TarġXĠ ən qədimdən bizim eranın III əsri yeddġ CĠlddə



Yüklə 3,9 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə9/37
tarix26.02.2017
ölçüsü3,9 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   37

ORTA TUNC DÖVRÜ 

 

Azərbaycanın  qədim  əhalisi.  Ölkə  ərazisində  ilk  tayfa  ittifaqları:  kutilər, 



lullubilər, hurrilər. Orta tunc dövrünün  əvvəllərində  maldarlığın əhəmiyyətinin 

və  maldar  tayfalarının  rolunun  artması.  Eramızdan  əvvəl  III  minilliyin  son 

rübündə  Kür-Araz  mədəniyyətinin  süqutu  ilə  əlaqədar  Azərbaycanın  və  ona 

həmsərhəd olan ölkələrin tarixində yeni mərhələ başlandı. 

Bu dövrdən etibarən vaxtilə Kür-Araz mədəniyyətinin 

ƏVVƏLLƏRDƏ

 yayıldığı 

ərazilərdə  nəzərə  çarpacaq  hadisələrdən  biri  heyvandarlığın  inkişafı  sayəsində  əmək 

məhsuldarlığının əhəmiyyətli dərəcədə artması olmuşdur. 

Zəngin  yaylaqlara  malik  olan  Zaqros  dağ  zolağı  və  Cənubi  Qafqaz  ərazisinin 

təbii  şəraiti  heyvandarlığın  inkişafı  üçün  böyük  imkanlar  yaradırdı.  Mal-davar 

Azərbaycan sakinlərinin başlıca məşğuliyyətinə və sərvətinə çevrilməyə başladı. 

Mühüm cəhət odur ki, heyvandarlıqda artım əsasən davarın artımı hesabına baş 

verirdi. Bu isə heyvandarlıq sistemini əsaslı surətdə dəyişdirirdi. Yarımköçəri, köçmə 

maldarlıq təsərrüfatı tam surətdə formalaşırdı. 

Davarın  artması  və  əmək  məhsuldarlığının  yüksəlməsi  sayəsində  ölkədə 

məskunlaşmış  əhalinin  artımı  tayfaların  yayılmasının  mühüm  səbəblərindən  biri  idi. 

Maldarlıq təsərrüfatı şəraitində yaşayan tayfalar daha mütəhərrik idilər, onlar xüsusilə 

çevik  həyat  tərzi  sürürdülər,  qohumlarından  -  əkinçi-maldar  tayfalardan  ayrılırdılar. 

İlk tunc dövrünün sonralar, xüsusilə orta tunc dövrünün əvvəllərində həmin tayfaların 

yayılması  nəticəsində  dağətəyi,  dağlıq  və  hətta  yüksək  dağ  əraziləri  də  yaylaq  kimi 

istifadə olunmağa başlandı. 

Ümumi  kütlədən  ayrılmış  maldar  tayfalar  filizlə  zəngin  olan  ərazilərin 

sahiblərinə  çevrilirdilər.  Bu  ərazilərin  bəziləri  tezliklə  dağ-mədən  işi  və  metal  emalı 

mərkəzlərinə çevrildi. 

Kür-Araz  mədəniyyətinin  son dövrlərində və orta tunc dövrünün  əvvəllərində 

maldar tayfaların aparıcı mövqelər tutması (qədim əkinçilik mənbələrinin saxlanması 

şərtilə),  yarımköçəri  maldarlığın  meydana  gəlməsi,  metal  emalının  inkişafı, 

Mesopotamiyanın,  Kiçik  Asiyanın  və  İranın  şəhər  sivilizasiyaları  ilə  sıx  əlaqələr 

məhsuldar qüvvələrin əhəmiyyətli dərəcədə inkişafına, izafi məhsulun xeyli miqdarda 

yaranmasına,  ictimai  təbəqələşmənin  dərinləşməsinə,  bu  bölgədə  məskunlaşmış 

tayfaların iqtisadi, siyasi və mənəvi həyatında mühüm dəyişikliklərə gətirib çıxarırdı. 

Bütün bu dəyişikliklər etnik proseslərə də təsir göstərməyə bilməzdi. Arxeoloji 

materiallar  bu  dövrdə  əhalinin  xeyli  dərəcədə  çoxalmasını,  iri  tayfa  ittifaqlarının 

meydana  gəlməsini,  tayfalar  daxili  münasibətlərin  mürəkkəbləşməsini,  hərbi 

toqquşmaların artmasını göstərir. Maldar tayfaların yeni ərazilərdə məskunlaşması ilə 


98 

 

əlaqədar  olaraq  Cənubi  Qafqazın  demək  olar  ki,  hər  yerində  yaşayış  məskənlərinin, 



habelə möhkəmləndirilmiş qalaların sayı artmağa başladı. 

Təbiidir  ki,  əkinçilik  təsərrüfatına  nisbətən  maldarlıq  daha  çox  izafi  məhsul 

verirdi. Dağ-mədən sərvətlərinin və sənətkarlığın inkişafı hesabına artan izafi məhsul 

ayrı-ayrı şəxslərdə və ailələrdə cəmləşir, ibtidai icma  mühitində nəsli zadəganlarının 

meydana  gəlməsinə  şərait  yaradırdı.  Qəbir  abidələri  də  sərvətlərin  toplanmasını  və 

zadəganların  meydana  gəlməsini  isbat  edir.  Xeyli  sərvətin  tayfa  başçılarının  əlində 

toplanmasını  onları  xarici  hücumlardan  qoruyan  çoxsaylı  müdafiə  tikililərinin 

mövcudluğu  da  sübut  edir.  Bu  tikililər  nəinki  çoxlu  insan  kütləsinin  gərgin  və 

məqsədyönlü əməyindən, habelə hərbi toqquşma təhlükəsinin xeyli artmasından xəbər 

verir. 


Bu  dövrdə  maldarlıq  və  əkinçiliklə  yanaşı,  müharibələr  də  Azərbaycan 

sakinlərinin  əsas  məşğuliyyətinə  çevrilir.  Həmin  tarixi  mərhələdə  Azərbaycan 

ərazisinin bir hissəsi (cənub) onun əhalisilə birlikdə Şumer-Akkad mənbələri orbitinə 

düşür.  Bu  mənbələr  isə  bizə  müharibələr,  e.ə.  III  minilliyin  son  üç  əsrində 

Azərbaycanda,  ona  qonşu  olan  vilayətlərdə  baş  vermiş  hadisələr,  orada  yaşamış 

tayfaların adları və s. haqqında ilkin məlumatlar verir. 

Güman  etmək  olar  ki,  Azərbaycan  ərazisində  ilk  böyük  tayfa  ittifaqları  İlk 

Tunc dövrünün sonlarında yaranmağa başlamışdır. 

Cənubi Azərbaycanda və ona bitişik olan ərazilərdə yaşamış tayfalar haqqında 

ilkin yazılı mənbələr e.ə. XXIII əsrə aiddir. Onlar xüsusilə kutilər, lullubilər, hurrilər 

və b. haqqında məlumat verir.  

Akkad hökmdarı Naramsin (Naram-Suen) artıq e.ə. XXIII əsrin son  rübündə  

Mesopatamiyaya    soxulmuş    kutilərlə    toqquşmalı  olmuşdu.  Kutilərin  başçısı 

Enridavazir  Akkad  qoşunlarını  məğlub  etmiş,  Cənubi  Mesopatamiyaya  gəlib  çatmış, 

orada  özünü  "dünyanın  dörd  ölkəsinin  hökmdarı"  elan  etmiş,  buna  dair  iri  kitabə 

yazdırmışdı. 

Kutilər 

Mesopotamiyada 

soyğunçuluq 

və 


zorakılıq 

idarə 


üsulu  tətbiq  etmişdilər.  Onlar  şəhərləri  dağıdır,  çoxlu  insan  qırırdılar.  Qədim  yazı 

kutiləri Şumer çarlığını dağlara aparan, Şumerə düşmənçilik gətirən,  arvadı  ərindən,  

uşaqları  valideynlərindən məhrum edən "dağ əjdahaları" adlandırır. 

 

Siyasi  baxımdan  kamil  olmayan  gəlmə  tayfalar  zəbt  olunmuş  ölkədə  dövlət 



aparatının  mühüm  sahələrinin  idarə  edilməsini  yerli  zadəganlara  həvalə  edir  və 

beləliklə,  öz  mövqelərini  zəiflədirdilər.  "Dağ  əjdahaları"nın  artan  zülmü  istila 

olunmuş vilayətlərin əhalisini onlara qarşı qaldırırdı. Son kuti hökmdarı Tirikan cəmi 

40  gün  hökmranlıq  etmişdir.  E.ə.  XXII  əsrin  sonunda  kutilər  Mesopotamiyadan 

qovuldular. 

Mesopotamiya  epizodu  ölkənin  istilası  zamanı  artıq  ibtidai  icma 

münasibətlərinin  süqutu  mərhələsində  olan  kutilərə  müəyyən  təsir  göstərməyə 

bilməzdi. 



99 

 

Kutilərin  Mesopotamiyada  təxminən  bir  əsrlik  ağalığı  onlar  arasında  nəsil-



tayfa münasibətlərinin dağılması prosesini sürətləndirməli idi. 

Mesopotamiyadan  qovulmuş  kutilər  vətənlərinə  -  Kürdüstana  və  Cənubi 

Azərbaycan  vilayətlərinə  qayıtdılar.  Ehtimal  etmək  olar  ki,  onların  buradan  tədricən 

digər  tayfa  ittifaqı  lullubilər  tərəfindən  sıxışdırılması  başlandı.  Kutilər  əvvəllər 

yaşadıqları  vilayətlərdə  mövqelərini  itirirdilər.  Onların  adına  e.ə.  II  və  hətta  I 

minilliyin Akkad və Aşşur (Assuriya) mənbələrində təsadüf olunur. Lakin bu etnonim 

o  dövrdə  (hər  halda  e.ə.  I  minillikdə)  artıq  gerçək  əhəmiyyətə  malik  deyildi.  "Kuti" 

etnonimi  Mesopotamiyadan  şimalda  və  şərqdə  yaşamış  müxtəlif  xalqlara  şamil 

edilirdi. 

Təbiidir  ki,  kuti  elementi  Zaqros  ərazisindəki  etnik  proseslərdə  müəyyən  rol 

oynamışdır. 

Böyük etnik və siyasi birliklərdən biri də lullubi tayfa ittifaqı idi.  

Lullubilər  haqqında  ilk  məlumat  Akkad  hökmdarı  Naramsinin  kitabələrindən 

birində  mövcuddur.  Hökmdar  "Lullubum  dağlılarını  öz  ətrafında  toplamış  Sidur[ri]" 

üzərindəki qələbəsilə öyünürdü. 

Lullubi  hakimlərinin  özlərinin  ilkin  yazılı  abidələri  e.ə.  XXIII  əsrə  aiddir. 

Onların  içərisində  ilk  növbədə  Sarıpulda  (Zöhab  şəhəri  yaxınlığında)  qayada  həkk 

olunmuş "çar" Anubaniniyə məxsus olan relyefli kitabəni qeyd etmək lazımdır. 

Anubanininin  kitabəsinə  istinadən  göstərmək  olar  ki,  ona  tabe  olan  ərazi  çox 

geniş  idi.  Ehtimal  etmək  olar  ki,  bu  ərazi  Urmiya  gölündən  İran  körfəzinə  qədər 

uzanırdı.  Vaxtilə  kutilərə  məxsus  olmuş  ərazinin  xeyli  hissəsi  sonralar  lullubilərin 

əlinə keçmişdi. 

Artıq  e.ə.  III  minilliyin  II  yarısında  lullubilər  nəinki  Azərbaycan  və  İranın, 

habelə Mesopotamiyanın tarixində əhəmiyyətli rol oynayırdılar. Güman etmək olar ki, 

lullubilər ən qədim dövrlərdən etibarən Mesopotamiya ilə sıx əlaqədə olmuşlar. Onlar 

Azərbaycan və ona qonşu olan vilayətlərin tarixində mühüm mövqelərini əsrlərlə (e.ə. 

I minilliyin əvvəllərinə qədər) saxlaya bilmişlər. 

Ən iri tayfa ittifaqlarından biri də hurrilər idi. Bəzi faktlar iddia etməyə imkan 

verir  ki,  lullubilərin  (habelə  kutilərin  də)  hurrilərlə  münasibəti  e.ə.  III  minilliyin 

sonunda düşmənçilik  xarakteri daşıyırdı. Bunu hurrilərin dilində "barbar" mənasında 

işlənən nullatum (lullu-[lullubilərin etnonimidir]-nullu sözündən alınmışdır) ifadəsi də 

təsdiq edir. Urartu dilindəki lullu - "düşmən" sözü də buradandır. 

Urmiya  gölü  rayonlarında  kaşşu  (kassit)  etnosunun  da  bir  qismi  yaşamışdır. 

Lakin onlar haqqında ilkin yazılı məlumatlar e.ə. II minilliyə aiddir. 

E.ə. III minilliyin sonu - II minilliyin əvvəllərində Azərbaycan əhalisinin etno-

dil  mənsubiyyəti  məsələsi  mürəkkəbdir.  Bu,  yalnız  ümumi  şəkildə  izah  oluna  bilər. 

Vaxtilə  bizim  biliklərimizin  yeganə  mənbəyi  arxeoloji  materiallar  idi.  Lakin  onlar 

böyük dəyərə malik olmasına baxmayaraq, tayfalar, tayfa birləşmələri, onların adı və 



100 

 

dili  haqqında  bizə  heç  bir  məlumat  vermirdi.  Bu  dövrdə  vəziyyət  əsaslı  şəkildə 



dəyişdi. 

E.ə.  III  minilliyin  son  rübündə  Azərbaycan  ərazisinin  bir  hissəsi  (Urmiya 

gölündən  qərbdə  və  cənubda  yerləşən  vilayətlər)  əhalisilə  birlikdə  Şumer-Akkad 

yazılı  mənbələri  orbitinə  düşür.  Həmin  dövrdə  yaşamış  tayfaların  bəzilərinin  adları 

bizə  məlumdur.  Onomastik  materiallar  əsasında  həmin  ərazidə  yaşamış  əhalinin 

dilləri haqqında müəyyən müddəa irəli sürmək mümkündür. Yazılı mənbələr müxtəlif 

tayfalar,  tayfa  birlikləri  ilə  bağlı  olmuş  siyasi  həyatın  konkret  hadisələrinə  dair 

məlumatlar verir. 

Cənubi  Azərbaycanın  və  ona  qonşu  vilayətlərin  o  dövrkü  əhalisinin  (hurrilər 

istisna  olunmaqla)  dil  mənsubiyyəti  haqqında  bizim  məlumatımız  cüzidir.  Müxtəlif 

mənbələrdə  kuti,  lullubi  və  kaşşı  dillərindən  bizə  yalnız  bir  qədər  ad  və  söz  gəlib 

çatmışdır. 

Əvvəllər  bu  dilləri  Zaqr-Elam,  Zaqros,  Kasin  və  s.  adlanan  böyük  dillər 

ailəsində birləşdirirdilər. 

Belə  müddəaların  irəli  sürülməsi  zamanı  müqayisəli  material  kimi  əsasən 

qədim  yazılı  elam  dilinin  materiallarından  istifadə  edilirdi.  İran  yaylasında  və  ətraf 

vilayətlərin  ərazisində  elam  elementinin  geniş  yayılmasını  söyləmək  üçün  xeyli 

əsasımız  vardır.  Elam  dili,  şübhəsiz,  dravid  dillərilə  qohumdur.  Lakin  kuti,  lullubi, 

kaşşı dillərini, bu dillərin daxil olduğu fərziyyə olunan dil ailələrini bütünlüklə digər 

dil  ailələrilə  (xüsusilə  Qafqaz,  Dravid,  Ural-Altay  və  başqaları  ilə)  əlaqələndirmək 

üçün əsas yoxdur. Son tədqiqatlar kaşşu dilinin elam dili ilə qohum olduğunu təsdiq 

etməyə imkan vermir. 

Güman etmək olar ki, lullubi dili elam dilinə qohumdur. Lakiı bu gümana qəti 

inam yoxdur. Kuti dilinin Qafqaz dilləri ailəsinə aid olduğunu istisna etmək olmaz. 

Zaqros  dağlarının  qərb  ətəklərində,  Urmiyanın  qərb  vilayətlərində  və  b. 

yerlərdə yayılmış ən  mühüm  elementlərdən biri də hurrilər idi. Bu  ərazilər hurrilərin 

dravid dili daşıyıcıları ilə kontak zonası olmuşdur. Hər iki dil qrupları arasında aşkar 

edilmiş  müəyyən  uyğunluqlar  bunu  isbat  edir.  Dravid  dillərinin  hurrilər  vasitəsilə 

Qafqaz  dillərinə  təsirini  də  ehtimal  etmək  olar.  İran  yaylası  ərazisində  dravid 

elementinin  mövcud  olması  şübhəsizdir.  Antik  müəlliflər  bu  tayfaların  qalıqlarını 

"efioplar" adlandırırdılar. 

Hurrilərin - bu "dağ xalqlarının" Qədim Şərq tarixində rolu olduqca böyük idi. 

Onlar  şumerlərlə,  akkadlılarla  və  elamlılarla  yanaşı,  qədim  Ön  Asiyanın  dördüncü 

böyük mədəni xalqı hesab oluna bilər. Hələ e.ə. III minilliyin son rübündə hurrilərin 

yazısı olmuşdur. 

Hurrilərin  vətəninin  Cənubi  Qafqaz,  Erməni  yaylası  və  Dağlıq  Kürdüstan 

ərazisi  olduğunu  güman  etmək  olar.  Şimali  Zaqros  bölgəsində  hurrilərin  qədim 

dövrlərdən etibarən yaşamasını Şumer sənədləri də təsdiq edir. Hurrilər daha sonralar 



101 

 

Fərat  çayının  yuxarı  axarında,  Şimali  Mesopotamiyada,  Tavr  dağlarının  ətəklərində, 



Kiçik  Asiyada,  Suriyada,  Fələstində  və  digər  ərazilərdə  yayılmışdır.  Hurri  tayfaları 

Dəclə  çayının  orta  axarında,  Şimal-Qərbi  Mesopotamiyada,  Balix  və  Xarmis  çayları 

vadilərində,  Nuzidə  (Kərkük,  qədim  Arrapxa  yaxınlığında)  və  digər  vilayətlərdə  də 

yaşamışlar. 

Hurri  elementlərinin  Şərqdəki  vilayətlərdə  (Mannada  və  hətta  Aidiyada)  da 

yaşadıqlarını güman etmək olar. 

Vaxtilə  hurrilərin  "ari"liyi  -  Hind-Avropa  mənşəli  olmaları  haqqında  baxış 

mövcud  idi.  Bu  baxışın  tərəfdarları  hesab  edirdilər  ki,  ari  olan  hurrilər  Mitanni 

dövlətində  əhalinin  yüksək təbəqəsini təşkil edirdilər. Onlar hurrilər arasında  "hind" 

adları  tapırdılar.  Mesopotamiyada,  Suriyada  və  digər  vilayətlərdə  "ari"  sülalələrinin 

mövcudluğuna dair, Qədim Şərq tarixində onların rolu haqqında müxtəlif fərziyyələr 

irəli sürürdülər. 

Müəyyən aridilli əhali kütləsinin qədimlərdə Ön Asiya vilayətlərinə soxulması 

məsələsi  etiraz  doğurmur.  Lakin  bu  əhalinin  Ön  Asiyaya  köçməsi  probleminin 

hurrilərin dilinin səciyyəsi məsələsinə aidiyyəti yoxdur. Hurri dilinə yalnız bəzi hind-

Avropa (aridilli) mənşəli söz və adlar daxil olmuşdu. Qətiyyətlə demək olar ki, hurri 

dili hind-Avropa dillərinə aid deyil. Artıq müəyyən edilmişdir ki, bu dil Urartu dilinə 

qohumdur.  Son  dövrdə  hurri  (eləcə  də  Urartu)  dilinin  Şimal-Şərqi  Qafqaz  dilləri 

ailəsilə bağlayırlar. 

Mannada  hurri  və  lullubi  elementlərinin  nisbəti  məsələsi  də  tam  şəkildə 

aydınlaşmamışdır.  Lakin  Manna  dövləti  dövründə  Urmiya  gölü  ətrafında  hurri 

etnosunun  nisbətən  geniş  yayıldığı  şübhəsizdir.  Hurri  elementləri  antik  dövrdə  də 

burada  məskunlaşmışdı.  Lakin  Mannanın  tarixində  lullubi  elementinin  rolunu  və 

əhəmiyyətini qiymətləndirməmək olmaz. 

Materialların  cüziliyi  kuti,  lullubi,  hurri  və  kaşşu  tayfa  ittifaqlarını  arxeoloji 

komplekslərə  bağlamaq  imkanı  vermir.  Bunu  yalnız  müstəsna  hallarda  etmək 

mümkündür. Güman etmək olar ki, Urmiya gölünün qərb sahilində aşkar edilmiş və 

Cənubi  Qafqaz  mədəniyyətlərinə  yaxın  olan  Göytəpə  mədəniyyəti  kutilərə  məxsus 

imiş. 

Bu dövrdə Şimali Azərbaycanın ərazisi yazılı mənbələrin diqqətindən kənarda 



idi. Buna görə də burada məskunlaşmış tayfaların, tayfa birliklərinin adları haqqında 

məlumatımız  yoxdur.  Biz  buradakı  siyasi,  iqtisadi  və  mədəni  həyat  hadisələrini 

müəyyən  ad  daşıyan  etnik  birləşmələrlə  əlaqələndirmək  imkanına  malik  deyilik. 

Həmin  ərazi  əhalisinin  etnik,  dil  şəraiti  haqqında  konkret  bir  fikir  söyləmək  çox 

çətindir.  Bu  problemə  dair  müəyyən  fərziyyələr  yürütmək  olar.  Bununla  belə  bu 

regionda  Şimal-Şərqi  Qafqaz  dillərinə  qədər  hər  hansı  bir  başqa  dil  ünsürlərinin 

yayılmasını söyləmək üçün əsas yoxdur. 


102 

 

Demək  olar  ki,  Şimal-Şərqi  Qafqaz  (Şərqi  Qafqaz)  qrupu  (İber-Qafqaz  qrupu 



kimi)  Qafqaz  ərazisində  avtoxton  olmuşdur.  Qafqaz  xalqlarının  və  dillərinin 

miqrasiya  mənşəli  olması  fikri  elmdə  tənqidi  surətdə  qarşılanmışdır.  Dilçilərin 

əksəriyyəti  Qafqaz  dilləri  ailəsinin  bütün  budaqları  arasında  qədimdən  qohumluq 

əlaqəsinin  olduğunu  ehtimal  edir.  Lakin  bu  qohumluq  əlaqəsi  hələ  də  qəti  şəkildə 

sübut  edilməmişdir.  Əgər  vahid  Ümumqafqaz  dilinin  mövcudluğu  fərziyyəsinə 

inansaq, bunu e.ə. III minilliyə deyil, daha qədim dövrlərə aid etmək lazımdır. Bütün 

Qafqaz dillərinin digər dillərlə və dil ailələri ilə (xüsusən Ön Asiyanın qədim dillərilə) 

genetik münasibəti məsələsi də həll olunmamışdır. 

Şimal-Şərqi  Qafqaz  dil  ailəsinə  aid  olan  Nax-Dağıstan  dilləri  qrupunun  hurri 

və  Urartu  dilləri  ilə  qohumluğu  haqqındakı  baxışı  daha  əsaslı  hesab  edilir.  Bəzi 

müəlliflər  hurri-Urartu  dillərinin  Hind-Avropa  dillərilə  "uzaq  qohumluğu"  olduğunu 

iddia  edirlər.  Qafqaz  dillərində  Hind-Avropa  elementləri  haqqında,  qədim  Hind-

Avropa-Qafqaz  uyğunluqlarına  dair,  Hind-İran-Qafqaz  əlaqələri  barədə  mülahizələr 

də mövcuddur. 

Son  tədqiqatlarda  Şimal-Şərqi  Qafqaz  dilləri  ailəsinə  hurri-Urartu  və  Nax-

Dağıstan dilləri qrupundan başqa, Kiçik Asiyada, habelə Kipr, Lemnos adalarında və 

s. yayılmış bir sıra dilləri də daxil edirlər. Güman etmək olar ki, buraya etrusk dilini 

də daxil etmək mümkündür. 

Kuti  dilini  də  bu  dillər  ailəsinə  aid  etməyə  müəyyən  əsaslar  vardır.  Belə  bir 

mülahizə  söylənilmişdir  ki,  "udi"  (Qafqaz  Albaniyasının  əsas  əhalisi  olmuş  utilərin 

etnonimi.  Müasir  udilər  onların  qalıqlarıdır)  Quti  adının  refleksidir.  Maraqlıdır  ki, 

Qafqaz dağlıları arasında Qutiyev//Kutiyev familiyalarına təsadüf olunur. 

Təbiidir  ki,  bu  mülahizələr  kutilər  və  kuti  dili  problemini  həll  etmir.  Bu 

yaxınlarda  kuti  dilinin  hind-Avropa  səciyyəli  olması  haqqındakı  nöqteyi-nəzərin 

söylənməsi  bu  problemi  daha  da  mürəkkəbləşdirmiş,  kutilər  isə  daha  sonrakı  hind-

avropalılar olan toxarlarla əlaqələndirilmişdir. 

Həmin  (yəni  Şimal-Şərqi  Qafqaz)  dil  ailəsinə  Qafqaz  Albaniyasının  yerli 

əhalisinin dili-adətən uti (uti) dili ilə eyniləşdirilən alban dili də aiddir. 

Son  dövrədək  sübut  olunmamış  Qafqaz  dil  birliyini  Kür-Araz  ilk  tunc 

mədəniyyəti ilə əlaqələndirirdilər. Lakin mütəxəssislər bu fikrin qeyri-mümkünlüyünü 

dəfələrlə  qeyd  etmişlər.  Son  illərdə  Kür-Araz  mədəniyyətinin  hind-Avropa  mənşəli 

olmasına  dair  fərziyyə  irəli  sürülmüşdür.  Lakin  bu  fərziyyə  tarixi  gerçəkliyə  uyğun 

deyildir. 

E.ə.  II  minillikdə  Azərbaycan  vilayətlərində  əhalinin  etnodil  mənsubiyyəti 

məsələsi  ilə  əlaqədar  olaraq  qeyd  etmək  lazımdır  ki,  artıq  bu  dövrdə  kuti  elementi 

əvvəlki əhəmiyyətə malik deyildi. Kutilərin rolu əsasən lullubilərin və hurrilərin əlinə 

keçmişdi. "Kutilər" adına sonrakı vaxtlarda da təsadüf olunur. Məsələn, Kaşşu-Babil 

dövlətinin  banisi  olmuş  II  Aqum  (e.ə.  XVI  əsrin  əvvəlləri)  özünü  "...geniş  Babil 



103 

 

ölkəsinin  hökmdarı,  Padan  və  Almanın  hakimi,  kutilərin-ağılsız  adamların  ağası" 



adlandırırdı.  Bu  etnonim  artıq  gerçək  mənasını  itirmiş,  ümumi  mənada  İran 

Kürdüstanı və Cənubi Azərbaycanda məskunlaşmış tayfaları göstərmək üçün istifadə 

olunmuşdur.  Daha  sonrakı  dövrdə  bu  ad  yüksək  üslubda  tərtib  olunmuş  və  arxaik 

dildə yazılmış kitabələrdə tətbiq edilirdi. 

E.ə.  II  minillikdə  lullubilərin  geniş  yayılması  və  əhəmiyyətli  rolu  bir  sıra 

Qədim Şərq materialları ilə təsdiq olunur. Tamamilə şübhəsizdir ki, lullubilər əvvəllər 

kutilərə  məxsus  olmuş  ərazilərin  böyük  hissəsinə  sahib  olmuşdular.  Lullubilər 

məskunlaşdıqları  ərazilərin  qərbində  yerləşmiş  vilayətlərə  də  soxulmuşdular.  Güman 

olunur ki, e.ə. II minilliyin əvvəllərində Aşşur (Assuri) taxtına lullubilər sülaləsi sahib 

olmuşdu. Lullubilərin Qərb istiqamətində irəliləməsini hett mənbələri də təsdiq edir. 

Həmin  mənbələrdə  lula  hi  (lulahi)  adı  qeyd  olunur  ki,  bu  da  xüsusi  kateqoriyalı 

döyüşçüləri təşkil edirmiş. 

E.ə.  II  minillikdə  Ön  Asiya  tarixində  hurri  tayfalarının  rolu  və  əhəmiyyəti, 

əvvəllər  olduğu  kimi,  böyük  idi.  Hələ  e.ə.  III  minilliyin  ikinci  yarısında  hurrilər 

yaşadıqları ərazinin hüdudlarından kənara çıxmağa başladılar. Artıq e.ə. II minilliyin 

əvvəllərində  onlar  Şimali  Mesopotamiyanı,  Suriyanı  və  Kiçik  Asiyanın  bir  çox 

ərazilərini ələ keçirdilər. Hurrilərin adlarına Mari, Babilistan və Elamda rast gəlirik. 

E.ə.  II  minilliyin  ikinci  rübünün  əvvəllərində  hurrilər  Şimali  Mesopotamiya 

ərazisində  Ön  Asiyanın  ən  böyük  dövlətlərindən  birini  -  Mitanni-Haniqalbatı 

yaradırlar. 

Güman  olunur  ki,  Mai(t)ta(n)ne-Mitanni  adı  Urmiyakənari  vilayətin 

(Matienanın)  adında  da  öz  əksini  tapmışdı.  Burada  hələ  e.ə.  I  minillikdə  hurrilər, 

habelə  hurri  mənşəli  sayılan  matieilər  yaşayırdılar.  Onlar  Halis  çayı  hövzəsində  də 

məskunlaşmışdılar. 

Bəzi  tədqiqatçılar  Qədim  Şərqdə  ari  ekspansiyası  problemini  hurrilərlə 

əlaqələndirirlər. Hazırda Ön Asiya vilayətlərinə hələ e.ə. II minilliyin birinci rübünün 

sonlarında müəyyən hind-İran mənşəli əhali kütləsinin gəlməsi məsələsi heç bir şübhə 

doğurmur. 

Biz ari tayfalarının Ön Asiyaya müdaxiləsi probleminə ona görə toxunduq ki, 

onların  hurri-mitannilərlə  kontaktı  təxminən  e.ə.  II  minilliyin  I—II  rübündə,  məhz, 

Urmiyayanı  ərazidə,  sonralar  Matiena  adlanan  və  hurri-matienlərin  məskunlaşdığı 

vilayətdə  baş  vermişdi.  Arilərin  bir  qrupunun  Yaxın  Şərq  vilayətlərinə  Qafqaz 

vasitəsilə Cənubi Rusiya çöllərindən müdaxilə etdiyini iddia etməyə əsasımız vardır. 

E.ə.  II  minilliyin  birinci  rübündə  tarix  səhnəsinə  kaşşu  (kassit)  tayfa  ittifaqı 

çıxdı.  Güman  etmək  olar  ki,  kaşşu  etnosunun  məskunlaşdığı  əsas  ərazi  Luristan 

olmuşdur.  Bəzən  alimlər  belə  hesab  edirdilər  ki,  kaşşuların  vətəni  Dağlıq  Zaqros 

əraziləri  deyil.  Çünki  onlar  buraya  guya  mitannilər  tərəfindən  sıxışdırılmışdılar  və 

kassitlərin vətənini Şərqi Kiçik Asiya ilə qonşu olan vilayətlərdə axtarmaq lazımdır. 



104 

 

Onomastik materiallar kassu (kassitlərin Aşşur-Babil mənbələrindəki adı, Nuzi 



mənbələrindəki kassuhai) tayfalarının həm tarixi səhnəyə çıxdığı dövrdə (əgər kaşşu-

kaspi  eyniləşdirilməsi  düzgündürsə),  həm  də  daha  sonrakı  tarixi  mərhələdə  (antik 

müəlliflər bu haqda məlumat verirlər) geniş yayılması haqqında müddəa irəli sürməyə 

imkan verir. 

Kaşşu  etnosunun  geniş  yayıldığını  və  tanındığını  aşağıdakı  faktlar  da  sübut 

edir.  Antik  müəlliflər  onların  adı  ilə  Kaspi  dənizini,  habelə  Qafqaz-Kaspini 

adlandırırdılar.  Kaspilər  Madada  (Midiyada),  Kaspi  dənizi  sahillərində  və  digər 

yerlərdə yaşayırdılar. Kaspilər, onlarla eyniləşdirilən kosseylər səkkizinci satraplıqda 

rnadalılar  və  matienlərlə  yanaşı  məskunlaşmışdılar.  Kosseylərin  Kaspi  keçidinin 

yaxınlığında  və  Zaqros  vadilərində  olduğu  da  qeyd  edilir.  Pamiryanı  vilayətlərdə 

məskunlaşmış  kaspilər  haqqında  da  antik  müəlliflər  məlumat  vermişlər.  Kaspilər 

barədə nəinki Qədim Şərq (arame) mənbələri və antik yazıçılar, habelə orta əsr erməni 

müəllifləri də məlumat verirlər. 

Maraqlıdır  ki,  yunanca  "qalay"  mənasını  verən  "kassiteros"  sözü,  güman 

edildiyi  kimi,  kassitlərin  adı  ilə  əlaqədardır.  Şübhə  yoxdur  ki,  Kaspi  dil  ailəsi  İran 

yaylası ərazisində avtoxton idi. 

Kassit tayfaları tarix səhnəsinə hələ e.ə. II minilliyin əvvəllərində çıxmışdılar. 

Bu zaman onlar Zaqros dağ vilayətlərindən sürətli axınla Babilistan üzərinə irəliləmiş, 

500 ildən artıq müddət ərzində bu ölkəyə sahib olmuşlar. 

Tamamilə  şübhəsizdir  ki,  II  Aqumun  (e.ə.  XVI  əsrin  əvvəlləri)  hökmdar 

olduğu ərazilər Urmiyayanı vilayətə qədər uzanırdı. Maraqlıdır ki, Kaspi hökmdarının 

titulu (janzi) həm Urmiyayanı bölgədə, həm də Van gölü ətrafında yayılmışdı. 

Güman  etmək  olar  ki,  məşhur  Luristan  tuncları  kassitlərlə  bağlıdır.  Biz 

materiallara  əsasən  kassitlərin  mifoloji  və  digər  görüşlərinə  dair  müəyyən  fikir  irəli 

sürə  bilərik.  Bizə  Kassit  allahlarının  bəzi  adları,  xüsusilə  Günəş  allahının  adı  və  ya 

onun epiteti məlumdur. 

Kassit-akkad  qlossarisindən  bizə  50-yə  yaxın  kassit  sözü  gəlib  çatmışdır. 

Vaxtilə  əsasən  onomastik  materiallar  zəminində  kassit  dilini  Zaqros-Elam,  Qafqaz, 

hind-Avropa  dilləri  qrupuna  aid  edir,  Elam-Kassit  qohumluğu  haqqında  fikirlər 

söyləyirdilər.  Bu  baxış  ən  yeni  tədqiqatlarla  inkar  olunur.  Vaxtilə  kassitləri  "ari 

təsirinə"  məruz  qalmış  tayfalar,  yaxud  "proto-hind-Avropa  nitqi"nin  ən  qədim 

daşıyıcıları"  hesab  edir  və  onların  dilini  hind-Avropa  dilləri  ailəsinə  daxil  edirlər. 

Lakin  bu  fikirlər  zəif  əsaslandırılmışdır.  Hurrilər  kimi  kassitlərin  də  müəyyən  ari 

elementini  özlərinə  daxil  edə  bilməsi  istisna  olunmur.  Hər  halda  arilərin  kassitlərə 

təsiri  şübhə  doğurmur.  Kassit  dilini  hatt,  kaşk,  habelə  Qafqaz  dilləri  ilə  bağlamaq 

cəhdləri  edilməsini  də  qeyd  etməmək  olmaz.  Tamamilə  şübhəsizdir  ki,  mənşə 

etibarilə kassitlər yerli əhali olmuşlar. 


105 

 

Antropoloji  materiallar  müasir  azərbaycanlıların  fiziki  tipinin  təşəkkülündə 



hələ  çox  qədim  dövrdə  bizi  maraqlandıran  ərazidə  yayılmış,  avropoid  irqinin  iki 

tipinin  iştirak  etdiyini  söyləməyi  imkan  verir.  Güman  etməyə  əsas  vardır  ki, 

antropoloji baxımdan azərbaycanlıların müxtəlifliyi çoxəsrlik etnogenetik proseslərin 

inikasıdır. Tunc dövründə Azərbaycan vilayətlərində məskunlaşmış tayfaların və tayfa 

birliklərinin  əksəriyyəti  əvvəllər  də  burada  mövcud  olmuş  həmin  iki  antropoloji 

elementdən törəmişdir. 

Həmin  tiplərdən  biri  ("Kavkasion"  adlanan  tip)  əsasən  Mərkəzi  Qafqaz 

ərazisində mövcuddur. Tədqiqatçılar bu tipin Qafqazda yerli olduğunu təsdiq edərək, 

onun  hələ  son  paleolit  dövründə  Baş  Qafqaz  sıra  dağlarının  yüksək  dağ  ətəklərini 

məskunlaşdırmış  etnik  qruplardan  törədiyini  iddia  edirlər.  Bəzi  alimlər  Qafqazdakı 

"Kavkasion"  tipin  qədimliyini  inkar  etməyib,  bu  tipə  aid  olan  qrupların  əcdadlarının  

şimaldan gəlməsinin  mümkünlüyü   haqqında  fikirlər söyləyirlər. Lakin "Kavkasion" 

tipin yerliliyi haqqında fikir son illərdə elmi cəhətdən bir daha əsaslandırılmışdır. Hər 

halda  təsdiq  etmək  olar  ki,  Qafqazda  "Kavkasion"  tipi  kompleksi  ən  azı  3  min  il, 

bəlkə də daha uzun müddət ərzində mövcuddur. 

Mövcud  olan  bütün  dəlillər  "Kavkasion"  tipin  Qafqaz  Albaniyasının  əhalisi 

arasında  geniş  yayıldığını  söyləməyə  imkan  verir.  Hazırda  "Kavkasion"  antropoloji 

tipi  Gürcüstanın  dağ-etnoqrafik  qrupları,  Dağlıq  Osetiyada,  Çeçenistanda, 

İnquşetiyada,  Dağıstanda  balkarlar,  çərkəzlər,  kabardinlər,  Azərbaycanda  Şahdağ 

qrupu xalqları arasında yayılmışdır. 

Azərbaycanlıların  etnogenezində  iştirak  etmiş  ikinci  antropoloji  tipi  ümumi 

şəkildə "Aralıq dənizi tipi" kimi müəyyən edirlər. Antropoloqların güman etdiyi kimi, 

bütövlükdə  Qafqazın  başqa  xalqları  kimi  azərbaycanlılar  da  böyük  Avropa  irqinin 

Hind-Aralıq  dənizi  qolunun  nümayəndələrilə  oxşardır.  Lakin  tədqiqatçıların  bəziləri 

bu  antropoloji  elementi  "Qərbi  Kaspi  tipi"  adlandırır,  onu  Hind-Pamir  (Hind-Əfqan) 

irqi  nümayəndələri  -  Əfqanıstanın,  Şimali  Hindistanın  və  Cənubi  Orta  Asiyanın 

əhalisinin  bir  hissəsilə  əlaqələndirirlər.  Digər  alimlər  isə  bu  elementin  Ön  Asiya 

irqindən  olan  fərdlərlə  yaxınlığını  qeyd  edərək,  güman  edirlər  ki,  ona  oxşar  və  

"Xorasan  irqi",  ya  "İran  yaylası  tipi"  adlandırılan  antropoloji  tip  İranın,    xüsusilə 

Cənubi Azərbaycanın müasir əhalisinin müxtəlif qrupları arasında mövcuddur. 

Azərbaycanlıların  ikinci  antropoloji  tipinin  onların  indi  yerləşdiyi  ərazidə 

məskunlaşmasının  qədimliyinə  şübhə  etməyə  əsas  yoxdur.  Bu  antropoloji  tipin  yerli 

mənşəli  olması  şübhəsizdir.  Həmin  tip  Azərbaycan  vilayətlərində  hələ  qədim 

zamanlarda geniş yayılmışdı. Buna görə də belə zənn edirlər ki, Azərbaycan xalqının 

qədim əcdadlarından birini qədim Ön Asiya xalqları arasında axtarmaq lazımdır. 

Dağlıq  Zaqros  vilayətlərində  qədim  dövrlərdə  aşşurlulara  bənzər  (assirioid) 

antropoloji tip mövcud olmuşdur. 


106 

 

Mövcud  olan  cüzi  materiallar  Azərbaycanın  və  ətraf  ərazilərin  qədim 



sakinlərinin nəinki yalnız xarici görkəmi - antropoloji əlamətləri, habelə bu tayfaların 

bəzi  etnoqrafik  xüsusiyyətləri  -  onların  geyimi  və  s.  haqqında  müəyyən  təsəvvürə 

malik olmaq imkanı verir. 

Naramsinin  stelası  və  Anubanininin  qaya  üzərindəki  relyefinə  əsasən  demək 

olar ki, lullubilər qısa saç və saqqal saxlayırdılar. Onların geyimi köynəkdən (tunika), 

qurşaqdan  ibarət  olurdu,  onların  üzərindən  isə  çiyninin  bir  tərəfinə  dəri  atılırdı.  Bu, 

e.ə.  I  minillikdə  də  Cənubi  Azərbaycan  sakinlərinin,  həmçinin  kaspilərin  geyimi 

olmuşdur.  Baş  geyimindən  biri  Şumer-Akkad  mənşəli  idi.  Digəri  isə  ("tac"  -  tiara) 

daha  sonrakı  dövrlərdə  (e.ə.  I  minillikdə)  madalılar  və  farslar  üçün  səciyyəvi 

olmuşdur. 

Materiallar sübut edir ki, Azərbaycanın yerli əhalisi uzun əsrlər ərzində özünün 

antropoloji  tipini  və  etnoqrafik  xüsusiyyətlərini  saxlaya  bilmişdi.  Bu  isə  etnik 

əlamətlərin və qədim ənənələrin əsasən sabitliyinə dəlalət edir. 

Beləliklə, təxminən e.ə. III minilliyin ikinci yarısında Cənubi Azərbaycanda və 

ona  qonşu  vilayətlərdə  ilk  böyük  tayfa  ittifaqları  -  etnososial  səciyyə  daşıyan  etnik 

birləşmələr  meydana  gəldi.  Bu  birləşmələrdən  hər  biri  qohum  tayfalardan  -  qonşu 

ərazilərdə yaşayan, bir dilin müxtəlif ləhcələrində danışan və ümumi mədəniyyətin bir 

çox xüsusiyyətlərinə yiyələnmiş əhali qruplarından ibarət  idi.  

Azərbaycanın  tarixi  sivilizasiyası,  şübhəsiz,  yerli  tayfalar,  tayfa  ittifaqları 

tərəfindən  yaradılmışdır.  Lakin  qeyd  etmək  lazımdır  ki,  müasir  azərbaycanlılar 

qədimdən  Azərbaycanda  və  ona  qonşu  vilayətlərdə  yaşamış  qədim,  yerli  etnik 

birləşmələrin  varisi  olmaqla  yanaşı,  yalnız  yerli  etnik  dil  qrupları  əsasında 

formalaşmamışdı.  Burada  baş  vermiş  etnik  proseslərdə  kütləvi  köçmələrin  də  rolu 

böyük olmuşdur. 

Bəlkə  də  qədim  dövrlərdə  Azərbaycan  ərazisində  on  azı  iki  Avropayi 

(avropoid)  antropoloji  tipin  mövcudluğunun  (alimlərin  əksəriyyəti  onları  yerli  hesab 

edirlər, lakin yerliliyi də şərti surətdə başa düşmək lazımdır), yazılı mənbələrdə isə bir 

neçə  dildə  danışmış  tayfaların  burada  məskunlaşmasının  səbəblərini  müəyyən 

dərəcədə miqrasiyalarla izah etmək lazımdır. 

Əsrlər  və  minilliklər  ərzində  Azərbaycanda  yaşamış  nəsillər  tərəfindən 

"azadlıq  refleksinin",  yeniliyə  marağın  toplanması  ölkə  sakinlərinin  mədəniyyətinə 

xüsusi  dinamiklik  və  çeviklik  vermişdir.  Ən  qədim  zamanlardan  antik  dövrə  qədər 

Azərbaycanda mövcud olmuş bir sıra parlaq mədəniyyət bu həqiqəti isbat edir. 

Miqrasiyalar ən qədim dövrlərdə də baş verirdi. Lakin miqrasiyaların rolunu və 

əhəmiyyətini  mütləqləşdirmək  lazım  deyildir.  Bununla  belə,  miqrasiyaların  bəşər 

tarixində çox mühüm rol oynamasını qeyd etməmək olmaz. 

Qədim  dövrlərdə  xalqların  və  hətta  qohum  xalq  qruplarının  köçü  baş  verirdi. 

Məsələn, e.ə. III-II minilliklərin qovuşuğunda hett tayfaları Kiçik Asiyaya köçmüşlər. 



107 

 

Güman  etmək  olar  ki,  təxminən  həmin  dövrdə  Hellin  tayfalarının  Yunanıstan 



ərazisində  yerləşməsi  baş  vermişdir.  Təxminən  e.ə.  II  minilliyin  sonu,  yaxud  I 

minilliyin  başlanğıcında  Cənubi  Rusiya  çöllərindən  çıxmış  İrandilli  tayfalar  iran 

yaylası  vilayətlərində  yerləşməyə  başlamışdılar. Onların  yaxın qohumları olan  hind-

ari tayfaları daha əvvəlki dövrdə Hindistana soxuldular. 

Etnosların  (xalqların)  əksəriyyəti  müxtəlif  etnik  qrupların  -  yerlilərin  və 

gəlmələrin  qovuşması  nəticəsində  təşəkkül  tapmışdı.  Bu  obyektiv  həqiqət  həm 

müasir, həm də qədim xalqlara aiddir. Təbiidir ki, Azərbaycan ərazisində baş vermiş 

etnik  proseslər  də  müstəsna  ola  bilməzdi.  Ölkəmiz  artıq  çox  qədim  dövrlərdə, 

dəfələrlə müxtəlif tayfaların və xalqların müdaxiləsinə məruz qalmışdı. 

Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  bəşər  tarixi  həmişə  antropoloji,  dil  və  mədəni 

mənsubiyyəti  baxımından  müxtəlif  qrupların  əlaqəsi  və  qovuşması  tarixi  olmuşdur. 

Dünyada "təmiz", "özgə" elementlərini mənimsəməmiş xalq yoxdur. 




Yüklə 3,9 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   37




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə