35 min il əvvələ qədər yaşadıqları müəyyən olunmuşdur. 

Eyni  zamanda  bütün  Yaxın  Şərq  ərazisində  Tağlar  düşərgəsinin  əsas  mədəniyyət 

mərkəzi  olması  və  Tağlarda  hazırlanmış  əmək  alətlərinin  hələ  Mustye  mədəniyyəti 

dövründə Yaxın Şərq ölkələri ərazisində yayılması aydın olmuşdur. 

DaĢsalahlı  mağarası.  Mağara  Qazax  rayonu  ərazisində  Daşsalahlı  kəndi 

yaxınlığında  yerləşir.  Burada  1958-1959-cu  illərdə  arxeoloji  qazıntı  aparılmışdır. 

Arxeoloji tədqiqatlar zamanı düşərgənin çöküntülərindən 300-dən artıq daş məmulatı 

və  ovlanmış  heyvan  sümükləri  aşkar  olunmuşdur.  Daş  məmulatı  içərisində  əsas  yeri 

nüvələr, qaşov tipli alətlər, levallua və Mustye itiucluları tutur. 

Düşərgədə  fauna  qalıqlarının  tapılması  qədim  insanların  burada  ovçuluqla 

məşğul olmasını göstərir. Maraqlıdır ki, mağarada ocaq yeri qeydə alınmışdır. 

Dassalahlı  düşərgəsindən  tapılmış  daş  məmulatının  texniki  və  tipoloji 

xüsusiyyətlərinə  əsasən  burada  Mustye  mədəniyyəti  dövründə  qədim  insanların 

yaşadığını söyləmək olur. 



Qazma  mağarası.  Mağara  Şərur  rayonu  ərazisində  olub,  Tənənəm  kəndi 

yaxınlığında  yerləşir.  Mağara  Qazma  dərəsində  olduğuna  görə,  ona  Qazma  adı 

verilmişdir.  Burada  arxeoloji  qazıntılar  aparılmış  və  altı  mədəni  təbəqə  qeydə 

alınmışdır.  I  və  II  təbəqələrdən  orta  əsrlər,  tunc  və  eneolit  dövrlərinə  aid  maddi 

mədəniyyət qalıqları tapılmışdır. Düşərgənin aşağı təbəqələrindən isə daş dövrünə aid 

əmək alətləri və 10 mindən artıq ovlanmış heyvan sümükləri aşkar olunmuşdur. 



55 

 

Qazma düşərgəsindən tapılmış daş məmulatı çaxmaq və dəvəgözü daşlarından 



hazırlanmışdır. Əmək alətləri  əsasən qaşov tipli alətlərdən və  itiuclulardan ibarətdir. 

Alətlər itiləyici dişəklə dişəklənmişlər. Daş məmulatı içərisində istehsal tullantılarının 

qeydə  alınması  göstərir  ki,  qədim  insanlar  əmək  alətlərinin  bir  qismini  düşərgədə 

hazırlamışlar.  Qazma  mağarasında  aşkar  olunmuş  daş  alətlərin  hazırlanma  texnikası 

və  tipologiyası  əsasında  burada  qədim  insanların  Mustye  mədəniyyəti  dövründə 

yaşadıqlarını söyləmək mümkün olmuşdur. 

Qazma düşərgəsindən çoxlu sümük məmulatının tapılması göstərir ki, Mustye 

mədəniyyəti dövründə Qazma sakinlərinin həyatında ovçuluq xüsusi yer tutmuşdur. 



Buzeyir  mağarası.  Mağara  Lerik  rayonu  ərazisində  Zuvand  çayının  sol 

sahilində,  Buzeyir  kəndinin  şərqində  yerləşir.  Mağara  kəndin  yaxınlığında  olduğu 

üçün  ona  Buzeyir  adı  verilmişdir.  Buzeyir  kəndi  dağın  döşündə,  mağara  isə  Talış 

dağlarının  ən  yüksək  zirvəsində  olub,  dəniz  səviyyəsindən  1640  metr  yüksəklikdə 

yerləşir. 

Buzeyir  mağarasında  aparılan  arxeoloji  qazıntılar  zamanı  beş  təbəqə  qeydə 

alınmışdır.  Üst  təbəqələrdən  orta  əsrlər  və  tunc  dövrlərinə  aid  maddi  mədəniyyət 

qalıqları  tapılmışdır.  Aşağı  təbəqələrdən  isə  daş  məmulatı  və  ovlanmış  heyvan 

sümükləri  aşkar  olunmuşdur.  Daş  məmulatının  əsas  hissəsini  qaşov  tipli  alətlər  və 

itiuclular təşkil edir. 

Buzeyir qədim insan düşərgəsindən aşkar olunmuş daş məmulatının texniki və 

tipoloji xüsusiyyətlərinə  əsasən onların Mustye-Son  Aşel dövrlərində  hazırlanmasını 

söyləmək olur. 

Buzeyir mağarası Lənkəran zonasında paleolit dövrünə aid tapılmış ilk qədim 

insan  düşərgəsidir.  Əgər  indiyə  kimi  bu  ərazidə  insanların  yaşaması  10-15  min  il 

bundan əvvələ aid edilirdisə, yeni tapıntı paleolit dövrü adamlarının hələ 80-90 min il 

bundan əvvəl burada yaşadıqlarını göstərir. 

Üst paleolit. Uzun müddət davam etmiş Mustye mədəniyyətini Azərbaycanda 

35-33 min il bundan  əvvəl  üst "paleolit"  əvəz etmişdir.  Arxeoloji tədqiqatlar zamanı 

məlum  olmuşdur  ki,  Azərbaycanda  Üst  Paleolit  mədəniyyəti  35-12  minilliklər 

arasında  mövcud  olmuşdur.  Üst  paleolitə  keçid  qədim  insanların  həyatında, 

təsərrüfatında,  həyat  tərzində,  ideologiyasında  və  əmək  alətləri  hazırlanmasında 

mühüm dəyişikliklərə səbəb olmuşdur. Bu dövrdə daşdan və sümükdən daha nəcib və 

universal  əmək  alətləri  hazırlanmışdır.  Artıq  bu  dövrdən  daş  və  sümüklər  üzərində 

işlənmiş incəsənət nümunələri meydana gəlməyə başlamışdır. 

Üst  paleolit  dövründə  prizmaşəkilli  nukleuslardan,  yeni  texniki  üsullarla 

qoparılmış uzunsov bıçaqşəkilli çaxmaqdaşı lövhələrindən qaşov, qaşovcuq, tiyə, biz, 

ucluq və s. kimi daş alətlər hazırlanırdı. Bu alətlərin çoxu sümük və ya ağac dəstəkli 

(saplaqlı)  olurdu.  Daş  alətlərlə  yanaşı,  sümükdən  hazırlanmış  biz,  bıçaq,  qarmaq, 



56 

 

süngü, iynə və s. alətlərdən də istifadə olunurdu. Son paleolit dövrü adamları  əsasən 



mağaralarda, qazmalarda və yerüstü daxmalarda yaşayırdılar. 

Üst  paleolit  dövrü  incəsənəti  xüsusilə  diqqəti  cəlb  edir.  Matriarxat  dövründə 

qadına sitayişlə əlaqədar rəmzi mənada çoxlu qadın təsvirləri yaradılmışdır. 

Son paleolit dövründə zəngin qəbir avadanlığına malik müxtəlif dəfn adətləri 

olmuşdur.  Bu  dövrün  adamları  fiziki  cəhətdən  müasir  insan  formasında  (neantrop, 

kromanyon və s.) olmuşlar. 

Respublikamızın  ərazisində  Üst  Paleolit  dövrünə  aid  maddi  mədəniyyət 

nümunələri  Damcılı  mağarasından,  Yataq  yeri  və  Zar  açıq  yaşayış  yerindən  aşkar 

olunmuşdur.  Damcılı  mağarasının  daş  məmulatı  içərisində  Üst  Paleolit  dövrünə  aid 

qaşovcuqlar,  kəsici  alətlər,  bizlər  və  bıçaq  tipli  alətlər  qeydə  alınmışdır.  Alətlərin 

əksəriyyəti  çaxmaq  və  dəvəgözü  daşlarından  hazırlanmışdır.  Damcılı  düşərgəsinin 

maddi  mədəniyyət  nümunələri  qarışıq  haldadır.  Ona  görə  də  ancaq  tipoloji  metod 

əsasında əmək alətləri tədqiq olunmuşdur. 

Ümumiyyətlə,  Azərbaycanda  hələlik  Üst  Paleolit  mədəniyyəti  olduqca  zəif 

öyrənilmişdir.  Ona  görə  də  respublikamızın  ərazisində  bu  mədəniyyətin  xarakterik 

xüsusiyyətlərini geniş tədqiq etmək üçün arxeoloji material olduqca azdır. 



Azərbaycanın  Paleolit  dövrü  sakininin  mənəvi  aləmi  haqqında.  Erkən 

tarixi  dövrlərdə,  xüsusilə  ibtidai  insan  sürüsü  mərhələsində  Azərbaycan  sakinlərinin 

mənəvi  aləmi  haqqında  bizim  biliklərimiz  çox  azdır.  Güman  etmək  olar  ki,  ibtidai 

insan  sürüsü  mərhələsi  qədim  paleolit  (çaydaşı  və  yaxud  Olduvay  mədəniyyətinə; 

Azərbaycan  ərazisində  isə  Quruçay  mədəniyyətinə)  və  yaxud  erkən  (qədim)  aşel 

(abbevil) dövrünə təsadüf etmişdir. 

Lakin  həmin  dövr  Azərbaycan  sakinlərinin  məhz  əmək  alətlərinin  nisbətən 

mürəkkəb  məcmusuna  arxalanaraq  təbiətdən  fəal  surətdə  istifadə  etmələri  ilə 

heyvanlardan xeyli dərəcədə fərqlənməsi şübhə doğurmur. Onlar məhv olmamaq, açıq 

tipli  məskənlərdə  və  mağaralarda  həyatı  davam  etdirmək  üçün  ətraf  mühitə  yaxşıca 

uyğunlaşmalı idilər. Şübhə yoxdur ki, onlar güclü idilər, yaxşı silahlanmışdılar və əqli 

cəhətdən kifayət dərəcədə inkişaf etmişdilər. 

Güman etmək olar ki, artıq erkən aşel dövründə (bu tarixi dövr güns-mindellə 

və  mindelin birinci  yarısı ilə üst-üstə düşür, təxminən 700-400 min il bundan  əvvələ 

təsadüf edir) insan ilk universal əmək alətini - əl çapacağını yaratmışdır. Bu, eyni tip 

əsasında və eyni üsullarla hazırlanmış ilk "standartlaşdırılmış əmək aləti" idi. 

"Standartlaşdırılmış  əmək  aləti  öz-özlüyündə  qazıntı  halında  tapılmış 

konsepsiyadır"  [ Q . Ç a y l d ] ,   yəni  mücərrədləşdirmənin  heyvan  üçün  mümkün 

olmayan yüksək səviyyəsini tələb edir, bu əmək alətini yalnız "tanıma", "təkrarlama" 

və digər hərəkətlər əsasında əldə etmək mümkün deyildir. 

Belə nəticə hasil olunur ki, "standartlaşdırılmış əmək aləti"ni hazırlamış fərddə 

həmin  alət  haqqında  mücərrəd  təsəvvür  vardı.  Bu  aləti  hazırlayan  insanın  beynində 



57 

 

alətin  hazırlanmasından  əvvəl  onun  forması,  nümunəsi  mövcud  idi.  "Nümunənin 



təsəvvürə  gətirilməsi  onun  haqqında  biliyin  olması  deməkdir,  bu  bilik  isə  cəmiyyət 

tərəfindən mühafizə olunur və ötürülür" [Q. Ç a y 1 d ]. Əvvəllər bu "hal yox idi və 

ola  da  bilməzdi.  Bundan  başqa,  Qədim  Aşel  dövrünə  aid  olan  əl  çapacağının  ritm 

hissinin  mövcud  olduğunu  təsdiqləyən  səliqəli  simmetriyaya  malik  olması  təsdiq 

etməyə  imkan  verir  ki,  həmin  zamanın  insanlarında  artıq  bəsit  olsa  da,  ilk  estetik 

vərdişlər təşəkkül tapmış, sadəcə olaraq zəruri, faydalı əşyaların deyil, eyni zamanda 

gözəl  əşyaların  hazırlanmasına  tələbat  yaranmışdı.  Beləliklə,  işlək  əllər  ritmi 

dəqiqliyin,  həmahəngliyin  və  gözəlliyin  ilk  nümunələrini  yaradırdı.  Deməli,  əmək 

prosesinin  özündə  artıq  emosional  məqam  vardı  və  sonralar  incəsənətin  rüşeymləri 

həmin  məqamdan  başlanğıc  aldı.  Tədqiqatçılar  belə  hesab  edirlər  ki,  əmək  ritminin 

ardınca  rəqsin  (bəlkə  də  mahnının),  ritmik  rəqslərin  ardınca  ornamentlərdə  və  sadə 

rəsmlərdə xətlərin ritmik sıralanmasının meydana çıxması şübhəsizdir. 

Aşağı Paleolit dövründə  yaşamış insan artıq  mağaralardan daimi  yaşayış  yeri 

kimi istifadə etməyə başladı. Azıx mağarası bunun parlaq nümunəsidir. Yarandıqdan 

sonra  başlanğıc  dövründə  həmin  mağarada  zaman-zaman  yaxın  bölgələrin  sakinləri 

qərarlaşırdılar.  Bu  bölgələrdə  onların  dayanacaqları,  ya  da  yurd  yerləri  mövcud  idi, 

həmin  insanlar  burada  qərarlaşmış,  müəyyən  müddət  ərzində  mağarada  yaşamış, 

sonra  isə  güns-mindel  dövründən  başlayaraq  yeni  yaşayış  yerində  intensiv  surətdə 

məskunlaşmağa başlamışdır. 

Azıx sakinləri ən böyük təbii qüvvə olan oda çox erkən yiyələnmiş, onu uzun 

müddət ərzində mühafizə etməyi bacarmışlar. Mağarada aşkar olunmuş ocaq qalıqları 

bunu  təsdiq  edir.  Bu  mağarada  od  bir  neçə  yüz  min  il  bundan  əvvəl  alovlanmağa 

başlamışdı. 

F.Engels  göstərirdi  ki,  odun  mühafizə  olunması  məharəti  "nəhəng,  öz 

əhəmiyyətinə görə demək olar ki, ölçüyə gəlməz kəşfdir". Od insanın nəinki həyatını, 

habelə  şüurunu  da  dəyişdirdi.  Od  nəhəng  texniki  və  ictimai  qüvvə  olduğu  üçün  bu, 

təəccüblü  deyildir.  Od  insanın  iqlimdən  asılılığını  aradan  qaldırdı,  insanın  soyuqdan 

və  vəhşi  heyvanlardan  daimi  olaraq,  etibarlı  şəkildə  qorunması  vasitəsinə  çevrildi, 

onun  qidalanma  mənbələrini  genişləndirdi,  əmək  alətlərinin  hazırlanmasında,  ov 

üsullarının inkişafında və s. mühüm rol oynadı. F.Engelsin ifadəsincə deyilsə, "odun 

dərk olunması insanın təbiət üzərindəki ilk böyük qələbəsi idi". 

Bütün  digər  cəhətlərdən  başqa  odun  kəşfi,  mühafizəsi  və  istifadəsi  insanların 

həyatında  tamamilə  yeni  hadisə  olan  kəmiyyət-məkan  münasibətlərinin  dərk 

edilməsində  də  bilavasitə  özünü  göstərdi.  İnsan  odu  daim  mühafizə  etmək  üçün  onu 

fasiləsiz  surətdə  müəyyən  "paylarla"  yanacaq  ilə  "qidalandırmalı",  mövcud  olan 

"qidanı" günün tələblərilə uzlaşdırmalı, beləliklə, hesablamalar aparmalı idi... Və ola 

bilər  ki,  heç  də  təsadüfi  deyil  ki,  qədim  əfsanələrdə  göstərildiyi  kimi,  Prometey 

insanlara  odu  bəxş  edərkən  onlara  hesablamalar  aparmağı  öyrətmişdi.  Tədqiqatçılar 



58 

 

belə  hesab  edirlər  ki,  artıq  indi  bu  süjetin  pitekantrop  dövrünə  gedib  çıxa  bilməsi 



haqqında iddia həddindən artıq cəsarətli fikir kimi nəzərə çarpmır. 

Qeyd  etmək  olar  ki,  artıq  uzaq  erkən  Aşel  dövründə  "ibtidai  insanların 

şüurunda  forma  (Qədim  Aşel  dövrünə  aid  olan  əl  çapacağını  xatırlayaq,  çapacağın 

hazırlanması  üçün  insan  onun  haqqında,  ilk  növbədə,  onun  forması  haqqında 

mücərrəd  təsəvvürə  malik  olmalı  idi  -  məsul  red.),  ölçü  (odun  yanma  müddətinə  və 

yanacağın  miqdarına  dair  situasiyanı  xatırlayaq.  -  məsul  red.)  haqqında  ən  sadə 

təsəvvür  meydana  gəldi  və  şüur  say  haqqında  təsəvvürün  ərəfəsində  dayanmışdı" 

[ F . A . F r o l o v ] .  

Pitekantroplar  erkən  aşel  mədəniyyətinin  yaradıcıları  idilər.  Onlar  təşəkkül 

tapmaqda  olan  insanlar  sırasında  ən  qədimlərindən  olmuş  və  elmi  ədəbiyyatda 

"arxantroplar" kimi qeyd edilirlər. Bu mərhələ insanın idrak fəaliyyətinin inkişafında 

yeni, əvvəlki dövrlə müqayisədə nəzərə çarpacaq dərəcədə yüksək səviyyə idi. Şübhə 

ola  bilməz  ki,  Azıxın  erkən  aşel  mədəniyyətinin  yaradıcıları  da  artıq  təfəkkürə  və 

təşəkkül  tapmaqda  olan  nitqə,  habelə  mənəvi  mədəniyyətin  müəyyən  elementlərinə 

malik idilər. 

İnsanın və onun mədəniyyətinin inkişafındakı bu tərəqqi cəmiyyətin, xüsusilə 

əməyin  uzunmüddətli  inkişafının  nəticəsi  idi.  Əmək  prosesində  insanın  özünün 

mahiyyətində,  onun  hissiyyat  orqanlarında,  qabiliyyətində,  təfəkküründə,  nitqində, 

aləmi  dərk  etməsində  və  s.  mütərəqqi  dəyişiklik  baş  verirdi.  Bu  dəyişiklik  artıq 

insanın  və  insan  cəmiyyətinin  inkişafının  erkən  mərhələlərində  -  erkən  aşel 

mərhələsində baş verməkdə idi. 

Orta  Aşel  mərhələsindən  başlayaraq  (mindelin  sonu  və  mindel-rissin  birinci 

yarısı  -  təxminən  400  min  il  əvvəl)  son  aşel  mərhələsinədək  (rissin  sonu  və  riss-

vyurmun başlanğıcı  - təxminən 100 min əvvəl) olan zaman Azərbaycan sakinlərinin 

həyatında müqayisə olunmayacaq dərəcədə daha yüksək mərhələ olmuşdur. 

Azıx mağarasının Orta Aşel mərhələsinə aid olan təbəqəsi yalnız əmək alətləri 

ilə deyil, həm də  Azıx insanının  mənəvi inkişafı haqqında  danışmaq imkanı  yaradan 

materiallarla kifayət qədər zəngindir. İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, artıq Orta 

Aşel mərhələsinin başlanğıcında Azərbaycanda arxantroplardan paleoantroplara keçid 

təşkil  etmiş  insan  yaşamışdır.  Bu  insan  arxantroplara  nisbətən  daha  sapiental  idi  və 

preneandertallara  və  yaxud,  bizim  elmi  ədəbiyyatda  qəbul  edildiyi  kimi, 

azıxantroplara  aid  oluna  bilər.  Azıxantrop  təxminən  400  min  il  bundan  əvvəl 

yaşamışdır. 

Güman  etmək  olar  ki,  insanın  fiziki  tipində  həmin  zaman  nəzərə  çarpan 

dəyişikliklər  onun  təkamülündə  təxminən  200  min  il  bundan  əvvəl  mühüm  dönüş  - 

paleoantropların,  xüsusilə  neandertalların  meydana  gəlməsi  ilə  başa  çatmış  prosesin 

başlanğıc  mərhələləri  idi.  Əgər  bu  zamanadək  insanın  təkamülü  ləng  gedirdisə,  bu 

dövrdən  etibarən  həmin  proses  əhəmiyyətli  dərəcədə  sürətləndi  və  böyük  irəliləyiş 



59 

 

üçün zəmin hazırladı: 30-35 min il bundan əvvəl müasir fiziki tipə  malik olan insan 



meydana  gəldi.  Beləliklə,  aşel  mərhələsinin  ikinci  yarısının  materialı  Azıx 

sakinlərinin mənəvi həyatındakı əhəmiyyətli uğurlardan danışmaq imkanı yaradır. 

Ayı  kəllələrinin  yığıldığı  xəlvətxana  -  gizli  yer  (kəllələrdən  birinin  üzərində 

xüsusi çərtmələr vardır), qədim yaşayış yeri və ocaq Aşel dövrünün ikinci yarısına aid 

olan  təbəqədə  aşkar  edilmiş,  hələ  xeyli  müddət  ərzində  müxtəlif  fərziyyələrin  irəli 

sürülməsinə imkan verəcək ən mühüm kəşflərdir. 

Azıx  mağarasının  nəzərdən  keçirilən  dövrə  aid  olan  təbəqəsində  müxtəlif 

quruluşlu ocaqların bir çox qalıqları aşkar edilmişdir. Bu tapıntılar qəti şəkildə təsdiq 

edir ki, od azıxantropun həyatına qəti surətdə daxil olmuşdur. 

Mağara  ayılarından  birinin  Azıx  mağarasının  xüsusi,  gizli  bir  guşəsində 

mühafizə  olunmuş  kəlləsi  təsdiq  edir  ki,  300  min  il  bundan  öncə  say  və  hesablama 

azıxantropa məlum idi. Bu kəllə üzərində mişarabənzər, daş əşya ilə xüsusi olaraq bir 

sırada  paralel  şəkildə  7,  yuxarıda  isə  çəpəki  şəkildə  1  çərtmə  edilmişdir.  Bu  halda 

hesablamanın  vahidləri  bizim  qarşımızdadır.  Yeri  gəlmişkən,  oykumenanın  bir  sıra 

bölgələrindən  aşkar  edilmiş  qrafikada  əks  olunmuş  nişanlı  qurmaların  bizə  məlum 

olan  on  erkən  nümunələri  məhz  aşel  dövrünün  ikinci  yarısına  -  təxminən  300  min  il 

bundan  əvvələ  aiddir.  Fransanın  cənubundakı  II  Peş  de  l'Aze  (Dordon)  adlı  yaşayış 

yerindən  tapılmış  öküz  qabırğasının  fraqmenti  və  Türingiyanın  Biltsinisleben  adlı 

yerindən aşkar edilmiş 2 böyük olmayan sümük bu cür nümunələrdir. 

Tədqiqatçıların böyük əksəriyyəti bu cür çərtmələri insanın öz fikirlərini təsvir 

etməyinin  və  qeydə  almağının  ilkin  cəhdlərinin,  xüsusilə  əvvəllər  məlum  olmayan 

ünsiyyət  üsulu  kimi  ilkin  qrafikanın  yaranmasının  təsdiqi  kimi  qəbul  edir.  Bu 

prosesdə  informasiya  bu  və  ya  digər  cisimlər  üzərində  qeydə  alınmağa  başlanmışdı. 

Lakin  güman  etmək  olar  ki,  bu  işarələr  yalnız  hesablama  vahidləri  deyildilər.  Bəzi 

tədqiqatçılar  belə  hesab  edirlər  ki,  burada  təşəkkül  tapmaqda  olan  nitqin  qrafik 

cəhətdən qeydə alınmasının, yazıdan əvvəlki tarixi mərhələ ilə müəyyən əlaqəsi olan 

ilkin təcrübələrinin göz qarşısında olduğuna yəqinlik hasil etmək olar. 

Bu  barədə  danışarkən  K.Marksın  mühüm  nəzəri  nəticələrini  xatırlamaq 

lazımdır: "Məlumdur ki, hissiyyatla təfəkkür arasında tərəddüd edən əqlin ilk nəzəri 

fəaliyyəti  hesablama  idi".  K.Marks  hesab  edirdi  ki,  "hesablamaq  üçün  yalnız 

hesablanacaq  əşyalara  malik  olmaq  deyil,  bu  əşyaların  nəzərdən  keçirilməsi  zamanı 

artıq  onların  sayından  başqa  bütün  digər  keyfiyyətlərini  sərf-nəzər  etmək 

qabiliyyətinə  də  malik  olmaq  lazım  idi,  bu  qabiliyyət  isə  təcrübəyə  əsaslanan, 

uzunmüddətli tarixi inkişafın nəticəsidir". 

Azıx  mağarasında  aşkar  olunmuş  ayı  kəlləsinin  üzərində  bir  neçə  çərtmə 

edilmişdir. Həmin çərtmələrdən 7-si paralel şəkildədir. Bir çox tayfalarda və xalqlarda 

7 rəqəmi məşhurdur, "ecazkar"dır... Daha erkən tarixi dövrlərdən Qədim Şərqə, antik 

dünyaya və hətta orta əsrlərədək 7 rəqəmi insanların fikrində Zaman, Məkan, Kosmos 



60 

 

haqqındakı  təsəvvürlərlə  əlaqədar  olaraq  xüsusi  yer  tutmuşdur.  Biz  bununla  bağlı 



olaraq şumerlərin məşhur "yeddiliyini" yada sala bilərik. Şumerlər 7 rəqəmi ilə Kainat 

haqqında ideyanı da ifadə edirdilər. Məşhur Şumer zikkuratının 7 pilləsi, 7 "planetə", 

həftənin  7  gününə,  7  böyük  tanrıya,  7  küləyə,  yeraltı  səltənətin  7  darvazasına  və  s. 

uyğun  gəlirdi.  Deyilənlərlə  bağlı  olaraq  hindlilərdə  Kainatın  7  sferini,  insanda 

mövcud olan 7 fəal başlanğıcı, Ruhun və Materiyanın 7 qütbünü və s. xatırlamaq olar. 

Dünyanın  Allah  tərəfindən  7  gün  ərzində  yaradılması,  Bibliyadakı  7  günlük 

umumdünya  subasmaları,  bir  çox  tayfaların  və  xalqların  miflərində,  əfsanələrində, 

nağıllarında, astroloqların, kimyagərlərin  əsərlərində  xatırlanan  məşhur "yeddiliklər" 

və s. də bu qəbildəndir. 

"Yeddiliyin"  ecazkar  xarakteri  insan  psixikasının  fundamental  sabitliyi  ilə,  əməli 

yaddaşın,  diqqətin,  mütləqqiyyətlərin  həcminin  hədli  mənaları  ilə  bağlıdır.  İnsan 

haqqındakı  müxtəlif  elmlərin  bir  çox  məlumatları  təsdiq  edir  ki,  insan  psixikasının 

"buraxıcılıq qabiliyyəti" 7 birölçülü vahidlə məhdudlaşmışdır. 

Bu  yaxınlarda  Ayın  müşahidəsi,  onun  fazalarından  birindən  zamanın  (7  günün) 

ayrılması  əsasında  paleolit  dövründə  "7  ritmi"-nin,  sonra  isə  "ecazkar  yeddiliyin" 

yaranması haqqında fərziyyə irəli sürülmüşdür. 

Ay gözlə yaxşı müşahidə olunan, Yerə ən yaxın səma cismidir. O, Yer ətrafında 

dövri  surətdə  təkrar  olunan  hərəkəti  zamanı  görünüşü  etibarilə  mühüm  dəyişikliklərə 

məruz  qalır.  Ayın  görünüşünün  dəyişməsinin  sərhədləri  yaxşı  nəzərə  çarpır  və  düşünən 

varlığın  diqqətini  özünə  cəlb  etməli  idi.  Yeni  Ayın  çıxmasından  sonra  Ayın  birinci 

dörddə biri təxminən 7 gündən sonra aşkara çıxır, onun ikinci dörddə biri isə təxminən 

14 gündən sonra zahirə çıxır və s.    

Ayının  kəlləsində  çərtilmiş  yeddilik  azıxantropun  bir  çox  yüzminilliklər 

bundan öncə qədim kosmologiyanın beşiyi başında durduğunu təsdiq etmirmi?! 

Lakin şübhəsizdir ki, ayı kəlləsi üzərində olan, ritm hissini nəzərə çatdıran çərtmələr 

həm də Azıx insanının təsviri incəsənət fəaliyyətinin nümunələrindən biridir. Bu çərtmələr 

Aşağı  Paleolit  dövrünün  insanında  nəinki  ilkin  hesablama  əməliyyatlarının,  habelə 

incəsənətin başlanğıcının  meydana  gəldiyini  təsdiq edir. Qeyd-şərtsiz təsdiq etmək  olar  ki, 

bu, incəsənətin yaranmasına və mücərrəd təsəvvürlərin məntiqinə doğru həlledici addım 

idi. 


Beləliklə,  Aşağı  Paleolit  dövründə  hesablama  haqqında  məsələ  incəsənətin 

yaranması və ilkin məzmunu problemləri ilə bilavasitə əlaqədardır: bu, halda söhbət ilk 

rəssamların şüurunun mücərrədləşdirmə fəaliyyətinin səviyyəsi haqqında gedir. 

,

:



 

Hazırda  artıq  Aşağı  Paleolit  dövründə  bədii  yaradıcılığın  yetişməkdə  olduğu 

haqqında  fikir  şübhə  doğurmur.  Azıxda  aşkar  edilmiş  material  bunun  daha  bir 

təsdiqidir. 

Azıx  mağarasında  4  ayı  kəlləsinin  saxlandığı  xüsusi,  gizli  guşənin  olması  faktı 

fövqəladə dərəcədə maraqlıdır. Müxtəlif heyvan kəllələrinin xüsusi şəkildə qoyulduğu 



61 

 

gizli  guşələr  dünyanın  bir  çox  bölgələrində  də  tapılmışdır.  Draxenlox  (İsveçrə), 



Zaltsofen  (Avstriya),  Klyuni,  Le  Furten,  Reqardu,  Lazaret  (Fransa),  Petersxel  (AFR)

 

Kudaro (Şimali Qafqaz) və başqa yerlərdə bu cür nümunələr aşkar olunmuşdur. Azıxda 



aşkar edilmiş, heyvan kəllələrinin saxlandığı gizli yer bu cür sitayiş obyektləri içərisində 

ən qədimrindən biridir. Azıxda tapılmış ayı kəllələrinin heç birində çənə hissəsi yoxdur. 

Gizli  yerlə  tanışlıq  həyata  keçirilmiş  əməl  arxasındakı  təsəvvürlər  aləmini  bizim 

qarşımızda canlandırır. Qeyd-şərtsiz demək olar ki, bu, məqsədyönlü, şüurlu və əlbəttə, 

qeyri-utilitar insan fəaliyyətinin nəticəsidir. 

Azıxda  təsdiqlənmiş  "kəlləyə  sitayiş"  faktı  Cənubi  Qafqaz  sakinlərində  ətraf 

mühitin  hadisələri  haqqında  ən  erkən,  başlanğıc  səciyyəvi  təsəvvürlərin  yarandığını 

göstərir. Sonralar həmin təsəvvürlər zəminində dinin ünsürləri, din meydana gəldi. Kəllə 

"yığınları"  (və  ümumiyyətlə  heyvan  sümükləri)  totemizmin,  hər  halda  onun 

rüşeymlərinin meydana gəldiyini göstərir. 

Bütün  bu  göstərilənlər,  Aşağı  Paleolit  dövründə  Azərbaycan  sakininin 

təfəkküründə, baxışlarında, zövqündə və həyat fəaliyyətində köklü irəliləyiş demək idi. 

Aşel  dövrünün  ikinci  yarısında  mağarada  möhkəm  məskən  salmış  azıxantroplar 

orada  süni  mühit  yaradırlar.  Azıx  mağarasının  aşel  təbəqəsində  ocaqlardan  birinin 

yanında süni hasarın - dairəvi daş tikilinin qalıqları aşkar edilmişdir. Beləliklə, 300 min il 

bundan  əvvəldən  də  öncə  azıxantrop  özü  üçün  yaşayış  yeri  qururdu.  Son  zamanlar 

oykumenanın  müxtəlif  bölgələrində,  xüsusilə  Fransada  süni  yaşayış  yerlərinin  bir  çox 

qalıqları (onların arasında Aşel dövrünə aid olanları da vardır) tapılmışdır. 

Aşeldən  sonrakı  Mustye  dövrü  adətən  oykumena  miqyasında  keyfiyyətcə  yeni, 

qədim  insanların  həyatında  əvvəlki  zamanla  müqayisədə  daha  yüksək  mərhələ  kimi 

səciyyəvidir.  Məhz  bu  səciyyəvilik  bir  çox  tədqiqatçılara  həmin  tarixi  mərhələni  xüsusi 

dövr  -  Orta  Paleolit  dövrü  kimi  (əhəmiyyətinə  görə  son  paleolitə  bərabər  olan  dövr) 

ayırmaq hüququnu verir. Digər tədqiqatçılar bu cür yanaşmaya etiraz edərək hesab edirlər 

ki, Son Aşel dövrü ilə ilk Mustye arasındakı fərq mərhələ səciyyəsi daşımır. Lakin ikinci 

baxışın  tərəfdarlarının  müddəalarına  baxmayaraq,  bütövlükdə  insanların  neandertal  növü 

(ilkin  neandertallar  istisna  olunmaqla)  Mustye  dövrünə  təsadüf  etmişdir.  Artıq  Mustye 

dövründə  sürü  münasibətləri  arxada  qalmış,  ibtidai  icma  quruluşu  (nəsli  cəmiyyət) 

təşəkkül tapmış, kommunalistik münasibətlər qərarlaşmışdır. İndiyədək tədqiqatçıları 

məşğul  edən  neandertal  qəbirləri  həmin  dövrdə  ümumilik  münasibətlərinin 

qərarlaşmasını təsdiq edən faktlardır. 

Neandertal  qəbirləri  ilk  növbədə  neandertalların  kollektiv  birliyi,  qarşılıqlı 

sosial  əlaqəni  dərk  etdiklərini  təsdiq  edir.  Bu,  qarşılıqlı  yardım  institutunun 

yarandığını, icma üzvlərinin bir-birinə qayğısını göstərir. Bu, "neandertalların ibtidai 

icmasını  möhkəmləndirən  əlaqələrin  sabitliyini  və  gücünü  təsdiq  edən" 

[ A . P . O k l a d n i k o v ]   parlaq  göstəricidir.  Güman  etmək  olar  ki,  Mustye  dövrü 

yeni ictimai təşkilatın - tayfanın yaranması zamanı olmuşdur. Hər halda həmin dövrdə 



62 

 

bir  növ  "tayfa  ərəfəsi"  birləşmənin  mövcudluğu  şübhəsizdir.  Bu  birliyin  əsas  tərkib 



hissəsini  böyük  kollektiv  təşkil  edirdi.  Güman  etmək  olar  ki,  bu  kollektiv  bir  neçə 

nəsli icmanı, birgə əməyə əsaslanan bir neçə düşərgəni özündə ehtiva edirdi. 

Bundan başqa, neandertal qəbirləri müəyyən, sırf insan hisslərindən, bəşəriyyət 

tarixində ilk dəfə olaraq öz yaxınlarını dəfn etmiş insanların baxışlarından xəbər verir. 

Nəhayət, bu qəbirlərdən aydın olur ki, insanlar artıq meyitdən törəyə biləcək konkret 

təhlükəni əməli surətdə dərk etmişdilər. 

Mustye  haqqında  yuxarıda  deyilmiş  fikirlər  oykumenanın  müxtəlif 

bölgələrindən  əldə  olunmuş  materiallara  əsaslanan  ümumi  səciyyəli  məlumatlardır. 

Təəssüf ki, Azərbaycan materialı bu baxımdan bizə çox az məlumat verir. Lakin insan 

cəmiyyətinin  inkişafının  başlıca  qanunlarının  ümumiliyini,  qlobal  xarakterini, 

sosiogenezin  ümumi  istiqamətini,  insan  həyatı  modelinin  universallığını,  bu  və  ya 

digər  mərhələ  üçün  səciyyəvi  olan,  insan  yaşayışının  müxtəlif  bölgələrində  mövcud 

olmuş səciyyəvi cəhətlərin bir çoxunun Azıx mağarasında təsdiqlənməsi kimi mühüm 

bir halı nəzərə alaraq neandertalın mənəvi aləminin mənzərəsini Azərbaycana da aid 

etmək mümkündür. 

Yuxarıda  qeyd  edildiyi  kimi,  Azərbaycanda  Mustye  dövrü  Azıx,  Tağlar, 

Daşsalahlı,  Damcılı  və  Qazma  mağaralarında  nisbətən  yaxşı  təmsil  olunmuşdur.  Bu 

dövr təxminən 100-80 min il bundan əvvəl başlanmışdır. 

Levallua  texnikası  müxtəlif  daş  əmək  alətləri  ilə  zəngin  olmuş  Mustye 

dövrünün  ən  böyük  texniki  nailiyyətidir.  Bu  nailiyyət  daşın  emalı  üsullarında  əsil 

inqilab idi. Texnikanın inkişafı daşın istifadəsinin və emalının çox yüksək səviyyəsinə 

(levallua texnikasına) getirib çıxarmışdı. 

Mustye  dövründə  nizə  və  cidaların  daşdan  hazırlanmış  ucluqları  meydana 

gəldi.  Ovçuluq  təsərrüfatı  xeyli  mürəkkəbləşdi  və  yüksək  inkişaf  səviyyəsinə  çatdı. 

İnsan kollektivlərinin qida ilə təminatı ölçüyəgəlməz dərəcədə artdı. 

Nəinki yaxın bölgələrin, habelə bir-birindən kifayət qədər uzaq olan ərazilərin 

sakinləri  arasında  əlaqələrin  genişlənməsi,  həmin  qarşılıqlı  əlaqələrin  tədricən 

fəallaşması  Mustye  dövrünün  mühüm  xüsusiyyətidir.  Məsələn,  Tağlar  mağarasının 

materialı bunu göstərir. Həmin material onun həmin "Şərq düşərgə"ləri ilə bənzəyişi, 

habelə  Araz  çayından  cənubda  yerləşən,  Zaqros  zonasını  da  özündə  ehtiva  edən 

ərazilərin  Mustye  mədəniyyətləri  ilə  qeyd-şərtsiz  əlaqələri  barədə  də  danışmağa 

imkan verir. 

Cənubi  Qafqazın  və  Şərqi  Avropa  düzənliyinin  cənub  hissəsinin,  habelə 

Qədim  Şərq  bölgələri  sakinlərinin  arasında  son  paleolit  dövründə  müəyyən  əlaqələr 

olduğunu  bu  uzaq  məskənlərdə  Qafqaz  obsidianının  tapılması  təsdiqləyir.  Cənubi 

Qafqazın qədim yaşayış yerlərində Qırmızı dəniz mənşəli balıqqulağıların və s. aşkar 

olunması  faktı  da  bunu  sübut  edir.  Yalnız  zəngin  mənəvi  aləmə  malik  olmuş  insan 

uzunmüddətli miqrasiyalar edə bilərdi. 



63 

 

Qeyd etmək lazımdır ki, artıq çox qədim zamanlarda Qafqaz bərzəxi insanların 



tropik  iqlimə  malik  olan  ilkin  vətəndən  -Afrikadan  Avropanın  mülayim  iqlim 

qurşağına  hərəkət  etməsi  üçün  şərait  yaratmış  körpülərdən  biri  idi.  Daha  sonrakı 

zamanlarda da xeyli insan kütləsinin dəfələrlə bu ərazi ilə hərəkəti baş vermişdir. 

Ali heyvanların və insanın genetikası və psixofiziologiyası sahəsindəki ən yeni 

kəşflər  miqrasiya  kimi  fövqəladə  dərəcədə  maraqlı  olan  halın  anlaşılmasına  açar  ola 

biləcəkdir.  Tədqiqatlar  göstərmişdir  ki,  digər  ali  məməlilər  kimi  insanlığın  ayrı-ayrı 

nümayəndələrinə  də  yeniyə, tanış olmayana  meyil  xasdır. Mütəxəssislər bu hadisəni 

"azadlıq  refleksi"  adlandırırlar.  Bu,  məchulun  mahiyyətinə  varmaq  üçün 

qarşısıalınmaz  meylə  tələbatdır.  Bu  fenomenin  irsən  ötürülməsi  artıq  çox  qədim 

zamanlarda  məchula  doğru  bu  cür  anadangəlmə  meylə  malik  olan  xeyli  insan 

qruplarının  meydana  gəlməsinə  gətirib  çıxara  bilərdi.  Ola  bilər  ki,  artıq  ən  qədim 

zamanlarda  Azərbaycan  ərazisində  ən  azı  iki  başlıca  avropoid  antropoloji  tipinin 

yaşaması,  yazılı  mənbələrdən  adları  bəlli  olan  bir  neçə  dildə  danışan  tayfaların 

mövcud olması səbəbini məhz deyilənlərdə axtarmaq lazımdır. 

 

Şübhəsizdir  ki,  bir  çox  nəsillərin  "azadlıq  refleksi"ni,  yenilik  zövqünü 



toplaması  onların  mədəniyyətinə  xüsusi  dinamiklik  və  çeviklik  gətirirdi.  Ən  erkən 

tarixi mərhələlərdən başlayaraq antik dövrədək Azərbaycanda mövcud olmuş bir çox 

parlaq mədəniyyətlər bunu aydın şəkildə təsdiq edir. 

Azərbaycanda  yuxarı  paleolitin  yaxşı  öyrənilməməsinə  baxmayaraq, 

göstərmək  lazımdır  ki,  Mustye  ilə  son  paleolit  arasındakı  hədd  xüsusilə  vacib  və 

mühüm  hədd  kimi  qiymətləndirilməlidir.  Bu  zaman,  təxminən  30-35  min  il  bundan 

əvvəl  müasir  tipli  insan  -  Nomo  Sapiens  ("dərrakəli  insan")  meydana  gəlmişdir. 

"Dərrakəli insan"ı neoantrop (yeni insan) da adlandırırlar. 

Bu  zamandan  etibarən  təbii  seçmə  özünün  forma  əmələgətirici  rolunu  qəti 

surətdə  itirdi  (bunun  nəticəsində  insanın  fiziki  tipinin  dəyişməsi  prosesi  dayandı), 

təbii seçmənin yerini isə ictimai qanunauyğunluqlar tutdu. 

Beləliklə, hər bir yeni mərhələdə mənəvi aləmi zənginləşən qədim Azərbaycan 

sakinləri  Paleolit  dövrü  ərzində  təbiəti  öz  məqsədlərinə  xidmət  etməyə  vadar  edir, 

tədricən təbiət üzərində hökmranlıq etməyi öyrənirdilər. 

 

 

 



 

 

 



 

 

 


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   37




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə