Топлу Азярбайъан Республикасы Президенти йанында



Yüklə 3,76 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə33/45
tarix06.05.2017
ölçüsü3,76 Mb.
1   ...   29   30   31   32   33   34   35   36   ...   45

 

Nəsl ilə ad qalar aləmdə, həqiqətdir bu, 

Meyvəsiz bir ağac, əlbəttə, gedər tez badə (3, 38) 

Имя и родословная останется после, истина это, 

Бесплодное дерево, конечно, первой уичтожается  

Следовательно, в дополнении к вышеуказанной мысли можем подчеркнуть 

использование  в  творчестве  А.Вахида  и  поэтического  тропа    «irsəlül-məsəl»  - 

«ирсалул-масал» (ирсалул-масал – пословица и афоризм). 

Отсюда  можем  прийти  к  выводу  о  том,  что  если  смысловые  оттенки 

классической  поэзии  обогащалась  и  дополнялась  подачей  из  Корана  таких 

примеров,  как  тазмин,  игтибас,  ишара,  рамз  (Посланник  Мухаммад  благодаря 

тебе приобщался к божеству. Его восхваление дано в «йа» и «син», благословение 

в  «та»  и  «ха»), (2, 52), современная  поэзия  дополняется,  преимущественно, 

мудрыми  выражениями,  пословицами  и  пр.  и  к  содержанию  добавляется 

законченый  смысловой  оттенок.  В  стихотворении  подобного  толка  А.Вахид 

выступает на стыке народного творчества с классическим наследием. 

В творчестве Физули и Алиаги Вахида перекликающихся тем много. Одной 

из  подобных  тем  является  одна  из  ведущих  тем  классической  литературы, 

вечность Аллаха, тленность мира: 

Cahanda baqi qalan eşq mülküdür, 

Ondan qalan nə varsa da viranədir mənə (3, 8) 

Вечно остается в мире лишь любовь, 

И все, что осталось от него, рушится для меня 

Этот момент в двустишии Вахида Сафура Кулиева раскрывает следующим 

образом: «Несмотря  на  попытки  и  требования  направлять  соответственно 

господствующей  государственной  политике  идейное  содержание  всего 

литературно-культурного творчества на историко-общественном этапе, в котором 

жил,  стойкость  Вахида  на  стезе  создания  любовных  газелей,  в  некотором  роде, 

было  самым  прекрасным  художественным  подтверждением  любви    к  искусству 

Физули». 

Приведенное  в  пример  это  двустишие  Алиаги  Вахида  перекликается  с 

двустишием корифея Физули:  

Baqiyi-möcüz nə hacət əmri-həqq isbatına, 

Aləm içrə möcizi-baqi yetər Quran sana (2, 56) 



Для свидетельства Истины нет нужды в чуде вечности 

Лишь вечное чудо Коран достаточен в этом мире. 

Filologiya  məsələləri – №02, 2016 

 

288



В  обоих  двустишиях  указывается  на  вечность  Аллаха,  что  вытекает  из 88 

аята суры «Аль-Касас» Корана, утверждающего «Все кроме Аллаха, гибнет!».  

Физули в произведении «Хадигат-ус-суада» («Сад счастливцев»), исключая 

вечность Аллаха, отмечает тленность, преходящесть мира, необходимость, как и 

его прихода, ухода сына человеческого из этого мира.  

Dünyaya gələn gedər zəruri, 

Müstəlzimi-qeybdir hüzuri. 

Dövri fələkin qərarı olmaz, 

İqbalının etibarı olmaz. 

Dutdum dutalım cəhani yeksər 

Manəndi-Cəmi Qübadü Qeysər 

Nə sud çün aqibət gedərsən, 

Əsbabi-cəhani tərk edərsən. (14, 85) 

Пришедший в мир обязательно уйдет из него 

Исчезновение ожидает его впереди. 

Не бывает  решения судьбы  

Не бывает доверия будущему 

Даже если завоюешь этот мир  

Подобно всем правителям  

 

Нет пользы все равно, рано или поздно уйдешь 

Покинешь все причины этого мира. 

Поэт  в  другом  своем  двустишии  для  демонстрации  тленности  жизни, 

неизбежности  смерти  в  качестве  самого  почетного  созданного,  приводит 

примером уход пророка Мухаммеда из мира:  

Gələn bu güzərgahə getmək gərək, 

Nüzul eyləyən rihlət gərək  (14, 85) 



Кто вступит сюда должен уйти 

Кто спуститься должен вознестись. 

Алиага  Вахид  всегда  был  в  числе  любимых  народом  поэтов.  Он  не 

удостоился  соответствующих  почетных  имен  периода,  в  котором  жил.  Хотя  эта 

мысль  непосредственно  из  уст  поэта  и  не  звучала,  но  с  помощью  образов,  к 

которым обращался, находила свое отражение: 

Qiymət verir ol qaşı hilalın sənə Vahid, 

Başın ağarıb onda ki, qəddin xəm olanda. (3, 16) 

Твоя возлюбленная, брови которой подобно новой луне оценивает тебя, Вахид 

Голова поседела  когда стан твой согнулся. 

Если  рассмотрим  содержание  двустишия  с  точки  зрения  восточной 

поэтической  системы,  то  убедимся  в  том,  что  он  обладает  двойственным 

характером,  свойственным  поэтическому  тропу  «mütəzəlzəl» (колебаться) – 



(мутазалзал-поэтический  троп  в  восточной  литературе,  построенный  на 

изменении содержания слова в связи с изменением огласовок – прим.автора

Выражением  -брови  подобно  новой  луне-  поэт  не  только  подчеркивает 

потерю влюбленным своей любви, но и  тонким намеком описывает равнодушие 

по  отношению  к  нему.  Однако  знающий  преходящесть  всего  этого,  поэт  с 

надеждой относится к тому, что когда-то, когда «голова поседеет, стан согнется», 

будет оценен по достоинству. 

Может  поэтому  в    этом  смысле  он,  делясь  радостью  с  товарищами  по 

искусству, пишет: 



Filologiya  məsələləri – №02, 2015 

 

289



Ey könül, eyləmə bülbül kimi əfqan bu gecə, 

Sən gərəkdir, olasan gül kimi xəndan bu gecə! 



Эй, душа, как соловей, не кричи этой ночью, 

Тебе надо, расцвесть словно цветок  этой ночью! 

 

Biz bu şadlıq gününü fəxrlə təbrik edirik, 



Göstərir aşiqə öz lütfünü canan bu gecə! 

Мы этот праздничный день твой с гордостью поздравляем, 

Покажет свое благоволение влюбленному этой ночью красавица! 

 

Şüəra əhlinə tarixi gözəl gündür bu, 



Qədrilə yetdi mükafata Süleyman bu gecə

Для поэтов исторически прекрасный день это, 

Достоинством достиг награды Сулейман этой ночью! 

(Сулейман – народный поэт Азербайджана Сулейман Рустам) 

Поэт  прекрасный  день  своего  друга  поздравляет  тонкой  метафорой, 

уподоблением и разделяет его радость. 

В этот момент не можем не помянуть мастера Шахрияра. Почему? Так как 

оба  являются  продолжателями  величия  Физули,  оба  являются  патриотичными, 

любящими коллег по искусству, ценящими их поэтами. 

Если  А.Вахид  явно  не  проявляя  своего  внутреннего  крика,  живет  

утешенный  друзьями,  Шахрияр,  уделив  в  своем  творчестве  широкое  место 

разлуке с Родиной, сынами Родины, поведению коллег, демонстрирует горечь.   

Алиага Вахид Сулейману Рустаму: 

Demədin sözümə niyə ağladın? 

Söz ki, sən söylədin, mənə saz oldu. 

O sözə ağlayan tək mən deyiləm, 

Siz çalan sazlara aləm baz oldu (15, 72) 



Не сказал, почему заплакал словам моим? 

Слово, что ты высказал, мне по душе. 

Над словом тем плачу не только я, 

Весь мир влюблен в пение ваших сазов (саз-струнный музыкальный инструмент) 

Обращение Сулеймана Рустама спустя определенное время к Шахрияру: 

Haqqım, deyə əllər qalxıb ayağa, 

Səsin gəlmir, ay Şəhriyar, hardasan? 

Ayıl barı güllələrin səsinə, 

Millətinin min dərdi var, hardasan? (15, 73) 



Истина моя, говоря, поднялись руки верх, 

Не слышно гласа твоего, эй, Шахрияр, где же ты? 

Очнись хотя бы на визг  пуль, 

У народа бед тысячи, где же ты? 

Еще  раз  отметим,  что хотя  между  классической  литературной  традицией  и 

современной литературой и есть столетия, ни богатое традиционное наследие не 

теряет своего значения, ни современная литература не развивается изолированно 

от него.  

Если смысловые оттенки классической поэзии обогащаются и различаются 

данными  из  Корана  с  помошью  тазмин,  игтибас,  ишаре,  рамз,  то  современная 

поэзия  дополняется,  преимущественно,  мудрыми  выражениями,  пословицами  и 

пр.,  и  к  содержанию  добавляет    законченный  смысловой  оттенок.  В  некотором 


Filologiya  məsələləri – №02, 2016 

 

290



роде  современная  литература  составив  единство  с  классической  литературой  во 

временных рамках выступает в качестве его воспевателя. 

 

ЛИТЕРАТУРЫ 

 

1.  Гёюшов Н. Понятия мистицизма и символы дервишества. Баку: 2001 



2.  Физули. Диван, т. 1. Баку: АН Азербайджана, 1958 

3.  Вахид А. Избранные произведения. Баку: Лидер, 2005 

4.  Зейналова  А.  Поэтическое  наследие  Алиаги  Вахида.  Баку:  Наука  и 

образование, 2011 

5.  Коран / пер. З.М.Бунъядов, В.М.Мамедалиев. Kozan Ofsat: 1418/1997 

6.  Кулиева  М.  Красноречие  в  Коране  и  азербайджанская  литература.  Баку: 

Нафта-Пресс, 2008 

7.  Кулиева М. Вознесение в творчестве Ашуга Алескера // «Мудрость». Сборник 

научных  исследований 19, 2012. Центр  культуры  Посольства  ИИР  в 

Азербайджане 

8.  Шыхыева С. Азербайджанское востоковедение, 1, № 3, 2010. 

9.  Шейх Ибрагим Глюльшани Бардаи. Диван. Баку: Аврасия Пресс, 2006 

10. Ибрагимов М. Вступительное слово // Н.Гянджеви. Лейли и Меджнун. Баку: 

Наука, 1981 

11. Кулиева  М.  Духовный  источник  творчества  Физули // Вопросы  филологии, 

N4. Баку: Наука и образование, 2014 

12. Гаджи  С.  По  Н.Гянджеви  изменение  общества  начинается  с  индивидуума,  а 

изменением индивидуума – с души. Баку: 2012 

13. Кулиева  М.  Классическое  восточное  красноречие  и  азербайджанская 

литература. Баку: Озан, 1999 

14. Физули. Хадикат-ус-суада. Баку: Гянджлик, 1993 

15. Шахрияр. Дивани-турки. Баку: Сабах, 1993 

  

DOÇ.DK. M.H.KULIYEVA 

ÇAĞDAŞLIK KAVŞAĞINDA TÜRK EDEBİYATI 

 

XÜLASƏ 

XIX-XX yüzyılın  şairleri yaşadığı dönemin sosyal-politik ve kültürel hayatını 

kendi çalışmalarında yansıtsalar da, şu  şekilde, eserlerini klasik edebiyat, klasik teori, 

dönemin bilimleri ve en önemlisi, ibret, hikmet, öğüt kaynağı olan Kuran`a, onun konu 

ve ahlakına bağlı olmuştur.  İşte bu sebeple söz konusu M. Fuzuli ve A. Vahit 

çalışmaları temelinde karşılaştırmalı biçimde klasik edebiyatın bazı geleneksel konuları- 

ilahi aşk, beşeri aşk, Kuran`ın ifade ve istilahlarını kullanmak, İsanın ruh ve hayat 

sembolü olarak tanınması, büyük ilgiye neden olan Enelhak (Ben hakkım) ifadesi, 

güzellik, saflık ve manevi yücelik simgesi olan Yusif kıssası, hata kelimesinin ortaçağ 

ve modern dönemde kullanılan anlam tonları, modern literatürde muhabbetin övgüsü- 

müteşabih taraflardan biri olarak hareket eden (aşık-meşuk, pervane –şem, gül-bülbül  

vb.) sözler analiz edilir. 

Karşılaştırma sonucunda ilgimizi çeken, noktalardan biri, klasik şeirin anlam 

tonlarının Kuran1dan tezmin, alıntı, işaret, sembol, çözüm araçlarını kullanarak, fikrin 

mantıksal açıdan güçlendirilmesidirse, modern şiirde çoğunlukla, hikmetli sözler, 

atasözleri vb. Içeriği özetlemekle onun anlam tonlarını güçlendirir. 



Filologiya  məsələləri – №02, 2015 

 

291



Böylece, ne klasik edebiyat kendi özellik ve güzelliklerini kaybediyor, ne de 

modern edebiyattan özgür olarak gelişmektedir. 

 

DOC. M.H. GULIYEVA 

CLASSICAL LITERATURE AT THE JOINT OF MODERNITY 

 

SUMMARY 

Though poets of the XIX-XX century reflected a public-political period and 

cultural life during their life activities on their works, but their activities were associated 

with classical literature, classical theory, the sciences and most importantly, the Koran, 

what is  an admonition, wisdom,  with it themes and morality.  Therefore in the above-

mentioned article, based on M. Fizuli and A.Vahid works compared with some 

traditional themes are –divine love, human love, the using of expressions and the terms 

of the Koran, “the recognition of Jesus as a symbol of the spirit and life, Analhaq 

expression (l`m the absolute Truth), what express a great interest, Joseph kissa which is 

symbol of beauty, purity and spiritual highness, the shades of meaning of the word 

“mistake” which used in middle ages and nowadays, the words which acts as one of the 

identical sides in praise of life in the modern literature (lovers, propeller and candle, 

flower and nightingale) were analysed. 

If as a result of comparison, one of the factors that is attracted  our attention 

is  intensification of shades of the classic poem meaning logically, with using  tazmin, 

quotes, sign, symbol, the solution from the Koran so we go strange the shade of its 

meaning, summarizing the contents in the modern poetry with mostly aphorisms

proverbs and so on. 

Like this, neither classic literature is losing its characteristics and beauties, nor is 

developing free from modern literature.  

 

 


Filologiya  məsələləri – №02, 2016 

 

292



SİRACƏDDİN HACI 

AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu 

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent 

siraceddin-haci@rambler.ru 

 

NİZAMİ GƏNCƏVİNİN ƏDƏBİ KİMLİYİ 

 

Açar sözlər: Nizami, alim, filosof, irfan, rəhmət evi, sistem  

Key words: Nizami, scientist, philosopher, mysticism, paradise home, system 

Ключевые слова: Низами, ученый, философ, учение, Дом благодати, система 

 

Camal əd-Din əbu Muhəmməd İlyas bin Yusuf bin Zəkiəddin bin Müəyyəddin əl-

Gəncəvi (533-543/1138-1148; 535-536/1141; 599/1203) Azərbaycan türküdür, tövhid, 

iman və ədalət şairidir. Onun ağlı, düşüncəsi, qəlbi və vicdanı insanları qaranlıqlardan 

aydınlığa çıxarmaq üçün nazil edilmiş, nur qaynağı, içində  şübhə olmayan, kökü uca 

Allaha , hədəfi insanlara bağlı Qurani-Kərimin ölməz dəyərləri ilə  tərbiyə  və inşa 

olmuşdur. Nizamiyə görə, həqiqətin qaynağı olan Qurani-Kərim uca Allahın  insanı 

tərbiyə etmək üçün nazil etdiyi mükəmməl layihədir. Onun mətni bir dəfə nazil oldu, 

ancaq mənası  hər an və  hər zaman nazil olur. Kimin qəlbinə Qurani-Kərimin mənası 

nazil olmuşsa, o qurtulmuşdur, iki dünyanın xoşbəxtliyini qazanmışdır. 

Nizami deyir ki, insan kainatı, həyatı, özünü doğru oxumaq, bu yolla da uca 

Allahın  rizasını qazanmaq istəyirsə, varlığa Qurani-Kərimin gözü ilə baxmalıdır. Şairə 

görə, bu dünyanın  ən böyük məsələsi ilahi ölçülərə uyğun insan tərbiyə etməkdir və 

bütün problemlər iman insanı yetişdirməklə həll oluna bilər. Qurani-Kərim bir tərbiyə 

kitabıdır, bu kitab insan üçündür, onun səadət proqramıdır, təsəvvürünü, ağlını, qəlbini, 

vicdan və əxlaqını inşa etməyin ölçülərini, metod və vasitələrini açıqlayan ilahi mətndir. 

Nizaminin xəritəsi vəhy, bələdçisi hz. Məhəmməddir. O, hərəkət və çalışma 

gücünü insanlara sevgidən alır, aşiqdir, varlığını uca Allaha  adamışdır, hədəfi uca 

Allahın  Yer üzündə insanlarla bağlı  məqsədinin gerçəkləşməsinə yardım etmək, ilahi 

layihənin fəal iştirakçısı olmaqdır. Onun məqsədi Yer üzündə “Rəhmət evi”, barış, 

sevgi, şəfqət, mərhəmət və ədalət evi (dünyası) tikməkdir. 

Bu “Rəhmət evi”ni qurmağın ilk şərti ilahi layihəyə uyğun insan yetişdirməkdir. 

Nizamiyə görə, uca Allahın  Yer üzündə inşa edilməsini istədiyi bu gözəl evin 

qurucularının özəllikləri var: Onlar tövhid inancına sahibdirlər,  ədalətə inanırlar, iki 

dünyaları var (bu dünya və axirət), onlara verilmiş ömrün və hər şeyin mülkiyyət deyil, 

əmanət olduğunu bilirlər, bu iman insanları aldıqları  hər nəfəsin bir nemət olduğunu 

anlayırlar, bir anda iki an yaşadıqlarına, gələcəklərinin keçmişləri olduğuna əmindirlər. 

Nizami insanlığa dəyişim, islah, tərbiyə, yenidən inşa ölçüləri vermişdir: 

Cəmiyyəti dəyişmək istəyirsənsə, insanı, insanı  dəyişmək istəyirsənsə, onun qəlbini, 

yəni təsəvvürünü dəyiş, bil ki, tərbiyə  təsəvvürdən başlayır.  Şairin tərbiyə metodu 

budur: O, qavramlarla (anlayışlarla) insanın təsəvvürünü,  əmr və  təkliflərlə  ağlını, 

örnəklərlə şəxsiyyətini inşa edir. 

Nizaminin müasirləri və sonrakı dövrlərin alimləri onu tanıdarkən üç özəlliyini 

göstərmişlər: O, dindardır, din alimidir. Arifdir, irfan əhlidir. “Əl-həkim”, “əl-kamil”dir 

(filosofdur, alimdir, mütəfəkkirdir). İslam bilgi (elm) sistemi üçdür: Bəyan bilgi sistemi, 

bürhan bilgi sistemi, irfan bilgi sistemi. 



Filologiya  məsələləri – №02, 2015 

 

293



Bəyan bilgi sistemi naslara, yəni uca Allahın nazil etdiyi elmə bağlıdır, qaynağı 

Qurani-Kərimdir. Biz əminliklə deyirik ki, Nizami kamil din alimidir, Onun dastanları 

Qurani-Kərimin bədii təfsiridir. 

Bürhan (dəlil) bilgi sistemi ağıl və  məntiqlə öyrənilən elmdir, məsələn, fəlsəfə, 

riyaziyyat, tibb bu sırada yer alır. Şübhə yoxdur ki, Nizami alimdir, filosofdur, varlığın, 

həyatın, insanın mənası ilə bağlı önəmli ölçülər vermişdir. 

İrfan bilgi sisteminin qaynağı sezgidir, mərkəzi insanın qəlbidir (İrfan bilgi 

sistemində iki ana damar var: Seyri-suluki-ənfusi – İnsanın içə doğru yolçuluğu, inziva, 

riyazət və başqa metodlarla qəlbi arındırmaq, mərifətə (uca Allahı  tanımaq) qovuşmaq; 

Seyri-suluki-afaqi – İçdən dışa doğru yolçuluq, uca Allahın  kainat ayələrinə qoyduğu 

elmi öyrənərək Onu tanımaq).  İrfan  əhli olan aşiqlər, ariflər bu elm məktəbinə 

bağlıdırlar. Onlar şeyx mürid sistemi ilə çalışırlar, bağlı olduqları  məktəbin müəyyən 

etdiyi metod və üsullarla insanın qəlbini mənəvi kirlərdən təmizləyirlər. Bu yolla da 

arınmış qəlb ilahi mənaların təcəlli etdiyi mərkəz halına gəlir. Biz əminliklə deyirik ki, 

Nizami arifdir, irfan əhlidir. Təsadüfi deyil ki, şair “Sirlər xəzinəsi” dastanında insan 

qəlbinin özəllikləri ilə bağlı beş bölmə yazmış, qəlbi “xacə” (müəllim) adlandırmış, 

qəlbin tərbiyəsi üçün riyazət metodunu təklif etmişdir. 

Nizami “Xosrov və  Şirin” dastanında (1) ona verilən nemətin, istedadın, 

mənaların uca Allahdan  olduğunu vurğulayır, deyir ki, ilahi neməti haqq etməyin tək 

bir yolu var, o da ilahi iradəyə təslim olmaqdır: 



... Ancaq ondan (Allahdan) fərman xətti gəlməyincə, 

Heç bir vücuda can gəlməz. 

Hər bir Allaha pərəstiş edən Allahı sevən deyil, 

Özünü qiblə etdiyi üçün xudpərəstdir. 

Allahpərəstlik özündən üz döndərməkdir, 

Gündüzlə gecənin ülfəti olmaz. 

Allah ibadət edənlərdən o adamı sevir ki,  

Allah yolunda özünü unutsun. 

Nizami, vüsal şərabını o gecə içərsən ki, 

Onun (Allahın) yadı ilə (zikri, xatırlanması ilə) özünü unutmuş olasan. (1, 27) 

Nizami irfan bilgi sisteminin ölçülərinə uyğun olaraq uca Allahdan  elm almağın 

şərtlərini açıqlayır: 

- Könlünü təmizlə (“Bütxanəni bütdən təmizlə”). (1, 72) 

- Bütləri tapdala (“Bütə ayaq bassan, tapdalasan, nicat taparsan”). (1,73) 

- İlahi xəzinəni (mənalar aləmini) tapmaq üçün çox çalış (“Bağlı tilsimi zəhmətlə 

aça bilərsən”). (1,74) 

- Nəfsini öldür, tərbiyə et (“Nəfsin gözlərini bir-bir kor elə”).(1, 75) 

- Təsadüfə bel bağlama, sirr təsadüflə açılmaz (“Fələyin naxışına aldanma, o, 

xəyaldır”). (1,76) 

- Hər  şeyin sahibinin, onları yaradıb hərəkət etdirənin uca Allah  olduğunu bil, 

Ona təslim ol (“Dolananı bir dolandıran var”). (1, 77) 

- Hər  şeyi Allahdan  bil, elmin qaynağı Odur, Onun elm xəzinəsi tükənməzdir, 

Ona təslim ol, çalış  və dua et (“Onunla axtarsan, şəvədən nur taparsan, Ondan 

istəməsən, Aydan nur tapa bilməzsən”).(1, 78) 


Filologiya  məsələləri – №02, 2016 

 

294



- Uca Allaha gedən yolda Peyğəmbəri özünə öndər seç, Ona tabe ol, O, hidayət 

rəhbəridir (“Dərdli beynimə  dərman et, Onun dərmanını Mustafanın ayağının 

torpağından et”). (1,79) 

Nizami bəyan, bürhan, irfan bilgi sisteminin (məscid, mədrəsə, təkkə; vəhy, ağıl, 

duyğu) yetişdirdiyi kamil insandır, onun şəxsiyyəti, düşüncəsi və dastanları  hər üç 

sistemin (məktəbin) dəyərləri ilə yoğrulmuşdur. Nizami vəhy, ağıl və duyğunu, məscid, 

mədrəsə  və  təkkəni bir-birindən ayırmır,  əksinə, onları bir-birinə bağlayır. (Məscid, 

mədrəsə və təkkənin bir-birindən ayrılması, qarşı-qarşıya qoyulması irfan düşüncəsinin 

sonrakı mərhələsinə, təriqətlər dönəminə aiddir və bu bölünmə yanlışdır. Nizami deyir 

ki, qəlb duyğuların mərkəzidir, o, dəyişkəndir – “qəlb” sözü ilə “inqilab” sözü eyni 

kökdəndir – onu vəhylə ağıla bağla). 

Nizami “əl-həkimdir”, “əl-kamildir. “Əl”  ərəb dilində müəyyənlik  əlamətidir, 

ingiliscədəki “the”yə uyğundur, burada tanınmağı, bilinməyi, sevgi və sayğını ifadə 

edir. O, elə bir alim, elə bir filosof, elə bir arifdir ki, onu barmaqla göstərirlər, fikirləri 

ilə hesablaşırlar, ondan öyrənirlər. O, şeyxdir, pirdir, ustaddır, müəllimdir. 

Nizami zülm və zalımla barışmadı, ədalətin səsi oldu, məzlumları qorudu, O, uca 

Allahı , varlığı, cəmiyyəti, insanı dərindən öyrəndi, çox çalışdı, çalışmaq ibadətdir dedi: 

“Hər gecə elm öyrənmədən başımı yastığa qoymadım”, “elm öyrənmədən yatmaq 

haramdır”, “bakirə söz söyləmək can əritməkdir”...  

Nizaminin dastanları aydın göstərir ki, o, din elmlərini, şifahi və yazılı ədəbiyyatı, 

mifologiyanı, psixologiyanı, fəlsəfə, astronomiya, fizika və tibbi bilir: 

... Hər elmdə mən bir dəftər bəzəmişəm, 

Hər bir incə fikir üçün tez qələmə əl atmışam. 

Hər bir elmdən mən ziya almışam, 

Hər bir elmdə mən əvəzsizəm. 

... Artıq yatmaq və gəzmək məni cəlb etmir, 

Bircə çarə var – o da yaratmaq. 

Hər sözdən bir gül yonum, 

Onun üstündə bülbül tək nalə cəkim.(2,45)  

Nizami deyir ki, ənənəni inkar etmə, öncəkilərin irsini seçmə yolu ilə öyrən, 

yaxşılarını al, pislərini bir kənara qoy, “əgər böyüklük qazanmaq istəyirsənsə, böyükləri 

yada sala-sala nəfəs al”. Bil ki, dəyərli söz əmək istəyir: 



... Daşdan gövhər böyük çətinliklə yaranır, 

Onu daşdan asanlıqla necə ələ gətirə bilərsən? 

Hər nəyə nəzər etsən, görərsən ki, xırda-xırda, 

Bərk yerlərdən çox çətinliklə çıxar. 

Asanlıqla gövhər tapmaq mümkün deyil, 

(Mədəndən çıxarılan) gümüş təmizlənməyə möhtacdır. 

Quruda, suda rənc və zəhmətə tab gətirən,  

Balıqdan dirhəm, öküzdən sərvət alar.(2,48) 

Nizami dastanlarını yazarkən çox çalışır, mövzu ilə bağlı bütün qaynaqları 

toplayır, bilgiləri sistemləşdirir, təhlil edir, nəticə  çıxarır, yerli-yerində  işlədir, onlara 

bədii don biçir. Nizami bir neçə dil bilir, qaynaqların orijinal mətnini türkcə,  ərəbcə, 

farsca, yunanca, dəricə, yəhudi və nəsranicə oxuyur:  

Mən bu dastanı yazarkən, 

Söz düz gedirdi, yol isə dolaşıq (idi). 


Filologiya  məsələləri – №02, 2015 

 

295



O üfüqləri gəzən şahın izini (əhvalatını), 

Bir nüsxədə yığcam yazılmış görmədim. 

Xəzinə kimi toplanmış sözlər, 

Ayrı-ayrı nüsxələrdə pərakəndə idi. 

Hər bir nüsxədən bir maya aldım, 

Onu öz şeirimə düzdüm, bəzədim. 

Yeni tarixlərdən ziyadə, 

Yəhudi, nəsrani, pəhləvi tarixini aradım. 

Hər bir kitabdan qiymətlisini seçdim, 

Hər qabıqdan onun məğzini aldım. 

Hər dildə olan xəzinələri topladım, 

Onların hamısından bu dastanı yazdım. 

Bu dillərdən agah olanların, 

Dili tənədən azad olacaq. 

Doğru (söz) tapdığım hər pərdədə, 

Sözün zülfünün ucunu burmağa başladım.(2,59)  

Nizami sənətkarlara deyir ki, səmimi olun, sözə, qələmə  xəyanət etməyin, 

ağılabatan sözlər yazın, bilin ki, “ürəkdən gələn söz ürəyə yatar”, yalana əsla yaxın 

durmayın. Şair gecə vaxtı çalışır, səhər vaxtı oyaq olur, bu zaman diliminə “dua vaxtı”, 

“söz və məna vaxtı” deyir. Sən uca Allaha  yalvar, Ona təslim ol, qəlbini göz yaşları ilə 

islat ki, məna bəxş etsin. Nizami yazmağa dua ilə başlayır:  



... Gecə və gündüz, axşam və səhər, 

Sən yadımdasan, hər nəyi yad etsəm də, 

Gecələr yuxuya getməzdən əvvəl, 

Təsbehlə Sənin adını təkrar etməyə tələsirəm. 

Gecə yarısı yuxudan oyanaramsa, 

Səni çağırıram, göz yaşı tökürəm. 

Səhər çağıdırsa, yolum Sənədir, 

Gecə də, gündüz də pənahım Sənədir. 

Gündüz də, gecə də Səndən kömək istəyirəm, 

Məni bu işdə utandırma! 

Ey hər işi qaydasına salan Allah, elə et ki, mən, 

Möhtac olanlara möhtac olmayım! 

... Sənin sayəndə ucalan baş, 

Heç kəsin əyməsi ilə ayağa düşməz. 

Sənin qəhrindən əyilən baş isə, 

Heç kimin köməyi ilə ucala bilməz. 

Bəli, Sənin işin bəndə yaratmaqdır, 

Mənim işim də bəndəlik etməkdir. 

... Əvvəl məni şükürə qovuşdur, sonra dövlətə, 

Əvvəl mənə dözüm ver, sonra, 

Dözə bilməyəcəyim bəlaları, 

Məndən uzaqlaşdır, ey ədalətsizlikdən uzaq olan! 

Əgər məni bir bəlaya mübtəla etmək istəsən, 

Əvvəl mənə səbir ver, sonra bəlanı. 

Hansı guşəyə düşsəm də, Sənə həmd və səna oxuyacağam, 

Filologiya  məsələləri – №02, 2016 

 

296



Harada oluramsa olum, səni Allah biləcəyəm.(2,94-95) 

Nizami deyir ki, varlığı Onun gözü ilə oxu, ancaq Ondan istə, Ona şərik qoşma, 

ibadət və itaətə layiq olan tək varlıq Odur: 

... Səni arayanların açarı ona görə boşa çıxdı ki, 

Səni öz ölçüləri ilə ölçmək istədilər. 

Kim ki Səni Sənin gözünlə görmək istədi, 

Bu boş vərəqlərin hamısını parçalayıb atar. 

Səni ancaq Sənin vasitənlə axtarıb tapmaq olar, 

Özü də gərək başqa qapılara baş vurmayasan. 

Nəzər ancaq buraya qədər mənzilləri seçir, 

Elə ki buradan ötdün, ürək qorxu ilə dolur. 

Mən öz varımı, yoxumu Sənə tapşırdım, 

Hesabımın artığını, əskiyini Özün bilərsən.(2,26)  

Nizami zühd həyatı yaşadığını söyləyir. O, könlünü uca Allaha  bağlamışdır, bir 

an (nəfəs) belə Ondan ayrılmaq istəmir. Deyir ki, istəsə idim, zühdün qapısını bağlayıb 

məclisə gedərdim, insanların sırasına qoşulardım, məclisi qızışdırardım, ancaq mənim 

ağacım guşədə kök atmışdır, yerindən qoparılsa, kökü quruyar (süst olar). Qırx çilədən 

və min xəlvətdən sonra məclisə getmək işə yaramaz, sel daşıb coşan zaman Reydən 

Buxaraya səfər lazım deyil. Xalqa nə qədər az görünsəm, o qədər yaxşıdır, Humay az-az 

göründüyü üçün humayun oldu.  

Nizaminin zühd həyatı dində, elmdə, irfanda dərinləşmə, oxuma, öyrənmə, yazma 

həyatıdır. O, insanları cəhalət adlı düşmənin pəncəsindən xilas etmək üçün canını fəda 

edir, gecə-gündüz çalışır, həqiqəti tanıdır, doğru yolu göstərir. 

Nizami çilə çəkdiyini söyləyir, deyir ki, insanı acılar yetişdirir, bu dünyadan mənə 

ancaq məlalət çatdı, xəlvət bir guşədə aram tutmuşam, evin qapısına uca səmalar kimi 

qıfıl vurmuşam, adam üzünə bağlıdır, bilmirəm ki, dövran necə keçir, yaxşıdan, 

yamandan dünyada nə keçir, “ölü bir şəxsəm, ancaq mərdanə gedirəm, bu dirilər 

karvanı ilə gedirəm, ancaq bu karvandan deyiləm”, bir nəfəs çəkincə yüz ürək dərdi 

çəkirəm, uca Allahdan  başqa kimsəyə möhtac olmaq istəmirəm, kaş imkanım ola idi, 

insanı insana möhtaclıqdan qurtara idim, xəlvətə  çəkildiyim bu guşə “qan dairəsidir”, 

nəfslə savaş meydanıdır.  

Nizami xəlvətdə cihad halındadır, nəfsini məğlub etmək, qəlbini nəfsin 

əsarətindən qurtarmaq istəyir. Bilir ki, qəlb arınmasa, orada bakirə mənalar doğulmaz, 

canını (nəfsini) verməsən, mənanı ala bilməzsən, qəlbin soltanı olan uca Allah  kirli 

qəlbə rəhmət, bərəkət və məna nazil etməz. Şair arınmaq üçün çilə çəkir, göz yaşından, 

üzünün sarılığından öz divarını palçıq samanla suvayır, arpa çörəyi yeyir, nəfsin 

müqavimətini qırdıqca ürəyi söz xəzinəsinə hamilə olur: 

... Mən dünyanı oyunla başa vurmadım, 

Yeməkdən, yatmaqdan savayı başqa işim də var idi. 

Bir gecə də olsun, mən yatağa rahat girmədim, 

Elmin yeni bir qapısını açmadan. 

Qəlbim qadın deyil, bəlkə, çaxmaq daşıdır, 

Məryəm tək boyludur, ancaq bakirədir. 

Ər axtarmağa onun (qəlbimin) ehtiyacı varmı, 

O, daşdan, dəmirdən atəş çıxarır... (2,46)  


Filologiya  məsələləri – №02, 2015 

 

297



Nizami deyir ki, qəlb arınmasa, nəfs cilovlanmasa, varlığın uca Allaha  təslim 

olmasa, bakirə  mənalardan gözünü yığ, söz dəryasına tilov atma, bil ki, öncə cihad, 

sonra nemət ölçüsü var. Ucuz sözlərdən qaç, ömrünü israf etmə, dərin mənalar  əmək 

istəyir, çalış, fədakar ol, axtar, yeni, gözəl söz demək mədəndən qızıl çıxarmağa 

bənzəyir, çox əziyyətli işdir, yetişmiş meyvən yoxdursa, onu bazara çıxarma: 

... Bu gözəlin (sözün, əsərin) üstündən ipək örtüyü o vaxt götürərəm ki, 

O uca xurma ağacı kimi yetişmiş olsun. 

Əgər sən meyvəsi dəyməmiş bir ağaca çatsan, 

Onu silkələməyə başlasan, demək, özün kalsan. 

Kal əncir əzməklə yumşala bilər, 

Ancaq yeyəndə ağzını qanadar. 

Budaqda çiçəklər vaxtından qabaq gülməsə, 

Ağac bol meyvə gətirər. 

Torpağın ki sinəsi boş oldu, 

Onun üstündə bina qurmaq olmaz...(2,47)  

Nizami qəlbi arındırmağın yol və metodunu da göstərir: 



... Öz qapımı camaatın üzünə suvamışam, 

Burada öz taleyimə şad olmuşam. 

Qırx gün öz noxtamı bərk tutdum, 

Axı qırx gündə gönün aşılanması bitir. 

Dörd balışda mən səbat görmədiyim üçün, 

Bu dörd divarın içində oturdum. 

Dəyirmanıma atılan hər bir arpaya, 

Gövhərşünasa bir dürr qaytardım.  

O söz yaradan sənətkara min afərin, 

Ki, hər bir arpadan bir cövhər yaradır...(2,46)  

Nizami öz dövründə  və bu gün “şair saqidən,  şərabdan, məclisdən çox danışır” 

deyərək ona kinayə edənlərə cavab verir. Deyir ki, bu məclis aşiqlərin, elm, irfan əhlinin 

məclisidir, mey də varlığını uca Allaha  təslim edənlərin mükafatıdır, ilahi feyzdir, 

rəhmət yağışıdır, xeyir-bərəkətdir, mənadır. Sən aşiqləri və aşiqliyi doğru tanı, onlar uca 

Allah  sevgisi ilə məst olmuşlar: 



... Ey yollara qalib gələn Xızır, sanma ki, 

Meydən mənim məqsədim meydir. 

O meydir ki, mən onda dalğınlıq axtarardım, 

O dalğınlıqla məclis düzəldərdim. 

Mənim saqim-Allahın vədəsidir, 

Səbuh-məst olmaq, mey-dalğınlıq üçündür. 

Yoxsa Allaha and olsun, ömrümdə heç vaxt, 

Dodağımın ucunu da şəraba bulamamışam. 

Əgər mənim dodağıma cam dəyibsə, 

Qoy Tanrının halalı mənə haram olsun!(2,42)  

Nizami deyir ki, sevgi (eşq) uca Allahın  nemətidir, cazibədir, nurdur, o, insanın 

qəlbini yuyar, onu mənəvi kirlərdən təmizləyər, tərbiyə edər, dəyişdirər. Sevgi gücdür, 

enerji qaynağıdır, o, insanın bəsirət gözünü açar, ona şəfqət, mərhəmət, səbir bəxş edər, 

sevdiyinə qovuşdurar. Sevginin ölçüsü itaətdir, sevən sevdiyinə itaət edər. Sevgi 


Filologiya  məsələləri – №02, 2016 

 

298



hərəkətdir, fədakarlıqdır, sevən sevdiyinə  hər  şeyini fəda edər. Sevgi ümiddir, sevən 

yasa batmaz, inanar, çalışar, aktiv olar. 

Nizami öz dövründə  və bu gün “o, şahları  tərifləmişdir” deyərək ona kinayə 

edənlərə cavab verir. Bir örnək verək.  Şair Nüsrətəddin  Əbubəkri tərifləməsinin 

səbəblərini açıqlayır, əslində, bir liderin özəlliklərini sayır: Güclüdür, ölkəsini qoruyur, 

xəzinəsi insanlara xidmət edir, qayğıkeşdir, nemətlər verir, əvəz istəmir, döyüşkəndir, 

cəsur sərkərdədir.  İnsanları rifah içində yaşatdı, onun əməli ilə “ölkə yaşıllıq tapdı, 

cənnət oldu”, düyünləri açdı, problemləri həll etdi, ədaləti minlərlə ölmüş könlü diriltdi, 

xeyir işin dalınca getdi, xeyirxah oldu, uca Allahı  unutmadı, fateh idi: 

... Bunlardan başqa mən səndə yenə altı xislət görürəm, 

Qoy onlar aydan-aya, ildən-ilə möhkəmlənsin. 

Biri odur ki, öz bəzəkli xəzinəndən, 

İstənilməmiş arzuları belə verirsən. 

İkincisi – sənin kərəminin (insanlığının) ölçüsü yoxdur, 

Özü də haqqını biləndən əvəz istəməzsən. 

Üçüncüsü – ürəyin şəfqətlə bəzənib, 

Məzlumu sən dada çatdırırsan. 

Dördüncüsü – sən bayrağı Sürəyyaya taxmısan, 

Xurşid kimi qoşunu təkbaşına qaçırdırsan. 

Beşinci odur ki, müqəssir üzr istəyərsə, 

Öz kərəminlə onun günahını, əfv edərsən. 

Altıncısı-əhdə, peymana sadiq qalmaqdır, 

Vəfadarlığı heç vaxt unutmamaqdır. 

Altı cəhət qoy sənin nurundan məhrum olmasın, 

Sən bu altı xislətdən uzaq olmayasan!(2,56)  



Yüklə 3,76 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   29   30   31   32   33   34   35   36   ...   45




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə