TarġXĠ ən qədimdən bizim eranın III əsri yeddġ CĠlddə



Yüklə 3,9 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə7/37
tarix26.02.2017
ölçüsü3,9 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   37

Ev sənətkarlığı. Eneolit dövründə sənət sahələri daha çoxcəhətli olur. Daş və 

sümük  əşyaları  hazırlama,  dəriişləmə  kimi  ənənəvi  peşələrlə  yanaşı,  yeni  istehsal 

sahələri  inkişaf  edir.  Burma  və  cilalanma  texnikası  tətbiq  olunur.  Ağacişləmə 

sənətinin  inkişafı  ilə  əlaqədar  daş  baltaların  cilalanması  və  itilənməsi  geniş  yayılır. 

Daş baltalar vasitəsilə toxa və bir çox başqa alətlərə sap hazırlanırdı. Daş toppuzların 

cilalanması və onlarda dəstək yerinin deşilməsi təcrübə və ustalıq vərdişi tələb edirdi. 



80 

 

Ağstafanın  Aşağı  Göycəli  kəndində  Töyrətəpə  eneolit  yaşayış  yerində  bir  otaqda 



döşəmə üzərində nəhəng daş həvəng, zərbə daşı, parçalanmış daşlar, çoxlu sümük, o 

cümlədən  yarımçıq  qalmış  sümük-məmulat,  həm  də  alətlər  üçün  tədarük  materialı 

tapılmışdır. Oradaca doqquz sümük toxa,  maral buynuzundan ikideşikli boru, sümük 

qaşıq, beşdişli oraq, iki dən daşı və qaşıqvari sümük əşya var idi. Bu otaq, çox güman 

ki,  sümük  və  başqa  məmulat  hazırlanan  emalatxana  olmuşdur.  Dəri  işləmə  və  dəri 

məmulatı  hazırlama  peşəsi  də  inkişaf  etməkdə  idi.  Bir  qayda  olaraq  dövrün  yaşayış 

yerlərində külli miqdarda sümük bizlər tapılır. Bunlar isə dəridən paltar, ayaqqabı və 

başqa  əşyaların geniş istehsalını sübut edir. Əliköməktəpədən tapılan boğazlı çəkmə 

formasında  gil  qab  dəridən  ayaqqabı  hazırlanması  ehtimalını  yəqinliklə  söyləməyə 

imkan verir. 

Eneolit dövrünün son mərhələsinə aid bəzi abidələrdə Azərbaycanda toxuculuq 

peşəsinə  aid  daşdan,  sümükdən  və  gildən  iy  başlıqlarına  və  çox  zərif  parça  izlərinə 

rast gəlinmişdir. 

Eneolit  dövrü  əhalisi  daha  çox  qamışdan  həsir,  səbət  və  başqa  məmulat 

hazırlayırdı.  Evlərin  döşəmələrində  tez-tez  həsir  qalıqlarına  rast  gəlinir.  Bəzən 

ölülərin  də  həsirə  bükülməsi  halları  müşahidə  olunmuşdur.  Oturacaqlarında  toxuma 

izləri qalmış gil qablara A

Z

ərbaycanın bir sıra rayonlarında rast gəlinmişdir. 



İstehsaledici  təsərrüfatın  yaranma  və  inkişafı  dövründə  ev  sənətkarlığında 

dulusçuluq  xüsusi  yer  tuturdu.  Əhalinin  artmaqda  olan  tələbatı  gil  qab  istehsalını 

çoxaltmaq  zərurətini  doğururdu,  bu  isə  təbii  olaraq  xüsusi  dulus  kürələrinin 

hazırlanmasına  səbəb  olurdu.  Belə  kürələrin  qalıqları  I  Kültəpədə,  Şomutəpədə, 

İlanlıtəpədə, Əliköməktəpədə, Çalağantəpədə aşkar olunmuşdur. İkiyaruslu kürələrin 

varlığı da müəyyən edilmişdir. Aşağı yarus kamerasında yanacaq yığılır, üst yarusda 

isə  gil  qablar  qoyulurdu.  Yanacaq  kamerasının  külfələri  və  damındakı  gözlər 

vasitəsilə alov gil qablar düzülmüş üst kameraya daxil olur. Belə kürələrdə qab-qacaq, 

həm də, yəqin ki, iri təsərrüfat küpləri bişirilirdi. 

Qablar  əldə  hazırlanırdı,  formaca  onlar  məhdud,  əsasən,  qalındivarlı,  kobud 

işlənmiş və bişmə keyfiyyətləri də çox yüksək deyildir. Bəzi iri təsərrüfat küplərində 

qulpu əvəz edən qulaqcıqlar (çıxıntılar) vardır. Yalnız Əliköməktəpə yaşayış yerində 

adi qulpları olan kuzələr əldə edilmişdir. 

Şərqi Zaqafqaziya dulusçuluq sənətində iki müstəqil zonaya ayrılır. Onlardan 

biri Kür vadisini, onun orta axınını, o biri isə cənub düzən rayonlarını əhatə edir. 

Kür  vadisinin  qabları  bir  qayda  olaraq  qısa  dabanlı,  rəngləri  tutqun,  qonur, 

üzərləri  yüngülcə  sığallı  və  yapma  konusvari,  qabarıq  yapma  xətlər  və  fiqurlarla 

bəzədilmişdir.  Gilin  tərkibinə  qum,  daş  və  saxsı  xəkəsi  qatılmışdır.  Zaqafqaziyanın 

cənub  rayonlarının  saxsı  məmulatı  isə  geniş  oturacaqlı,  açıq  qırmızı  rəngli,  gilində 

bitki qatışığı, üzərinə şirə (anqob) çəkilmiş və cilalıdır. Naxış boya ilə vurulub, bəzən 

yapma bəzəklərə rast gəlinir. 


81 

 

Azərbaycanın  Urmiya  gölü  ətrafı  vilayətlərinin  saxsı  məmulatı  bir  qədər 



müxtəlifliyi  və  texniki  mükəmməlliyi  ilə  seçilir.  Orada  Dəlmətəpə  yaşayış  yerinin 

dulusçuları  yüksək  ustalığa  nail  olub,  gözəl  boyalı  qablar  hazırlayırdılar.  Boyalı 

qabların  ən  qədim  nümunələri  e.ə.  VI  minillikdə  Hacı  Firuz  yaşayış  yerindən  əldə 

edilmişdir. 

Eramızdan  əvvəl  IV  minilliyin  birinci  yarısında  gil  qabların  hazırlanmasında 

fırlanan  primitiv  dəzgahdan  istifadə  olunması  Azərbaycanın  dulusçu  sənətkarlığında 

tamamilə  yeni  mərhələ  idi.  Qablar  yüksək  keyfiyyəti,  çox  müxtəlifliyi  ilə  seçilir. 

Ağdam  rayonunda  Leylatəpə  yaşayış  yerindən  alınan  məlumata  görə,  bu  dövrün 

qabları  dairəvi  planlı  ikiyaruslu  dulus  kürələrində  bişirilirdi.  Eneolit  dövrünün  daha 

qədim yaşayış yerlərinin dulus kürələri isə uzunsov oval formada olmuşdur. 

Zaqafqaziyanın  Eneolit  dövrü  əhalisinin  metalla  tanışlığı  barədə  tapılmış  mis 

əşyalara görə mühakimə yürütmək olar. 

Qazax  rayonunun  Qarğalartəpəsi  yaşayış  yerindən  mis  lövhədən  hazırlanmış 

muncuq, Əliköməktəpədən iki mis muncuq və biz, Urmiya rayonunda Göytəpədən isə 

üç mis əşya qırığı tapılmışdır. Göytəpə tapıntılarından biri bıçaq tiyəsinin hissəsidir. 

Nisbətən çox metal, o cümlədən üç mis - mərgmüş qatışıqlı əşya I Kültəpənin 

ən qədim mədəni təbəqəsindən məlumdur. Buradan dördtilli biz, rombvari lövhə, iki 

muncuq  və  üç  naməlum  əşya  qırığı  əldə  edilmişdir.  Leylatəpə  yaşayış  yerindən  isə 

daha  çox  metal,  o  cümlədən  mismərgmüşnikel  qatışıqlı  əşya,  ən  başlıcası  isə, 

Qafqazda metal əritməyə aid ən qədim maddi qalıqlar tapılmışdır. 



Əlaqələr. Azərbaycanın erkən əkinçi mədəniyyətinin inkişafı Qafqazın və Ön 

Asiyanın  qonşu  rayonları  ilə  təmasda  və  qarşılıqlı  əlaqədə  keçmişdir.  Mərkəzi 

Zaqafqaziyanın  ən  qədim  yaşayış  yerlərində  dairəvi  planlı  kərpic  tikililər  inşaatda 

ənənəvi formanı təşkil edir. Eyni vaxtda belə tikililər Şimali Mesopotamiyada geniş, 

yayılmışdır.  Dairəvi  planlı  çiy  kərpic  memarlığını  Yaxın  Şərqdə  yayan  Xalaf 

mədəniyyəti qəbilələri olmuşdur. 

Xalaf  qəbilələrinin  tarix  səhnəsinə  çıxması  ilə  Ön  Asiyada  əlaqələr,  etno-

mədəni proseslər nəzərə çarpacaq dərəcədə genişlənir. 

Zaqafqaziyanın, o cümlədən  Azərbaycanın eneolit qəbilələrinin  dairəvi planlı 

tikililəri  ilə  Xalaf  qəbilələri  tikililəri  arasındakı  münasibəti  konkret  izah  etmək 

çətindir.  Ancaq  güman  etmək  olar  ki,  həmin  regionların  inşaatında  yeni  formalı 

tikililərin  geniş  yayılması  müəyyən  qarşılıqlı  əlaqələrin  nəticəsində  mümkün 

olmuşdur. 

Arxeoloji  materiallar  göstərir  ki,  Azərbaycan  qəbilələri  ilə  Mesopotamiya 

qəbilələri  arasında  əlaqələr  bütün  Eneolit  dövrü  ərzində  olmuşdur.  Belə  ki, 

Naxçıvanın  Kültəpə  yaşayış  yerinin  qədim  mədəni  təbəqəsindən  Cənubi  Qafqazın 

Xalaf  mədəniyyəti  sakinləri  ilə  əlaqələrin  ilkin  çağlarını  əks  etdirən  boyalı  Xalaf 

çölməkləri tapılmayıbdır. 



82 

 

Azərbaycanın  Mesopotamiya  ilə  sonrakı  (V  minilliyin  sonu,  IV



 

minilliyin 

əvvəli)  əlaqələri  Obeyd  mədəniyyəti  materiallarında  öz  əksini  tapmışdır.  Obeyd 

boyalı  qab  nümunələri  Cənubi  Azərbaycanda  Urmiya  gölünün  hövzəsində,  həm  də 

Qafqaz  yaşayış  yerlərindən  tapılmışdır.  Uzunmüddətli  əlaqələr  və  təmas  nəticəsində 

Azərbaycan  Obeyd  qəbilələri  üçün  tanınan  bir  ölkə  olmuş  və  yəqin  ki,  onların 

diqqətini  cəlb  etmişdir.  Qarabağ  düzənliyində  Xındırıstan  kəndi  yaxınlığındakı 

Leylatəpədə  memarlıq  formaları,  dulusçuluq  kürələri,  dulus  məmulatı  bu  ərazidə 

əsrlərlə  davam  edən  yerli  mədəniyyətdən  tamamilə  fərqlənir.  Bir  sıra  faktik  dəlillər 

(iki  boğazlı  qablar,  boğazlarında  üfüqi  gözlər  olan  küpələr  və  s.)  Şimali 

Mesopotamiyanın,  məsələn,  3-cü  Yarımtəpə  Obeyd  yaşayış  yerində  eyni  ilə  təkrar 

olunur.  Belə  vəziyyət  isə  eramızdan  əvvəl  IV  minilliyin  birinci  yarısında  Qarabağ 

düzənliyində  bina  salmış  qəbilələrin  Mesopotamiyadan  köçməsinə  şübhə  yeri 

qoymur. 


Eneolit dövründə əlaqələrin istiqaməti tək Mesopotamiya ilə bitmirdi. 

Arxeoloji  materiallar  Azərbaycanın  şərq  və  cənub  vilayətlərlə  əlaqələrini 

müəyyənləşdirməyə  imkan  verir.  Bu  cəhətdən  bəzək  əşyalarının  xüsusi  əhəmiyyəti 

vardır.  Kültəpə  və  Çalağantəpə  qəbirlərində  bəzi  daş  növlərindən  hazırlanmış 

muncuqlar,  şəksiz,  buraya  gətirilmədir.  Firuzə  daşından  muncuqlar  bu  qəbildəndir. 

Firuzə  daşı  qədimdə  Əfqanıstan  və  Şərqi  İrandan  Ön  Asiyanın  bir  çox  rayonlarına 

yayılırdı. 

Kültəpə,  Çalağantəpə  və  başqa  yaşayış  yerlərinin  sakinləri  sümükdən  və 

daşdan bəzək hazırlama məharətinə malik idilər. Ancaq bəzi qəbirlərdən mindən artıq 

muncuğun  tapılması  onların  qonşu  ölkələrdən  mübadilə  məqsədi  üçün  gətirilməsini 

söyləməyə  əsas  verir.  Çalağantəpədə  bir  uşaq  qəbrindən  tapılan  iki  mindən  artıq 

muncuğun  1580  ədədi  sədəfdən  düzəldilmişdir.  Başqa  qəbirlərdə  də  belə,  həm  də 

qara,  boz  rəngli  bərk  daşdan  çox  zərif  işlənmiş  cilalı  muncuqlara  rast  gəlinmişdir. 

Görünür,  harada  isə  cənubda,  dənizsahili  rayonlarda  mübadilə  üçün  sədəfdən  külli 

miqdarda muncuq hazırlanırmış. 

Eneolitin son dövründə Azərbaycan qəbilələri Ön Asiyanın qonşu rayonlarının 

əhalisi  ilə  nisbətən  intensiv  əlaqələrdə  olmuşdur.  Mövcud  əlaqələr  bəzən 

Mesopotamiyadan  Azərbaycana  ayrı-ayrı  qəbilə  qruplarının  köçməsinə  gətirib 

çıxarırdı. 

Ġctimai  münasibətlər.  İbtidai  icma  quruluşunun, o cümlədən  erkən  əkinçilik 

dövrünün  əsasını  istehsal  vasitələri  üzərində  ictimai  mülkiyyət  təşkil  edirdi. 

Azərbaycanda  erkən  əkinçi  cəmiyyətinin  quruluşunu  aydınlaşdırmaq  üçün  əsasən 

arxeoloji  dəlillərə,  o  cümlədən  məişət  və  dəfn  abidələrinə  müraciət  edilir.  Dövrün 

yaşayış  məskənləri  təsərrüfat-məişət  komplekslərindən  ibarət  tikililərin  sıxlığı  ilə 

səciyyələnir.  Yaşayış  otağı,  ərzaq  anbarı  və  həyətyanı  sahələrdən  ibarət  belə 

komplekslər  arakəsmə,  kərpic  divarlarla  bir-birindən  ayrılır.  Bu  komplekslər  sosial-


83 

 

iqtisadi  inkişafın  müəyyən  mərhələsində  yaranır.  Görünür,  onlar  cüt  nikah  əsasında 



qurulmuş  ailə  ilə  bağlıdır.  Belə  ailə  özünün  mənzil,  anbar  və  həyətyanı  sahəsini 

ayırmaq  labüdlüyünü  doğurur.  Belə  cüt  nikah  ailələr  həmin  dövrün  cəmiyyətinin 

ictimai əsasını təşkil edirdi. Bir neçə ailə təsərrüfatla birgə məşğul olur: taxıl tarlaları, 

mal-qara  və  otlaqlar  icmanın  himayəsində  idi.  Birgə  görülən  iş  və  birgə  istifadə 

olunan  hər  şey  ümumi  mülkiyyəti  təşkil  edirdi.  Lakin  kollektiv  təsərrüfatın  məhsulu 

beş-yeddi  üzvdən  ibarət  ailələr  arasında  illik  pay  kimi  bölünürdü.  Ailədə  kişi 

rəhbərliyi özünə  mövqe qazanır. Bununla belə, erkən əkinçilik cəmiyyətində qadının 

hörməti  və  xüsusi  mövqeyi  var  idi.  Zaqafqaziyanın  eneolit  məskənlərindən  yalnız 

bəziləri nisbətən böyük sahəyə  malikdir.  Onlarda sayca çox olan kollektiv  yaşayırdı. 

Görünür,  belə  kollektivləri  başında  ağsaqqallar  şurası  duran  icma  təşkilatı  idarə 

edirdi. Onun təsir dairəsində məhdud ərazidə iri məskənlər ətrafında yerləşən bir neçə 

əkinçi məntəqəsinin daxil olması ehtimalını söyləmək olar. 

Erkən əkinçilərin dəfn abidələri sosial ayrılmaların zəif mərhələsini əks etdirir. 

Ancaq  ərazisi  Kültəpə  və  Çalağantəpə  yaşayış  yerlərində  tədqiq  olunan  bəzi 

qəbirlərdə  nisbətən  zəngin  materiallara  rast  gəlinmişdir.  Erkən  əkinçilik 

mədəniyyətinin  inkişafı  dövründə  daş  toppuzların  yayılması  diqqəti  cəlb  edir. 

Zaqafqaziyada  onlar  həm  yaşayış  yerlərinin  materialı  içərisində,  həm  də  tək-tək 

qəbirlərdə  tapılmışdır.  Xüsusi  daş  növlərindən  hazırlanmış  və  səylə  cilalanmış  bu 

əşyalar  hakimiyyət  rəmzi  kimi  görünür,  ağsaqqal  və  ya  nəsil  başçılarına  mənsub 

olmuşdur. 

Yerli cəmiyyətin  ictimai həyatında nəzərə çarpan  mürəkkəbləşmə  sonrakı, İlk 

Tunc  dövründə  baş  verir  -  patriarxal  münasibətlər  möhkəmlənir,  hakimiyyət  qəbilə 

başçılarının əlində cəmləşir.    

Ayinlər,  etiqad.  Dəfn  adətləri,  heyvanların  əhliləşdirilməsi,  dənli  bitkilərin 

becərilməsi və müxtəlif ev sənətkarlığının inkişafı sayəsində bu dövrdə ibtidai insanın 

dərketmə  qabiliyyəti  xeyli  artır  –  və  yeni  ayinlər  yaranır,  dil  zənginləşir,  insanların 

təsəvvürləri xeyli mürəkkəbləşir. 

Dini  adətdə,  əvvəllər  olduğu  kimi,  əcdadlara  pərəstiş  mühüm  yer  tuturdu. 

Erkən əkinçi qəbilələrin çoxunda, o cümlədən Azərbaycanda ölünü bilavasitə yaşayış 

yerləri  ərazisində  dəfnetmə  adəti  yayılmışdı.  Tədqiqatçılar  adətən  onu  yenidən 

doğulma,  həyata  qayıtma  ideyası,  son  nəticədə  məhsuldarlıq,  ailə  və  nəsil  artımı  ilə 

səsləşən  ideya  ilə  bağlayırlar.  Ola  bilsin  ki,  bu  ideya  zəminində  ölülərin  üzərinə 

qırmızı  boya  tozu  (oxra)  səpmək  adəti  meydana  gəlmişdi.  Yaşayış  yerlərində  ölülər 

basdırılarkən  həsirə  bükülür,  qəbir  çuxuruna  gil  suvaq  çəkilirdi.  Yaşayarkən  malik 

olduqları  bəzək  əşyalarına  toxunulmur,  qəbirə  qoyulurdu.  Axirət  dünyasına  inamla 

əlaqədar olaraq qəbirə gil qablar, əmək alətləri və başqa əşyalar da qoyulurdu. Ölülər 

tək, bükülü vəziyyətdə, bəzən isə bir neçəsi birlikdə dəfn olunurdu. 



84 

 

Azərbaycanın  erkən  əkinçiləri  adət  və  ayinlə  əlaqədar  olaraq  əsasən  yaşayış 



məskənlərində  xüsusi  ibadət  yerlərində  müxtəlif  mərasimlər  keçirirdilər.  Təbiətin 

dərkolunmaz  hadisələrini  aydınlaşdırmaq  cəhdi,  onlar  qarşısında  qorxu  və  acizlik, 

insanlarda  magik  vasitələrə  (lənət  və  s.),  müxtəlif  dini  aktlara  (yalvarma,  dua) 

müraciət  etmək  tələbatını  doğururdu.  Əliköməktəpə  yaşayış  yerində  divarı  gillə 

suvanmış  və  ağardılmış  tikilini  ibadətgah  hesab  etmək  olar.  Ağardılmış  divara  boya 

ilə naxış vurulmuşdur. Divarı ağardılmış və boya ilə naxış vurulmuş bina Çalağantəpə 

yaşayış yerində də aşkar olunmuşdur. 

Azərbaycanın  yaşayış  məskənlərində  təsadüf  olunan  qaralmış  hisli  daşların 

magiya  ilə  əlaqəsi  olduğunu  güman  etmək  olar.  Qarğalartəpəsi  yaşayış  yerində  belə 

daşlara təklikdə və  koma  halında rast gəlinmişdir. Burada gildən  xüsusi düzəldilmiş, 

diametri 0,7 m olan təknəvari bir çuxurda 250 ədəd hisli daş qalağı aşkar olunmuşdur. 

Çuxura  ot  yığıb  yandırdıqdan  sonra  daşlar  qəsdən  oraya  atılmışdır.  Çuxurun  dibi 

yanıq qatla örtülü idi. Burada quraqlığa qarşı, onu mülayimləşdirmək niyyətini güdən 

və yağışı çağıran ayinlə əlaqədar aparılmış mərasimin qalıqlarını görürük. 

Azərbaycanın  yaşayış  yerlərində  insan  surətini  əks  etdiren  fiqurlar  erkən 

əkinçilərin  ideoloji  təsəvvürləri  haqqında  müəyyən  məlumat  verir.  Yanıqtəpədə 

daşdan  düzəldilmiş  insan  fiqurunun  rənglənmiş  baş  hissəsi  tapılmışdır.  Onun  gözü 

qara  rənglə  göstərilmişdir.  Hacı  Firuzdan  gil  qadın  fiquru  və  başqa  insan  fiquru 

hissələri  əldə  edilmişdir.  Demək  olar  ki,  məlum  olan  bütün  antropomorf  fiqurlar 

qadına  aid  olub  məhsuldarlıq  ideyasını  təcəssüm  etdirirlər.  Çalağantəpədən  tapılan 

fiqurlar  çox  təmtəraqlı  bəzədilmişdir.    Onlarda  boyunbağı,    qurşaq    kəmərləri,    saç  

hörüklər  fiqurların  qadına  mənsub  olduğunu  söyləməyə  əsas  verir.  Fiqurlar 

yarımboydur, qol və qıçları verilməmişdir. 

Qarğalartəpəsi  fiqurunda  yuxarıdan  aşağı  qadın  hörüklərini  əks  etdirən 

dalğavari  xətlər  uzanır.  Belə  xətlər  üfüqi  istiqamətdə  qıçlar  üzərində  çəkilmişdir. 

Etnoqrafiyadan məlumdur ki, qadınlar məhsulu təbii fəlakətdən xilas etmək niyyəti ilə 

saçlarını  tökərək  cadugərlik  vasitələrinə  əl  atırlar;  görünür,  burada  yağış  çağırmaq 

əqidəsi özünü göstərir. 

Örnəklərin  məhdudluğuna  baxmayaraq,  onlar  Azərbaycanın  qədim  əkinçi-

maldar əhalisinin ideoloji təsəvvürlərinin müxtəlifliyi haqqında mülahizə yaradır. 

 

 

 



 

 

 

85 

 

ĠKĠNCĠ BÖLMƏ 



 

 

AZƏRBAYCAN ƏRAZĠSĠNDƏ TUNC DÖVRÜ. 

ĠBTĠDAĠ-ĠCMA QURULUġUNUN 

DAĞILMASI 

 

IV   FƏSİL 



 

ĠLK TUNC DÖVRÜ. KÜR-ARAZ MƏDƏNĠYYƏTĠ 

 

Əkinçi-maldar qəbilələr. İlk Tunc dövründə, az qala, bütün Azərbaycanın və 

Zaqafqaziya  ərazisinin  düzən  və  dağlıq  rayonları  əkinçi-maldar  qəbilələr  tərəfindən 

tutulur,  mənimsənilir.  Bu  dövrdə  Mərkəzi  və  Şərqi  Zaqafqaziyanın,  Şimal-şərqi 

Qafqazın,  həm  də  Cənubi  Azərbaycanın  və  Şərqi  Anadolunun  əsas  əraziləri  elmdə 

Kür-Araz  mədəniyyəti  adı  altında  tanınmış  vahid  maddi-mədəni  irsə  sahib  qəbilələr 

tərəfindən  məskunlaşır.  Bu  mədəniyyət  ilk  dəfə  1940-cı  illərdə,  Kür-Araz  çayları 

arasındakı ərazilərdə tapılmış materiallar əsasında müəyyənləşdirilmişdir. O vaxt Kür-

Araz  mədəniyyətini  eneolitə  aid  edirdilər.  Sonralar  aydın  oldu  ki,  bu  mədəniyyətin 

hüdudları  Kür-Araz  çayları  arasından  çox  genişdir,  abidələri  isə  e.ə.  IV  minilliyin 

ortalarından  III  minilliyin  son  rübünədək  xronoloji  çərçivəni  əhatə  edən  ilk  tunc 

dövrünə aiddir. 

Eneolit  dövründən  ilk  tunc  Kür-Araz  mədəniyyətinə  keçidi  bilavasitə  əks 

etdirən abidələr demək olar ki, hələ məlum deyildir. Ancaq bəzi abidələrdə onları bir 

tərəfdən  Kür-Araz  mədəniyyətinə,  digər  tərəfdən  eneolit  mədəniyyətinə  bağlayan 

materiallara rast gəlinir. 

İlk  Tunc  dövründə  Azərbaycan  və  bütün  Zaqafqaziya  qəbilələrinin  ictimai-

iqtisadi və mədəni inkişafında əhəmiyyətli irəliləyişlər baş verir. İnkişaf etmiş əkinçi-

maldar təsərrüfatı zəminində yaranan yaşayış məskənlərinin bəziləri bu dövrdə böyük 

yaşayış  məntəqələrinə  çevrilir.  Yerli  xammaldan  tunc  məmulatın  istehsalı  geniş 

inkişaf tapır. Əkinçilik və maldarlığın yüksək inkişafı əhalinin artımına və patriarxal 

münasibətlərin qəti olaraq möhkəmlənməsinə səbəb olur. 

İlk tunc  dövrünün son  mərhələsində  yerli qəbilələrin sosial-iqtisadi həyatında 

aydın müşahidə olunan dəyişikliklər baş verir. Ayrı-ayrı maldar qəbilələrin daxilində 

mülki və sosial təbəqələşmə artır, hakimiyyət və mülkiyyət qəbilə başçılarının əlində 

cəmləşir. 



86 

 

Azərbaycanda  Kür-Araz  mədəniyyəti  qəbilələri  eneolit  dövründə  tərk  edilmiş 



bəzi  yaşayış  yerləri  ərazisində  məskunlaşır.  Naxçıvanda  I  Kültəpə,  Ovçulartəpəsi, 

Qazaxda Babadərviş, Cənubi Azərbaycanda Göytəpə və Yanıqtəpə belə yerlərdəndir. 

Azərbaycanın  digər  ilk  tunc  dövrü  yaşayış  yerləri  yeni  ərazilərdə  bina  olunur. 

Bunlardan Qobustan və Mingəçevir, Füzuli rayonunda Qaraköpəktəpə və Günəştəpə, 

Beyləqan  rayonunda  Çardaxlıtəpə,  Cəlilabad  rayonunda  Mişarçay,  Xaçmaz 

rayonunda  Qəflə  təpələri,  Dəvəçi  rayonunda  Sərkərtəpə,  Ağcabədi  rayonunda 

Cüttəpə, Bərdə rayonunda Şortəpə, Ağdam rayonunda Qarahacı və s. yaşayış yerlərini 

göstərmək olar. 

Azərbaycanda  bu  dövrün  bir  sıra  dəfn  abidələri  Xankəndi  yaxınlığında  və 

Xanlarda,  Mingəçevirdə,  Mil  düzündə,  Daşkəsən  rayonunda,  Şəmkir  rayonunda 

Osmanobuzda, Tərtər rayonunda Borsunluda, Astara rayonunda Telmankənddə tədqiq 

edilmişdir. 

Abidələrin  öyrənilməsi  Azərbaycanda  İlk  Tunc  dövründə  məskunlaşmış 

qəbilələrin 

təsərrüfatını, 

məişətini  və  mədəniyyətini,  ideoloji  görüşlərini 

işıqlandırmağa imkan verir. 

YaĢayıĢ  yerləri.  Azərbaycan  ərazisində  İlk  Tunc  dövrü  yaşayış  yerləri  əksər 

hallarda dağa yaxın, kiçik çay sahillərində bina olunurdu. Onlara hərdən mərkəzi aran 

rayonlarında, yaxud Araz və Kür çayları sahillərində də təsadüf olunur. 

Yüksək dağlıq rayonlarda, az da olsa, həm dəfn (Daşkəsən) və həm də yaşayış 

yerlərinin qalıqları (Kəlbəcər) aşkar olunmuşdur. Düzən rayonlarda eneolit dövründən 

fərqli  olaraq  İlk  Tunc  dövrü  yaşayış  yerləri  tək-təkdir.  Məsələn,  Kür  çayının  orta 

axarında  Gəncə-Qazax  və  Mil-Qarabağ  düzənlərində  əvvəllər  sıx  məskunlaşmış 

ərazilər ilk tunc dövründə əsasən sahibsizləşir. İqlimin dəyişməsi, quraqlıq dövrünün 

başlanması,  kiçik  çayların  və  bulaqların  quruması  ilə  əlaqədar  yaranan  vəziyyətdə 

əsrlərlə  gur  həyatlı  və  əkinçilik  mədəniyyətinin  inkişafı  üçün  əlverişli  ərazilər  tərk 

olunur. 

Zaqafqaziyanın  Kür-Araz  mədəniyyəti  yaşayış  yerləri  orta  hesabla  1-2  ha 

sahəni  tutur  (Babadərviş,  Qaraköpəktəpə,  Mişarçay,  Cüttəpə  və  s.).  Lakin  bəzi  Kür-

Araz  mədəniyyəti  yaşayış  yerlərinin  sahəsi  çox  böyükdür.  Belə  ki,  Cənubi 

Azərbaycanda  Yanıqtəpə  9  ha  sahəni  tutur,  bu  isə  İlk  Tunc  dövrünün  bəzi  yaşayış 

yerlərində hövük əhali kütləsinin cəmləşməsini və bir çox əsrlər ərzində arasıkəsilməz 

həyat tərzini əks etdirir. Yaşayış yerlərində qalın mədəni təbəqələrin yaranması uzun 

müddətli  həyat  tərzi  ilə  bağlıdır.  I  Kültəpədə  mədəni  təbəqənin  qalınlığı  8  m, 

Qaraköpəktəpədə  7  m,  Mişarçayda  4  m-dən  artıq,  Urmiya  gölünün  qərbində 

Göytəpədə 9 m-dir. 

İlk tunc dövrü yaşayış yerlərinin bəziləri müdafiə hasarı ilə əhatəyə alınmışdır. 

Bu isə həmin vaxtda əhalinin həmişə dinc şəraitdə yaşamadığını, bəlkə mal-qara üçün 

otlaq  ərazilər  və  sair  üstündə  baş  verən  toqquşmaları  sübut  edir.  Göytəpə  yaşayış 


87 

 

yerində  çiy  kərpicdən  daş  bünövrə  üzərində  müdafiə  hasarının  eni  1,65  m, 



Yanıqtəpədə qala hasarı 5 m enində olub palçıqla bərkidilmiş daşdan hörülmüş və hər 

iki üzdən suvanmışdır. Qala divarında tağlı qapı aşkar edilmişdir. 

Kür-Araz mədəniyyəti yaşayış yerlərinin, o cümlədən Azərbaycan abidələrinin 

memarlığında, eneolit dövründə olduğu kimi, ən çox dairəvi planlı evlər inşa edilirdi. 

Lakin  bəzi  yaşayış  yerlərində  düzbucaqlı  formalı  evlərə  də  rast  gəlinir.  Belə  kərpic 

evlər  Göytəpədə  aşkar  olunmuşdur.  Yanıqtəpədə  belə  evlər  dairəvi  planlı  tikililəri 

əvəz  edir  və  burada  uzun  müddət  inşaatda  vahid  forma  olaraq  qalır.  Eyni  vəziyyət 

Qaraköpəktəpə  yaşayış  yerində  də  qeydə  alınmışdır.  Dairəvi  planlı  evlərin  diametri 

bəzən 13 m-ə çatır, adətən onların diametri 3 m-dən 5 m-ə qədər, divarların qalınlığı 

isə təqribən 0,5 m-dir. 

İnşaatda  adi  formalı  kərpiclər  işlədilirdi.  Kültəpə,  Yanıqtəpə  və  Mişarçay 

evlərində  kərpiclərin  düzülüş  texnikası  maraq  doğurur.  Bir  cərgədə  kərpiclər  cüt-cüt 

divar boyu uzununa, o biri cərgə isə divarın eninə düzülmüşdür. 

Dairəvi  planlı  evlərdə  damları  örtmə  konstruksiyası,  görünür,  konik  formalı 

olub, dirəklər üzərində qurulmuşdu. 

Babadərvişdə  evlərdən  birinin  mərkəzi  hissəsində  dirək  çalası,  döşəməyə 

basdırılmış gil manqal və möhrədən düzəldilmiş kürsünün varlığı aşkar olunmuşdur. 

Evlərin  divarları  və  döşəmələri  adətən  gillə  suvanırdı.  Qaraköpəktəpənin  ilk 

tunc dövrü təbəqəsində, ötən dövrün bəzi yaşayış yerlərində olduğu kimi, evlərdə gillə 

suvanmış döşəmələrə qırmızı şirə çəkilməsi halları qeydə alınmışdır. 

Adətən  yaşayış  otaqlarının  mərkəzi  hissəsində  gil  manqallar  yerləşdirilirdi. 

Kültəpə  və  Yanıqtəpə  yaşayış  yerlərinin  bəzi  evlərində  divar  dibində  qurulmuş 

sobaların varlığı maraq doğurur. Onların iç hissəsində istiliyi çox saxlayan qum qatı 

və alovun cərəyan etdiyi kanallar vardır. 

Yanıqtəpə  yaşayış  yerində  ikimərtəbəli evlərin aşkar olunması,  şəksiz, böyük 

əhəmiyyət  kəsb  edir.  Orada  xüsusi  məqsəd  daşıyan  yataq  səkiləri,  taxçalar  və  taxıl 

kəndisi olmuşdur. Evlərin divarlarında asılmış gön və dərilərin izləri qalmışdır. Bütün 

bunlar Yanıqtəpə əhalisinin məişət mədəniyyətinin nisbətən yüksək inkişafına dəlalət 

edir. 

Beləliklə, ilk tunc dövrü yaşayış yerlərinin memarlığında və ev inşasında ötən 



dövrə  nisbətən  tərəqqi  müşahidə  olunur.  Bununla  bərabər  Cənubi  Qafqazın  bir  çox 

yaşayış  yerlərində,  eneolit  dövründə  olduğu  kimi,  dairəvi  planlı  evlər  tikilirdi. 

Buradan da Azərbaycanın və Zaqafqaziyanın qədim qəbilələrinin mədəni inkişafında 

varislik elementlərinin olduğu bilinir. 




Yüklə 3,9 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   37




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə