Топлу Азярбайъан Республикасы Президенти йанында



Yüklə 3,76 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə18/45
tarix06.05.2017
ölçüsü3,76 Mb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   45

 

Literature  

1.  Kevin D. Besnoy, Lane W. Clarke, High-Tech Teaching Success! A Step-by-Step 

Guide to Using Innovative Technology in Your Classroom, Prufrock Press, Inc. 

October 1, 2009  

2.  Lynne T. Diaz-Rico, Teaching English Learners: Strategies and Methods Marlene 

D. LeFever , Creative Teaching Methods, Cook Ministry Resources; March 1, 1997  

3.  Edgar H. Schuster, Edgar H. Schuster, Breaking the Rules: Liberating Writers 

Through Innovative Grammar Instruction, Heinemann; February 13, 2003  

4.  Nicholas McGuinn,David Stevens, The Art of Teaching Secondary English: 

Innovative and Creative Approaches, Routledge; August 7, 2004 

 

S.T.BILALOVA 

DİL ÖYRƏTMƏ METODLARI 

XÜLASƏ 

Məqalə dil öyrətmə metodlarından bəhs edir. Məqalədə  məqsəd dilin tədrisi 

prosesində  səmərəli metodlardan istifadəni müəllimlərə  təklif etməkdir. Belə 

metodlardan bir neçəsini misal göstərmək olar: müxtəlif mövzüda söhbətlər, kütləvi 

informasiya mənbələrdinən istifadə,  filmlərə baxmaq, qəzet oxumaq, musiqilərə qulaq 

asmaq, hekayələr oxumaq, oyunlaq oynamaq. Bu metodlar şagirdlərə xarici dilin 

mükəmməl öyrənmələri üçün çox mühüm vasitə ola bilər.  Məqalədə yuxarıda qeyd 

olunanlar barədə geniş  məlumat verilmişdir. Bu baxımdan məqalə  əsas dil öyrətmə 

metodları haqqında geniş informasiya əldə etmək istəyənlər üçün faydalı ola bilər.  

 

С.Т.БИЛАЛОВА  

МЕТОДЫ ЯЗЫК ОБУЧЕНИЯ 

 

РЕЗЮМЕ 

В  статье  рассматриваются  методики  изучения  языка.  Цель  этой  статьи 

заключается  в  предоставлении  учителям  использовании  эффективных  методов  в 

обучении  языкам.  Такие  методы  приведены  несколько  примеров:  разговоров  в 

различных  темы,  использование  средств  массовой  информации  источники, 

смотреть  фильмы,  читать  газеты,  слушать  музыку,  читать.  Эти  методы  может 

быть  очень  важным  инструментом  для  студентов  чтобы  выучить  иностранный 

язык. Они были упомянутой информированы в данной статье. В этом отношении, 

статья могут быть полезны для тех, кто хочет получить информацию о первичных 

языковых учебных методах. 

 

Rəyçi: dosent X.B.Əhmədova    


Filologiya  məsələləri – №02, 2015 

 

155



BƏHMƏNLİ  Z.F. 

Lənkəran Dövlət Universiteti 

ziya_behmenli@mail.ru 

 

ƏNƏNƏVİ DƏRSDƏN FƏAL  DƏRSƏ 

 

Açar sözlər: dialoq, motivasiya, dərs, interaktiv təlim, mənimsəmə, dərketmə 

Key words: dialogue, motivation, lesson, interactive education, mastering, perception 

Ключевые  слова:  диалог,  мотивация,  урок,  интерактивное  обучение,  усвоение, 

восприятие  

 

Zaman keçdikcə  təhsil sistemi də yenilənir, dövrün tələblərinə uyğunlaşdırılır. 



Tədris tariximizə nəzər yetirsək müasir dərsdən əvvəl dərs prosesi ənənəvi üsulla tədris 

olunurdu. Ona görə də həmin dövrdə ənənəvi üsul üstünlük təşkil edirdi.   

 Ənənəvi dərs dedikdə, biz ilk növbədə sinifdə lövhənin qarşısında duran müəllim 

və onun sakit dinləyiciləri olan şagirdləri nəzərdə tuturuq. Dərs prosesində müəllim çalı-

şır ki, bilikləri hazır  şəkildə çatdırsın,  şərh etsin və misallar gətirsin,  şagirdlər isə öz 

növbəsində bu məlumatları passiv şəkildə dinləyirlər. Şagirdlər dərs prosesində öyrən-

dikləri bilikləri nəzəri cəhətdən yadda saxlamağa səy göstərirlər.  Ənənəvi dərsdə  şa-

girdlər bilikləri hazır şəkildə alır. Buna görə ənənəvi təlimin izahlı-illüstratriv təlim də 

adlandırırlar.  Şagirdin cavabına qoyulan tələblərin  əsasını keçilən mövzunun necə 

qavranılması, öyrəndiyindən hansı nəticəyə gəlməsi yox, verilən məlumatların mənimsə-

nilməsi təşkil edir. Dərsin məzmunu daha çox nəzəri aspektdən öyrədilir və  həyatın 

təlabatlarına uyğunlaşdırılmır, şagirdin şəxsi bacarığı, qabiliyyəti və fərdi xüsusiyyətləri 

nəzərə alınmır. Hazır biliklərin mənimsənilməsi təfəkkürün inkişafına stimul yaratmır, 

əksinə  dərketməni zəiflədir, yaradıcılıq, təşəbbüskarlıq kimi keyfiyyətlərdən məhrum 

edir. Bunun nəticəsi kimi təlimin səmərəliliyi azalır, çünki onun keyfiyyəti şagirdin əqli 

qabiliyyəti və hafizənin inkişaf səviyyəsi, idrak motivasiyasının olub-olmaması kimi 

psixoloji amillərdən asılı olur” (6, 11).  

Ənənəvi dərsin tətbiqi zamanı  şagirdlərin dərketmə passiv, təkraredici mahiyyət 

daşıyır. Bu dərsin əsas çatışmazlıqlarından biri dərs prosesində istifadə olunan pedaqoji 

texnologiyaların çevik olmamasıdır.  Ənənəvi dərsdə  şagirdləri daha çox iki mənbə 

(müəllim və dərslik) qane edirsə, müasir dərsdə informasiya texnologiyalarının inkişafı, 

ümumi intellektin çoxalması, onlar çoxsaylı məlumat mənbələri ilə müqayisədə geridə 

qalır. Bütün bunlara görə ənənəvi dərs zaman keçdikcə təhsilimizdə yeni təlim texnolo-

giyaları  tətbiq edilməsi nəticəsində interaktiv dərslə  əvəzlənməyə başladı. Bu gün 

ümumtəhsil məktəblərində  dərslər  ənənəvi deyil, fəal təlimlə keçilir. Fəal təlim me-

todları ənənəvi təlim metodlarını inkar etmir, fəal təlim metodlarının ayrı-ayrı element-

ləri ənənəvi təlim metodlarında da mövcud olmuşdur. Fəal təlim müəllim və şagird işgü-

zarlığının,  şagirdin düşünmə qabiliyyətinin inkişafında  əsas rol oynayan təlim me-

todudur.  Şagirdlərdə inkişafedici mühitə yol açır, tədrisin səmərəsini artırır,  şagirdləri 

maraq və fəaliyyətə yönəldir, məqsədə çatmaqda aparıcı mövqeyə malik olur. Fəal təlim 

dedikdə, fəal idrak fəaliyyətinə  əsaslanan və  təhsil prosesinin digər iştirakçılarla 

əməkdaşlıq şəraitində həyata keçrilən təlim nəzərdə tutulur (2, 20). 

Şagirdlərin fəallığı müasir dərsin  əsas cəhətlərindəndir. Dərsdə  şagirdlərdə qaza-

nılmış bilik və bacarıqların tətbiq edilməsi, öz fikrini əsaslandırıb müdafiə etməsi, sər-



Filologiya  məsələləri – №02, 2016 

 

156



bəst düşünmə qabiliyyətinin formalaşması  təmin olunur. İnteraktiv təlimdə mexaniki 

yaddaşın deyil, təfəkkürün inkişafı,  şagirdlərin fəal dərketmə mövqeyi, biliklərin 

müstəqil əldə edilməsi, tədqiqat və dərketmə üçün uyğun şəraitin yaradılması, biliklərin 

yaradıcı  tətbiqi,  əməkdaşlıq etmək bacarığı  və s. amillər nəzərdə tutulur (4, 9). Fəal 

təlimin əsas üstünlüyü - real idrak motivasiyasının yaranmasıdır. Bu da idrak fəaliyyə-

tinin gedişində  şagirdlərin təfəkküründə gerçək ziddiyyətlərin həlli imkanlarına 

əsaslanır. Bilgilər “hazır”  şəkildə deyil, onların müstəqil surətdə  kəşfi prosesində 

mənimsənilir, yəni mənimsəmə prosesi passiv deyil, fəal xarakter daşıyır (2,14). 

Fəal dərs prosesində müəllim və şagirdin özünəməxsus mövqeyi vardır. Müəllimin 

mövqeyi - Fasilitator (aparıcı) mövqeyidir, problemli vəziyyətləri planlı  və istiqa-

mətlənmiş surətdə təşkil edir, şagirdlər qarşısında tədqiqat məsələlərinin meydana çıx-

masına  şərait yaradır və onların həllinə metodik kömək göstərir.  Şagirdin mövqeyi -  

“tədqiqatçı” mövqeyidir. O, gücü çatdığı məsələlər və problemlərlə üzləşərkən, bunları 

müstəqil tədqiqat prosesində həll edir. Şagirdlər təlim prosesinin tamhüquqlu iştirakçısı 

olaraq, bu prosesdə  tədqiqatçı kimi çıxış edirlər və bilikləri fəal axtarış  və  kəşflər 

prosesində mənimsəyirlər” (3). Yeni təlim texnologiyalarının tətbiqi ilə keçrilən müasir 

dərslər  ənənəvi dərslərdən bir çox üstün cəhətləri ilə  fərqlənir.  Ənənəvi və interaktiv 

dərslərin hər birinin özünəməxsus spesfik xüsusiyyətləri mövcuddur. 

 

Ənənəvi dərslərin xüsusiyyətləri 



İnteraktiv dərslərin xüsusiyyətləri 

Diqqət bilik və bacarıqların mənimsənilməsinə 

yönəlir,  şagirdlərin tərbiyə  və inkişafı müəlli-

min rəhbərliyindən kənar həyata keçirilir. 

Diqqət ilk növbədə  şagirdin  şəxsiy-

yətinin formalaşmasına yönəlir. 

Müəllimin  şagirdlərə  məlumat çatdırmaq və 

onun mənimsənilməsinə zəmin yaratmalıdır. 

Müəllim idrak fəaliyyətinin  əla-

qələndiricisi, şagirdlərin məsləhətçisi 

kimi çıxış edir. 

Müəllim - şagird münasibətlərində avtoritar 

üslubun üstünlüyü. 

Müəllim və  şagird arasında  əmək-

daşlıq, məktəbləlilərin fəaliyyətinə 

böyük diqqət. 

Dərs tədris fənni çərçivəsi ilə ciddi məh-

dudlaşır. 

Müasir nəzəriyyə müxtəlif fənlərdən 

dərs deyən müəllimlərin fənlərarası 

dərsləri istisna etmir. 

İnkişafedici və  tərbiyəedici amil kimi, əsasən, 

təhsilin məzmunu götürülür. 

Şagirdlərin tərbiyə  və inkişafında 

təlim metodları  və  təşkilati formalar 

da mühüm rol oynayır. 

Dərs demək olar ki, həmişə adi qaydada keçilir. Ənənəvi olaraq dərs sayılan və ona 

qarşı qoyulan bəzi elementləri (se-

minar-dərs, oyun-dərs, yarış-dərs, 

konfrans-dərs) ehtiva edir. 

Müəllim bütün funkisiyaları özündə saxlayır. 

 

Müəllim funkisiyalarının bir 



hissəsinin  şagirdlərə verilməsi: bilik 

və bacarıqların yoxlanılması  və 

qiymətləndirilməsi (6, 21). 

 

Bu göstərilən müqayisəli fərqlərə yanaşı, fəal dərs ənənəvidən onunla fərqlənir ki, 



uşaqlar özləri biliyi əldə edir, onlar fəaldır, təlim prosesinə  cəlb olunurlar, müəllim 

Filologiya  məsələləri – №02, 2015 

 

157



bələdçi rolunu oynayır, amma sinfə hakim olmur, sinifdəki mühit uşaqların sərbəstlik 

verir, uşaqlar öz fikirlərini söyləməyə çəkinmirlər. Halbuki o ənənəvi dərsdən fərqlənir, 

fəal dərsin dəqiq strukturu var və qarşıya qoyulan məsələləri həll etməyə imkan verir, 

uşaqlar biliklərə yiyələnir, tədris proqramı zərər çəkmir. Fəal təlimdə şagirdlərə verilən 

suallar açıq xarakter daşıyır.  Ənənəvi təlimdə isə bunun əksinə olaraq, keçmiş illərin 

dərsliklərində  mətnlər üzrə qoyulan suallar bağlı xarakter daşıyır. Müəllim tərəfindən 

verilən suallar əsasən  şagird “hə  və ya “yox” kimi cavab verir (5,11). Məsələn: Siz 

sifətlə  zərfin arasındakı  fərqləri bilirsinizmi sualını “bəli” və ya “xeyir” kimi şagird 

cavablandırır.  

Fəal və ənənəvi dərsin quruluşu arasında da müəyyən fərqlər vardır. 

 

İnteraktiv dərslərin xüsusiyyətləri 



Ənənəvi dərslərin xüsusiyyətləri 

-motivasiya ( problemin qoyuluşu) 

-tədqiqatın aparılması (fərziyyələri 

yoxlamaq üçün tapşırıqları həll etmə prose-

sində  məlumatların axtarılması  və topla-

nılması) 

-məlumat mübadiləsi (əldə edilmiş 

məlumatın müzakirəsi, əlaqələndirilməsi) 

-məlumatın müzakirəsi və təşkili (mə-

lumatın müzakirəsi, əlaqələndirilməsi) 

-nəticələrin fərziyyələrlə müqayisəsi 

və onların təsdiq və ya inkarı haqqında nəti-

cənin çıxarılması 

-produktiv (yaradıcı) tətbiq etmə 

-qiymətləndirmə və ya refleksiya 

-ev tapşırığının yoxlanılması 

-öyrənilən mövzuların sorğusu 

(frontal və fərdi sorğu) 

 

-köhnə  dərslə yeni dərsin  əlaqələn-



dirilməsi 

-yeni mövzuya dair mühazirə 

-aydın olmayan məsələlərin 

açıqlanması və dəqiqləşdirilməsi 

-yeni dərsin möhkəmləndirilməsi 

üçun sual və tapşırıqlar 

-reproduktiv (təkraredici) tətbiqetmə

-qiymətləndirmə (müəllim aparır) 

(7) 

 

Ənənəvi təlimdə müəllim və  şagirdin təlim prosesinin başlıca iştirakçıları ol-



masını, müəllimin bilik verməsi - şagirdin məlumatı  qəbul etməsi və yadda saxlaması 

funkisiyanı sxem kimi göstərmək daha doğru olar: M → Ş 

Fəal təlim prosesi səmərəli olması üçün şagirdləri düşünməyə yönəltmək lazımdır. 

Onlarda müstəqil öyrənmə  fəallığını formalaşdırmağa müəllim  şərait yaratmalıdır. 

Şagirdlər problemin həll edilməsinə yönəldilməlidir. Kömək məqsədilə müəllim 

yönəldici suallar verməli, onlara problemin həlli istiqamətində göstərişlər verməli və 

öyrənmə  fəallığını formalaşdırmağa müəllim  şərait yaratmalıdır. Problemin həllində 

müəllim və şagird tərəfdaşdır. Bu fəaliyyəti belə göstərmək olar:   M↔Ş 

Sxemdə iki istiqamətdə oxun göstərilməsi fəal təlimdə müəllim və şagirdin bəra-

bərhüquqlu subyekt olduğunu bildirir (5,12). Fəal təlimlə qurulan dərsin bir çox 

üstünlükləri vardır. Bunları, fəal dərsin  əsas xüsusiyyətlərini onun üstün cəhətlərini 

göstərmək üçün fəal (interaktiv) dərs nümunəsi təqdim edirəm. 



Mövzu: İdarə əlaqəsi. 

Məqsəd: Cümlə üzvləri və söz birləşmələrinin tərəfləri arasında olan idarə 

əlaqəsini praktik şəkildə şagirdlərə mənimsətmək. 



Dərsin tipi: Yeni bilik verən. 

Təlim forması: Qruplarla iş. 

Təlim üsulu; Əqli hücum, ümumi diskussiya. 

Filologiya  məsələləri – №02, 2016 

 

158



Motivasiya: Şagirdlərə müraciət edilir: Uzlaşma əlaqəsinin digər əlaqələrdən fərqi 

nədədir? 



Tədqiqat sualı: Tədqiqat üçün bir neçə sual müəyyənləşdirirəm. 

İdarə əlaqəsi hansı cümlə üzvləri arasında olur? 

Kim cümlə üzvləri arasında olan idarə əlaqəsinə misal deyər? 

Tədqiqatın aparılması 

Verilmiş  tədqiqat suallarına cavab tapmaq üçün müəllim  şagirdləri ümumi 

diskussiyaya cəlb edir. Bunun üçün müəllim əvvəlcə suallarla müraciət edir. 

-  Feli birl şm l rd ki sözl r arasında idar   laq si varmı? 

Cavablar dinlənilir: 

Burada müxtəlif ideyalar səslənə bilər. Müəllim daha düzgünləri seçir və onları 

ümumiləşdirərək lövhədə yazır: 

-  Bəli, feli birləşmələrdə də təsriflənməyən fel adları müxtəlif halda idarə edir. 

Məsələn: Evdə oturmaq, evə gedən 

Bu mərhələdən sonra qeyd etmək istərdik ki, idarə  əlaqəsində    asılı söz isim və 

subustantivləşmiş başqa nitq hissələrindən ibarət olur. Əsas söz isə çox vaxt fel olur, 

lakin başqa nitq hissələri də əsas söz kimi çıxış edə bilir. Şagirdlərin fikirləri də dinlə-

nilir. Sonra venn diaqramı vasitəsi ilə idarə  və uzlaşma  əlaqələrinin oxşar və  fərqli 

cəhətlərini lövhədə yazılır. Daha sonra sinif 4 qrupa bölünür. 4 müxtəlif sual vərəqə 

yazılaraq qruplara paylanılır və qruplara tapşırıq verilir. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Məlumatın mübadiləsi və müzakirəsi 

Qruplar təqdimat edirlər.  

Əvvəlcə I qrupun təqdimatı dinlənilir. 

Əsas tərəfin (tabeedici) tələbi ilə asılı (tabe) söz ismin hal şəkilçilərini qəbul edir. 

/Gülşən məktəbdən evə gəldi// cümləsində gəldi tabeedici sözünün tələbi ilə tabe sözlər - 

məktəb və ev sözləri ismin adlıq halından çıxıb, çıxışlıq və yönlük halının şəkilçilərini 

qəbul etmişdir:  Məktəbdən  → gəldi        evə   → gəldi  

Qrupun digər üzvü davam edir. 

Mən dünən dostumu kənddə gördüm// cümləsində isə idarə əlaqəsi aşağıdakı söz-

lər arasındadır:  Dostumu → gördüm       bağda → gördüm 

Göründüyü kimi, ikinci tərəfdə verilmiş gördüm sözü burada tabeedici sözdür. O, 

tabe sözləri (dostumu, bağda) idarə əlaqəsi ilə özünə tabe etmişdir. 

II qrupun təqdimatı dinlənilir 

İdarə əlaqəsində əsas tərəf daha çox fellərdən ibarət olur. Lakin başqa nitq hissə-

ləri də  əsas tərəf ola bilir. Məsələn: anaya hörmət,  şagirdlərdən bir neçəsi birləşmələ-

rində hörmət və s. 

Qrupun digər üzvü davam edir. 

İş vərəqi – 2 

Sual: İdarə əlaqəsində olan əsas söz 

hansı nitq hissəsi olur? 

İş vərəqi – 1 

Sual: İdarə əlaqəsi nədir? 

İş vərəqi –4 

Sual: İdarə əlaqəsinin 

uzlaşma əlaqəsi arasında 

hansı fərqlər mövcuddur? 

İş vərəqi – 3 

Sual: İdarə əlaqəsinin qrammatik 

göstəricisi nədir? 


Filologiya  məsələləri – №02, 2015 

 

159



Fellər ismin adlıq və yiyəlik hallarından başqa, qalan hallarda olan sözləri idarə 

edir. Bu əlaqədə asılı söz isə isim və ya substantivləşmiş başqa nitq hissələri olur. 

III qrupun təqdimatı dinlənilir. 

İdarə  əlaqəsinin qrammatik göstəriciləri – şəkilçiləri hal şəkilçiləridir. Bu əlaqə 

ismin halları ilə bağlıdır. 

Qrupun digər üzvü davam edir. 

Adlıq haldan başqa, qalan 5 halda olan sözlər idarə əalqəsində asılı tərəf kimi çıxış 

edir; məsələn: evin qapısı, evə gedəndə, evi təmizləyən, evdə  işləyən, evdən gələn - 

birləşmələrində evin, evə, evi, evdə, evdən sözləri asılı  tərəf, qapısı, gedəndə, təmiz-

ləyən, işləyən, gələn sözləri əsas tərəf, idarə edən tərəfdir. 

IV qrupun təqdimatı dinlənilir. 

İdarə  əlaqəsinin qrammatik göstəricisi hal şəkilçiləri olduğu halda, uzlaşma  əla-

qəsini qrammatik göstəricisi şəxs sonluqları və mənsubiyyət şəkilçiləridir. İdarə əlaqə-

sində əsas söz daha çox ikinci tərəf olduğu halda, uzlaşma əlaqəsində əsas söz daha çox 

birinci tərəf olur. 

Bütün qrupların təqdimatı dinlənildikdən sonra komandalar qiymətləndirilir. 

Müəllim yönəldici suallar verə bilər. Bu məqsədlə informasiyanın təşkili bütün 

faktlar arasında  əlaqələrin aşkara çıxarılmasına və onların sistemləşdirilməsinə yönəl-

dilir. Nəticədə mövcud tədqiqat suallarına cavab tədricən üzə çıxır. 

Nəticə və ümumiləşdirmə 

Bu mərhələdə şagirdlər aldığı cavab ilə tədqiqat sualını tutuştururlar. Müəllim son 

olaraq  şagirdlərin gəldiyi nəticələri ümumləşdirir. Hər bir qrupun işi dəyərləndi-

rilir.nəticələr lövhədə plan üzrə yazılır. 



Yaradıcı tətbiqetmə 

1.  Dərsə aid 10 test tərtib etmək

2.  İdarə əlaqəsinin işləndiyi 15 cümlə yazmaq. 

Ev tapsırığı: Müxtəlif mətnlərdən istifadə etməklə çalışmalar yazmaq 



Qiymətləndirmə və refleksiya  

Şagirdlərin dərsdə necə fəallıq göstərməsi, nailiyyətləri dəyərləndirilir 

Dərsdən əldə edilmiş refleksiyanı öyrənmək üçün müəllim sinifə suallar verir 

1.  Dərsin hansı mərhələsi daha maraqlı oldu ? 

2.  Kimlər daha fəal oldu ? 

3.  Bu dərsdə nə öyrəndik 

Sonda bütün qrupun nailiyyətləri qiymətləndirilir. 

Beləliklə, fəal dərs  şagirdin dərs prosesində müstəqil  şəkildə öyrənməsinə  və 

keçilən mövzunun dərindən qavramasına, müstəqil düşünməsinə  və onların potensial 

imkanları izlənilməsinə münbit zəmin yaratması qənaətinə gəlməyə imkan yaradır. 



 

ƏDƏBİYYAT 

1.  Azərbaycan Respublikasının Ümumtəhsil məktəbləri üçün Azərbaycan dili üzrə 

təhsil proqramı (Kurikulunu) (I - XI siniflər) Bakı, 2013 

2.  Əliyeva F., Məmmədova Ü. Müasir təlim texnologiyaları. Bakı: MBM, 2014  

3.  http://www.kurikulum.az 

4.  Qəndilov R.T., Tağıyeva S.Ş., Qocayev Ş.Ə. və b. Həyati Bacarıqlara  Əsaslanan 

Təhsil. Bakı: Çaşıoğlu, 2007 


Filologiya  məsələləri – №02, 2016 

 

160



5.  Ağayev Ş., Sadıqov M., Muxtarova Z.və b. İbtidai siniflərdə fəal təlimin nəzəri və 

praktik məsələləri Bakı “Nasir” 2007 

6.  Babayeva Ü., Əhmədova S. Ümumi təhsil pilləsində yeni fənn kurikulumlarının 

tətbiqi üzrə təlim vəsaiti. Bakı: 2007 

7.  2012-ci ildə AR Təhsil Nazirliyinin sifarişi ilə “Təlim prosesində yeni pedaqoji və 

İKT texnologiyalardan istifadənin elmi əsasları  və  təlimin keyfiyyətinə onların 

təsiri” mövzusunda yerinə yetirilmiş tədqiqat işinə dair hesabat. Bakı: 2012 

 

БАХМЕНЛИ З.Ф. 



ОТ ТРАДИЦИОННОГО УРОКА К АКТИВНОМУ УРОКУ 

 

РЕЗЮМЕ 

В  статье  рассматриваются  методы  активного  обучения,  т.е.  совокупность 

педагогических  приёмов,  направленных  на  организацию  учебного  процесса  и 

создающего  условия,  мотивирующие  обучающихся  к  самостоятельному,  иници-

ативному  и  творческому  освоению  учебного  материала.  Традиционное  обучение 

предполагает  предоставление  обучаемым  готовых  решений  в  качестве  образца  и 

задача  обучаемого  при  обучении  традиционными  методами  заключается  в 

основном  в  том,  чтобы  выучить  заданное  и  воспроизвести  его  при  оценивании. 

Активное обучение, представляя взаимосвязанной деятельности педагога и обуча-

емых,  направлено  на  развитие  у  обучаемых  самостоятельного  творческого 

мышления и способности успешно решать поставленные задачи.  

 

BAHMENLI Z.F. 

FROM TRADITIONAL LESSON TO INTERACTIVE LESSON 

 

SUMMARY 

The paper is dealing with the methods of interactive learning, i.e. The set of 

pedagogical devices aimed at organization of teaching process and creation conditions  

motivating learners to acquire teaching materials independently and creatively. The 

traditional learning provides learners reading – made decisions as pattern and the task of 

learners is to learn given material and to answer during assessment. Intractable   learning 

is a mutually – limited. Activity of a teacher and student with the goal to promote 

learners independent creative thinking and their ability to fulfill given tasks.   



 

Rəyçi: Əlirza Əliyev, 

            filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent 

Filologiya  məsələləri – №02, 2015 

 

161



ЗЯЩРА  ГЯЩRЯМАНОВА  

ADU 

zaxra-adu@mail.ru 

 

ХАРИЪИ  ДИЛИН ТЯДРИСИНДЯ  ДИОЛОЖИ  НИТГИН   



ЮЙРЯДИЛМЯСИНЯ ДАИР  БЯЗИ  ГЕЙДЛЯР 

 

Ачар сюзляр: диаложи нитг, шифащи нитг, моноложи нитг. 



Key words: диалоэиъал спееъщ, орал спеесщ, монолоэиъал спееъщ 

Ключевые слова: диалогический речь, устный речь, монологическая речь. 

 

Тялим  едилян  щяр  бир  фяннин  мягсяди  олдуьу  кими,  хариъи  дил  тядрисинин  дя 



мягсяди вардыр. 

Эянъ  няслин  хариъи  дилляри  юйрянмяси  халглар  арасында  гаршылыглы  анлашманы 

асанлашдырыр,  достлуг,  ишэцзар  вя  мядяни  ялагялярин  эенишлянмясиня  вя 

мющкямляндирилмясиня  кюмяк  едир.  Хариъи  ядябиййатла  мцстягил  ишлямя  баъарыьына 

йийялянмяк, елми-техники вя бядии ядябиййатдан истифадя етмяк цчцн эениш имканлар 

ачыр. Щяр бир ъямиййят хариъи дили юз гурулушунун тялябляри фонунда юйрянир. 

Хариъи  дилин  тядрисини  шяртляндирян  ясас  амиллярдян  бири  онун  коммуникатив 

мягсяди вя бу мягсяддян иряли эялян вязифялярин щяйата кечирилмясидир. 

Юйрядилян щяр щансы хариъи дил цнсиййят вязифясиня хидмят етмялидир. 

Диаложи    нитг  формасы  цнсиййят  цчцн  ялверишли  формадыр  вя  диаложи  нитг  заманы 

тялябя  зянэин  лцьят  ещтийатына,  грамматик  материала,  тяляффцз  вярдишляриня  малик 

олур.  Диалогда  иштирак  едян  тялябя  дейяъяйи  фикри  ана  дилиндя  фикирляшир  вя  одур  ки, 

диалогун  ясасында  дуран  фикирлярин  дцшцнцлмяси  вя  нитг  васитясиля  ифадя  олунмасы 

арасында  мцяййян  заман  олур.  Бу  заман  щяр  бир  ифадя  бирбаша  мцраъият  едяня 

йюнялдилир, юз фикрини айдын, сялис, тясирли вя емосионал ифадя етмяси цчцн тялябя ядяби 

тяляффцз  нормаларына,  ифадяли  оху  вярдишляриня  йийялянмяли,  зянэин  сюз  ещтийатына 

малик олмалы, дцзэцн ъцмля гурмаьы баъармалыдыр. 

Гейд едяк ки, диалог сюзц мяншяъя йунан дилиня мяхсус олуб, бир нечя няфяр 

арасында данышыг мянасыны ифадя едир. 

Диаложи нитг ики вя йа бир нечя шяхсин билаваситя цнсиййят просесидир. Бу, диаложи 

нитгин  коммуникатив  функсийасыдыр  вя  онун  башлыъа  функсийаларындан  бири  кими 

гиймятляндирилмялидир. Коммуникатив акт бир гайда олараг ян азы ики шяхс ярасында 

баш верир. Щямин шяхсляр лингвистик вя методик ядябиййатда «партнйор», «мцсащиб», 

«данышан», «динляйян», «диалог  иштиракчысы»,  психоложи  ядябиййатда  ися  даща  чох 

«коммуникатор» (информасийа  верян)  вя  ресипиент  (информасийаны  гябул  едян) 

терминляри  кими  адландырылмышдыр.  Диалог  заманы  онларын  мювгейи  дяйишя  биляр. 

Онларын арасында цмуми информасийа мяканы йараныр.Бу заман информасийа няинки 

верилир, щям дя о цнсиййят просесиндя формалашыр, дягигляшир, инкишаф едир. 

Диалог вербал цнсиййятин ясас формасыдыр. Бу щям реал, щям дя аудиторийада 

тяшкил едилян вя мцяййян дяряъядя сцни характер дашыйан вя ясасян «тялябя-тялябя», 

«тялябя-мцяллим»  сявиййясиндя  баш  верян  нитг  цнсиййятиня  аид  едиля  биляр.  Ону  да 

гейд  етмяк  ваъибдир  ки,  цнсиййят  мягсядиля  илк  нювбядя  онун  структур 

елементляриня,  хцсусиля  дя  моноложи  нитгдя  мювъуд  олмайан  вя  диаложи  нитгин 

хцсусиййятлярини  тяшкил  едян  елементляря  йийялянмяк  зяруридир.  Сюзц  эедян  структур 

елементляри  сырасына  илк  нювбядя  диаложи  нитгин    компонентляри  олан  репликалар 


Filologiya  məsələləri – №02, 2016 

 

162



дахилдир. Тяърцбя вя мцшащидяляр,  кечирилян сющбятляр вя сорьулар  ону демяйя ясас 

верир  ки,  дил  факцлтяляриндя  тящсил  алан  тялябяляря  диаложи  нитгин  юйрядилмяси 

истигамятиндя апарылан иш моноложи нитгин юйрядилмяси просесиндя истифадя едилян цсул 

вя методлар васитясиля щяйата кечирилир. Бурада диггят ясасян вербал цнсиййятин ясас 

васитяси  олан  диаложи  нитгя  хас  олан  спесифик  структур  елементляря  йийялянмяк  дейил, 

цнсиййят  шяраитинин  тяшкил  едилмясиня  йетирилир.  Бунун  нятиъяси  олараг  йухары  курс 

тялябяляринин  диаложи  нитги  иряли  сцрцлян  тялябляря  ъаваб  вермир  вя  яксяр  щалларда 

цнсиййяти тямин етмяк явязиня она манеяляр тюрядир. 

Гейд едяк ки, диалог ики вя даща чох щямсющбятляр арасында еля бир интераксийа 

формасыдыр  ки,  бу  заман  щямсющбятляр  юз  репликалары  иля  ъаваб  верир  вя  йа  яксиня, 

гаршы тяряфя реаксийа билдирмяйя ъящд едирляр. 

Репликалары реплика – реаксийа вя реплика – стимул кими нювляря айырмаг олар. 

Щяр  ики  нюв  мцяййян  семантик  йцк  дашыйыр  вя  информасийа  ютцрцлмяси  мягсядиня 

хидмят  едир.  Репликада  обйектин,  щадисянин  олуб-олмамасы,  варлыьы,  мащиййяти, 

вахты щаггында мялумат вериля биляр. 

Диаложи нитг баъарыглары дедикдя ясасян ашаьыдакылар нязярдя тутулур. 

а)  коммуникатив  васитя  кими  тялябялярдя  мотивасийа  йарада  биляъяк  мараглы 

суалларын верилмяси, 

б) суаллара мцвафиг ситуасийайа ясасланан ъавабларын верилмяси 

ъ) информасийанын тящриф олунмадан дягиг верилмяси. 

д) алынмыш информасийайа мцяййян мцнасибят билдирилмяси. 

Зяннимизъя  диаложи  нитгин  юйрядилмяси  мясялясинин  щяллиня  хцсуси  диггят 

йетирилмялидир.  Бурада  ъидди,  бязян  дя  радикал  характерли  дяйишикликлярин  эятирилмяси 

приоритет мясялялярдян бирини тяшкил етмялидир. 

Инэилис  дили  факцлтяляриндя  диаложи  нитгин  юйрядилмяси  мягсядйюнлц,  системли, 

мярщяляли шякилдя тяшкил едилмялидир. (4) 

Ону да гейд етмяк ваъибдир ки, тядрисин мцхтялиф мярщяляляриндя диаложи нитгин 

юйрядилмяси мцвафиг мярщялянин хцсусиййятлярини нязяря алмагла тяшкил едилмялидир. 

Беля  ки,  дил  факцлтяляринин  Ы  вя  ЫЫ  курсларында  сющбят  вербал  цнсиййятин  ясас 

формасы  олан  диаложи  нитгин  юйрядилмясиндян,  йяни  мцвафиг  вярдиш  вя  баъарыгларын 

формалашдырылмасындан  эетдийи  щалда,  йухары  курсларда  формалашдырылмыш  вярдиш  вя 

баъарыгларын  инкишаф  етдирилмяси  вя  тякмилляшдирилмясиндян  данышмаг  даща  дцзэцн 

оларды.  Ейни  заманда,  диаложи  нитгин  юйрядилмясинин  бцтцн  мярщяляляриндя  бу  нитг 

нювцнцн  моноложи  нитг  нювцндян  фяргли  олдуьу,  она  хас  олан  хцсусиййятляри,  о 

ъцмлядян,  щямин  спесификаны  тямин  едян  хцсуси  структур  елементляр  нязяря  алмаг 

тядрисин сямярялилийини тямин едян ясас шяртлярдяндир. 

Ону  да  гейд  едяк  ки,  тялябялярин  нитг  баъарыгларына  ня  дяряъядя  йийялянмяси 

диаложи нитг актында айдын олур. 

–  Диалоглар  реал,  тябии  вя  конкрет  олмалы,  эцндялик  иътимаи  щяйатда  тясадцф 

едилян  сцжетляр  ясасында  кечирилмиш  лексик  вя  грамматик  материаллара  ясасланмалы, 

мяктяб програмынын тялябиня уйьун гурулмалыдыр. 

–  Данышыьа  башлайан  заман  мцяллим  тялябяйя  кюмяк  етмяли,  онун  данышыьыны 

дцзэцн  истигамятляндирмялидир.  Бу  ися  мцяллимдян  диггят,  эярэин  йарадыъы  иш  режими 

тяляб едир. 

–  Диалогда  иштирак  етмяк  цчцн  психоложи  ъящятдян  ейни  вя  йахын  олан  тяряфляр 

сечилмяли,  онлара  дцзэцн  истигамят  верилмялидир.  Онларын  дцшцнъя  тярзи,  етдикляриня 

гаршы эюстярдикляри реаксийа, данышыг темпляри, цмуми дил биликляри ейни олмалыдыр. 


Filologiya  məsələləri – №02, 2015 

 

163



–  Диаложи  нитгин  йахшы  гавранылмасы  цчцн  юйрянилян  мювзу  чярчивясиндя 

цнсиййят  цчцн  мцмкцн  гядяр  уйьун  эялян  стиуасийа  сечилмяли,  мювзунун 

юйрянилмяси  просесиндя  сечдийи  диалог  нцмуняляринин  тягдим  олунма  ардыъыллыьы 

мцяййянляшдирилмяли,диалогда раст эялинян ейни сюзляр вя грамматик конструксийалар 

баша  салынмалы,  дцзэцн  тяляффцз  вярдишляриня  риайят  олунмасы  диггят  мяркязиндя 

сахланылмалы, диалогун мязмунунун там баша дцшцлмяси тямин олунмалыдыр. 

–  Хариъи  дил  дярсляриндя  диалогда  иштирак  едян  тялябяляр  ясл  дил  дашыйыъылары 

олмадыглары  цчцн  бу  заман  реал  дил  мцщити  йараныр.  Яэяр  мцяллим  диалогун 

мювзусуну  реал  щяйатдан  эютцрцлмцш  стиуасийа  ясасында  гурмаг  истяйирся,  о,  дили 

юйрянилян  хариъи  юлкянин  реаллыгларына  ясасланан  дил  материалларындан  истифадя 

етмялидир.  Мцсащибялярин  фяаллыьы  стиуасийадан,  просесин  эедишиндян,  тялябялярин 

цмуми дил билийиндян, диалогун мювзусуна олан марагдан асылы олмалыдыр. 

Дярсликдя  верилмиш  диалог  нцмуняляринин  динлянилмяси,  цзцндян  охунмасы, 

язбярлянмяси  тялябялярин  мцстягил  диалог  гурмаг  баъарыьыны  инкишаф  етдирмяк  цчцн 

кифайят етмир, онларын тяляффцз вярдишляринин тякмилляшдирилмясиня хидмят едир. 

Дярсин  башланьыъында  мцяллимин  тялябя  иля  вя  йа  тялябялярин  юз  араларында 

гурдуьу сющбят диалогун ян садя нцмуняляриндян бири щесаб олунур. Бу диалогун 

мязмунуну  ясасян,  щяфтянин  эцнц,  айын  тарихи,  дярсдя  иштирак  етмяйян  тялябяляр 

щаггында мялумат, ев тапшырыьы вя с. ящатя едир. Тядрисин илк мярщялясиндян йухары 

мярщялясиня  доьру  беля  садя  диалогларын  мювзусу  эенишлянир  вя  тядриъян 

мцряккябляшир.  Беля  чалышмалар  хариъи  дил  мцщитинин,  йяни  тябии  цнсиййят  просесинин 

йарадылмасына кюмяк едир. 

Чох  вахт  суалларын  ъавабландырылмасы  суал  тяртиб  етмякдян  даща  асан  олур. 

Диаложи  нитгин  бу  психоложи  хцсусиййяти  онунла  изащ  олунур  ки,  суалларда  щаггында 

данышылан  мювзу  иля  баьлы  дил  материалы  мювъуд  олур,  бу  да  ъаваб  верянин  ишини 

асанлашдырыр  вя  о,  щазыр  конструксийалардан  истифадя  едяряк  суалы  ъавабландырыр. 

Суалларын  тяртиб  олунмасы  просеси  зянэин  лцьят  ещтийаты,  йцксяк  хариъи  дил  биликляри, 

грамматик вя тяляффцз вярдишляри, инэилис дилиндя дцшцнмя, анлама габилиййяти, сярбяст 

мянтиги вя коммуникатив фяаллыг тяляб едир. 

Диаложи нитг цч мярщялядя юйрянилир: а) Динлянмя (Реъептиве), б) Репродуктив 

(Репродуътиве), ъ) Йарадыъы (Ъреативе – Ъонструътиве). 

Диалогун юйрянилмяси дя юзцнц цч дилдя эюстярир: 

1) 

Ешидиклярини тяглид  йолу иля язбяр сюйлямяк (Иммедиате) 



2) 

Юйрянилмиш диалогу сурятляр цзря демяк (Делайед) 

3) 

Мцяййян дяйишиклик етмякля сюйлямяк (Модифиъатион) (4, с. 18) 



Данышыьын  щяр  ики  формасы – диаложи  вя  моноложи  формалары  тядрисин  ашаьы 

мярщялясиндян  башлайараг  паралел  олараг  тялябялярин  сявиййясиня  вя  програм 

тялябиня уйьун шякилдя юйрядилмялидир. 

Диаложи  нитгин  юйрядилмяси  заманы  диалогун  щяр  бир  компонентинин 

проблематик хцсусиййятляри нязяря алынмалы, суал вермяк баъарыьы формалашдырылмалы 

вя  елементар  диалогдан  башлайараг  мцяййян  ардыъыллыгла,  системли  шякилдя  тядриъян 

щяйата кечирилмялидир. 

Беляликля, инэилис дилиндя диаложи нитгин даща мязмунлу, даща дцзэцн олмасыны 

тямин  едян  шяртлярдян  ян  ваъиби  диаложи  нитгин  структур  елементляринин  йцксяк 

сявиййядя  тялябяляр  тяряфиндян  мянимсянилмяси,  онларын  автоматлашдырылмасыдыр.  Бу 

нитг просесиндя диаложи нитгин мязмунуна йюнялдилмясини тямин едян шяртлярдяндир. 


Filologiya  məsələləri – №02, 2016 

 

164



Диаложи  нитг  вярдишляринин  тялябяляря  ашыланмасы  просесини  даща  еффектив  етмяк 

цчцн дилин тядриси просеси бцтювлцкдя, о ъцмлядян дя  диаложи  нитгин хцсусиййятлярини 

тяшкил  едян  спесифик  структурларын  тялябяляря  юйрядилмяси  просеси  коммуникатив-

функсионал  принсип  цзяриндя  гурулмасы  тювсиййя  едилир.  Беля  ки,  бу  вя  йа  диэяр 

коммуникатив  функсийаларын  мцвафиг  структурларла  ялагяляндирилмяси,  тялябяляря 

диаложи нитг вярдишляринин ашыланмасы просесинин даща сямяряли шякилдя тяшкил едилмяси 

вя кейфиййят  вя кямиййят бахымдан даща уьурлу нятиъялярин ялдя едилмясини тямин 

едя биляр. 

Диаложи  нитги  сямяряли  шякилдя  тядрис  етмяк  цчцн  ашаьыдакы  тяклифляри  нязяря 

алмаг мягсядяуйьундур. 

–  Зянэин  ятраф  мцщити  тямин  етмяк  мягсядиля  тялябяляря  данышмаг  цчцн 

максимал имкан йаратмаг. 

– Диаложи нитг фяалиййятиня бцтцн тялябяляри (груп шяклиндя) ъялб етмяк. 

– Мцяллимин данышыг вахтыны азалтмаг, тялябялярин данышыг вахтыны артырмаг. 

–  Юйрянян  шяхс  цзяриндя  мяркязляшян,  тялябялярдя  бир  сыра  баъарыглары  ейни 

заманда инкишаф етдирян, илк нювбядя тялябялярин юз араларында цнсиййят гурмасына 

йюнялдилян интерактив тядрис цсулуну тямин етмяк. 

–  Диаложи  нитг  заманы  тялябялярин  фикирляринин  мяналы  ая  мянтиги  ардыъыллыьыны 

мцшащидя  етмяк  вя  лазым  эялдикдя  онлары  даща  чох  данышмаьа  тящрик  етмяк  цчцн 

суаллардан истифадя етмяк. 

–  Цнсиййят  баъарыгларынын  инкишафында  дил  мцщитини  йарадан  интерактив 

чалышмалары  тятбиг  етмяк  вя  тялябяляри  данышмаьа  вадар  едян  щяр  щансы  бир  сябяб, 

цнсиййят гурмаг ещтийаъы вя истяйи ашыламаг. 

–  Динлямя  цчцн  нязярдя  тутулмуш  шифащи  диалоглардан  истифадя  етмяк  вя 

мцхтялиф цсулларын кюмяйиля щямин диалоглары тящлил етмяк. 

Мяшьяляляр  заманы  интерактив  мцщитин  йарадылмасы  вя  тялябялярин 

коммуникасийа  просесиня  ъялб  едилмяси  истигамятиндя  йухарыда  гейд  едилянлярин 

ролу явязсиздир. 

Бу бахымдан тялябяляря тядрисин мярщялясиндян асылы олмайараг коммуникатив 

вярдишлярин  йарадылмасы  иля  нятиъялянян  диаложи  нитгин  инкишаф  етдирилмяси  цчцн 

тапшырыглар  системи  тяклиф  олунмалы,  инноватив  цсулларла  тядрис  имканлары 

йарадылмалыдыр.  Бунлар  ися  тялябяляря  ъямиййятдя  интеграсийа  едяряк  онун  фяал 

цзвляриня чеврилмясиня кюмяк етмиш олар. 

 



Yüklə 3,76 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   45




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə