Топлу Азярбайъан Республикасы Президенти йанында


Standart: 2.1.2; 4.1.3; 4.1.4; 4.1.5



Yüklə 3,76 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə7/45
tarix06.05.2017
ölçüsü3,76 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   45

Standart: 2.1.2; 4.1.3; 4.1.4; 4.1.5. 

Mövzu: Şəkilçilər 

Təlim nəticəsi: 

1.Öyrəndiyi yeni şəkilçiləri təqdim edir 

2. Cəm şəkilçilərindən məqamında düzgün istifadə edir 

3. Leksik və qrammartik şəkilçiləri tanıyır və onları bir-birindən fərqləndirir 

4. Cümlələrin düzgün qurulmasında şəkilçilərin yerini dəqiq müəyyən edir 

İnteqrasiya: Riy.: 2.1.1; H.b.: 1.2.3;    T.s. 2.1.2.              

İş üsulu: əqli hücum, klaster, müzakirə, Venn diaqramı 

İş forması: böyük və kiçik qruplarla iş 

Resurslar: vatman, iş  vərəqi, rəngli flamasterlər,  şəkillər, qayçı, qələm, 

karandaş, pozan və s. 



Filologiya  məsələləri – №02, 2016 

 

50



Dərsin gedişi: 

Motivasiya. Problemin qoyuluşu  

Müəllim  şagirdlərin nitq hissələri haqqında biliklərini 

sullarla 

yada salır. Sonra şagirdlərin diqqətini lövhədən asdığı 

plakata cəlb edir:  

Müəllim:- Şaxələndirmədə nələr əks olunub?(Söz və 

şəkilçilər). 

-Gəlin, söz və  şəkilçiləri birləşdirək. Hansı  sözlər 

alındı?(Güldan, güllük, güllü, güldən, düllər, gülün, gülü 

və s.). 


-Bu sözlərin hansında yeni məna yarandı?( Güldan, 

güllük, güllü ). 

-Bəs güldən, düllər, gülün, gülü  sözlərində  gül sözünün 

mənası  dəyişdimi?( Güldən, düllər, gülün, gülü  sözlərində  gül sözünün mənası 

dəyişmədi). 

-Niyə gül sözünə şəkilçi qoşulduqda bir qismində məna dəyişdi, bir qismində 

isə məna dəyişmədi? Səbəb nədir?(Ona görə ki, -dan, -lük, lü şəkilçiləri sözdüzəldici, 

-lər, -ün, -ü və s. sözdəyişdirici şəkilçilərdir). 

-Sözdüzəldici şəkilçilər daha necə adlanır?(Leksik şəkilçilər). 

-Sözdəyişdirici şəkilçilər daha necə adlanır?(Qrammatik şəkilçilər). 

Fərziyyələr dinlənilir və tədqiqat sualı müəyyənləşdirilir. 

Tədqiqat sualı: Leksik və qrammatik şəkilçilərin hansı xüsusiyyətləri var? 

Tədqiqatın aparılması 

Müəllim sinifdəki sagirdləri gül adları(lalə, bənövşə, qızılgül, yasəmən) ilə 

qruplara ayırır. Hər qrup özünə ad seçir: “Ziya”, “Şəfəq”, “Ulduz”, “Səma”. 

Qruplara iş vərəqi təqdim olunur. 



“Ziya” qrupu 

İş vərəqi -1 

1.İsim düzəldən  şəkilçilərdən: -çı4, -lıq4, -lıq4, -lı4, -gil-ə aid nümunələr 

göstərin.  

2.Bu sözlərdən beşini cümlədə işlədin. 



 “Şəfəq” qrupu 

İş vərəqi-2 

1.Leksik və qrammartik şəkilçilərin  hərəsinə aid beş nümunə yazın.  

2. Onların fərqli və oxşar xüsusiyyətlərini diaqramda qeyd edim. 

 

Fərqli                                             Oxşar                                               Fərqli 



 

“Ulduz” qrupu 

İş vərəqi-3 

 

 



Filologiya  məsələləri – №02, 2015 

 

51



1. 

Azərbaycan dilində hansı qrammatik şəkilçilər var? 

2. 

Bir neçə isim hallandırın, hal şəkilçilərinin altından xətt  çəkin. 



 “Səma” qrupu 

İş vərəqi-4 

Vətən, bağ, ot, üzüm, bax sözlərinə leksik şəkilçilər artırın. Yeni yaranmış 

sözlərin mənasını izah edin. 

Ana, kitab, ordu, əsgər, torpaq sözlərinə qrammatik şəkilçilər artırın və 

həmin sözləeri  cümlələrdə işlədin.   

Məlimat mübadiləsi 

Qruplar verilmiş vaxt ərzində  işlərini tamamladıqdan sonra təqdimata 

başlayırlar. Hər bir qrup öz işi haqqında məlumat verir.  

 “Ziya” qrupu 

İş vərəqi -1 

1.İsim düzəldən şəkilçilər: -çı4 : bostançı, dəmirçi, traktorçu, üzümçü; 

-lıq4 :  ağaclıq, düzənlik, odunluq, üzümlük; başlıq, gözlük; yaxşılıq, pislik, 

dostluq, ərköyünlük; 

 -daş: vətəndaş, silahdaş, əməkdaş, yoldaş, sirdaş ; 

 -lı4 : Məmmədli, Paşalı, Qafarlı, Hacıbəyli, N.Gəncəli,  Ə.Qarabağlı; 

azərbaycanlı, məktəbli, kəndli; 

-gil: Afiqgil, Aliməgil, atamgil, bacımgil  

2.Cümlələr: 1. Dəmirçi qızmar odun üzərindən götürdüyü  dəmirdən qılınc 

düzəldirdi.   

2.Düzənlik başdan-başa üzümlük idi. 

3.Yaxşı yoldaş qardaşdan irəlidir. 

4.Ü Hacıbəyli müsiqi sənətimizin dahisidir. 

5. Bacımgil Gəncədə yaşayır. 



“Şəfəq” qrupu 

İş vərəqi-2 

1. -ma, -sov, -xana, -ça, -çə(bağlama, uzunsov, kitabxana, meydança, 

dəftərçə); 

-lar, -lər, -da, -də, -dən, -acaq(kitablar, çiçəklər, ağacda, çəməndə, çörəkdən, 

baxacaq). 

 

Fərqli 

 

2.                                     



 

 

                           



                Fərqli                                          Oxşar                                                  

 

Leksik şəkilçilərin 

sözün mənasını 

dəyişir, yeni mənalı 

söz yaradır   

qrammartik şəkilçilər 

sözün mənasını 

dəyişmir, yalnız 

formasını dəyişir   

Hər ikisi dilimizin 

zəngiliyinə xidmət edir. 

Nitqimizinqurulmqsınd

a iştirak edir 


Filologiya  məsələləri – №02, 2016 

 

52



“Ulduz” qrupu 

İş vərəqi-3 

   1.İsimlərdə  cəm, mənsubuyyət və hal şəkilçiləri, xəbər  şəkilçiləri. fellərə 

məxsus şəkilçilər qrammatik şəkilçilərdir. 

2. Cədvəl 1. 

Исмин 

щаллары 


Суаллары 

Исимляр 


А. 

Й. 


Йюн. 

Т. 


Йер. 

Ч. 


ким? ня? 

кимин? 


няйин? 

кимя? няйя? 

кими? няйи? 

кимдя? нядя? 

кимдян? 

нядян? 


балыг           чюряк 

балыьын        

чюряйин 

балыьа         чюряйя 

балыьы          чюряйи 

балыгда       

чюрякдя 

балыгдан     

чюрякдян 

 

“Səma” qrupu 

İş vərəqi-4 

1.Vətən-vətəndaş, vətənli, vətənsiz; bağ-bağça, bağlı, bağ-bağatlı, bağça, ot-

otlu, otlaq,otluq, otlu, otar(maq), üzüm-üzümlük, üzümçü, üzümlü, bax-baxış.  

•  


Vətən müəyyən  əraziyə, milli adətlərə,  ümumi dilə malik insanların 

tarixən yaşadığı ərazi. 

•  

Vətəndaş vətəndə- müəyyən əraziyə, milli adətlərə, ümumi dilə malik 



insanların tarixən yaşadığı ərazi yaşayan şəxs.   

3. 


Anadan, kitabı, ordusu, əsgərlər, torpaqın. 

 Anadan əziz olan yenə anadır. 

Kitabı cirmaq olmaz. 

Ordusu güclü olan dövlət yenilməzdir. 

Əsgərlər sərhədi ayıq-sayıq qoruyurlar. 

Torpağın qədrini bilmək və onu düşməndən qorumaq lazımdır. 



Məlumatın müzakirəsi 

Qruplar işlərini təqdim etdikdən sonra biri digərinin işinə münasibət bildirir. 

Orup işlərinin müzakirəzi mövzunun tam şəkiıldə dərk olunmasına imkan yaradır. 

Ümumiləşdirmə və nəticələrin  şıxarılması 

Müəllim deyilənləri yekunlaşdirir: 

-Sözün tərkibi dedikdə nəyi nəzərdə tuturuq?(Kök və şəkilçini). 

-Kök nəyə deyilir?( Sözün ayrılıqda işlənə bilən və leksik mənası olan 

hissəsinə kök deyilir). 

-Şəkilçi nəyə deyilir?(Sözün ayrılıqda işlənə bilməyən və leksik mənası 

olmayan hissəsinə isə şəkilçi deyilir). 

-Şəkilçilər neçə  cür olur?( Şəkilçilər vəzifəsinə  görə iki növə  bölünür: leksik 

(sözdüzəldici) və qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçilər). 

-Leksik  şəkilçi nəyə deyilir?( Söz köklərinə qoşularaq yeni mənalı  sözlər 

yaradan şəkilçilər leksik şəkilçilər adlanır). 


Filologiya  məsələləri – №02, 2015 

 

53



-Qrammatik  şəkilçi nəyə deyilir?( Qrammatik şəkilçilər isə  sözün yalnız 

formasını dəyisdirir). 

Deməli,  şəkilçilər dilimizin zənginliyi və nitqimizin qurulmasını  təmin edən 

hissəciklərdir. Bizim dilimiz iltisaqi dildir, yəni nitqimiz şəkilçilər vasitəsi ilə 

qurulur. 

Yaradıcı tətbiqetmə  

“Şəkilcilər” mövzusunda qrammatik esse yazın. 



Qiymətləndirmə 

Qiymətləndirmə dərsin bütün mərhələlərində meyarlarla aparılır. 

Тяърцбя 

эюстярир 

ки, 

мцяллимляр leksik (sözdüzəldici) 



və qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçilərin öyrənilməsində практик ящямиййятя малик 

мясяляляря чох вахт фикир вермир, беля şəkilçiləri мцгайисяли шякилдя тящлил етдирмирляр. 

Дярсликдя дя щямин мясяля кифайят гядяр нязяря алынмамышдыр. IV sinif “Azərbaycan 

dili ”dərsliyində  şəkilçilərə dair belə bir məlumat verilir: “Bir çox sözlər  şəkilçi 

qəbul edərək dəyişir; məsələn: yaxşı(sözün kökü)+lıq(şəkilçi)=yaxşılıq. Söz 

kökünün mənası var vəayrıca işlənə bilir. Şəkilçi isə sözün kökündən ayrı işlənmir. 

Ayrılıqda onun mənası olmur. 

Dilimizdə bir çox şəkilçilər ahəng qanununa uyğun olaraq dəyişir. Qoşulduğu 

sözün son hecasından asılı olaraq şəkilçilər müxtəlif cür yazılır; məsələ: 

-dan:dağdan, şəhərdən: -dı: qaçdı, gəldi, qondu, gördü”(1, 21). 

Belə bəsit məlumatdan sonra bir çalışma verilmişdir ki, bunula da şəkilçilərin 

tədrisini uğurla həyata keçirmək mümkün deyildir. Dərsliklərin səif işlənməsinə 

rəğmən müəllim daha çox yaradıcı olmalı,  əlavə didaktik  materiallar, tapşırıqlar 

hazırlamalı, şagirdlərin şəkilçilər haqqında aydın təsəvvürə malik olmasını, praktik 

olaraq təmin etməli, tədrisi bu istiqamətdə qurmalıdır.  

Bunun  üçün nitq hissələrinin tədrisi imkanlarından daha cox istifadə 

edilməlidir.  Əsas nitq hissələrinin(isim, sifət, say, əvəzlik, fel, zərf) tədrisi zamanı 

hər bir nitq hissəsinin yaranmasında iştirak edən leksik şəkilçilərin və  həmçinin 

qrammatik şəkilçilərin qarşılıqlı və müqayisəli öyrədilməsi qayğısına qalınmalıdır. 

İsim, Сифят, Say, Əvəzlik мювзуlarının tədrisində həm isim, sифят, say, əvəzlik 

düzəldən  şəkilçilər  üzərində, həm də  cəmlik, hal, məsubiyyət, xəbərlik  şəkilçiləri 

üzərində iş aparılmalıdır. 

Həmçinin şəkilçilər vasitəsilə xцсуси исимлярдян цмуми исимлярin  дцзялдилмяси 

щадисясиня дя диггят етмяк лазымдыр: Азярбайъан-азярбайъанлы, Бакы-бакылы вя с. 

Феллярин  тядриси  цзря  иш  просесиндя  ет,  эет  фелляри  индики  вя  эяляъяк  заман 

шякилчиляри  гябул  едяряк  т  самитинин  д  самити  иля  явяз  олунмасы,  щямчинин  эяляъяк 

заман шякилчиляриндян сонра Ы шяхсин сонлуглары ялавя олундугда г-нын ь-йа, к-нын 

й-йа  кечмяси  шаэирдлярин  нязяриня  чатдырылмалыдыр.  Бурада  онларын  яввялляр 

юйряндикляри  бир  ганунауйьунлуьу - ики  саит  арасында  г-нын  ь-йа,  к-нын  й-йа 

кечмясини  хатырлатмаг  лазымдыр.  Гейри-гяти  эяляъяк  заман  шякилчиляринин  йазылышы  иля 

ялагядар  йени  бир  ганунауйьунлуг  юйрядилмялидир.  Шаэирдляря  баша  салынмалыдыр  ки, 

йохла, ишля кими сону саитля битян дцзялтмя фелляря -ар, -яр шякилчилярини артырмаг цчцн 

сюзля  шякилчинин  арасына    битишдириъи  й  самити  ялавя  едилмялидир:  йохлайар,  ишляйяр. 

Феллярин  грамматик  формасынын  дяйишмяси  иля  ялагядар  гайдалардан  бири  дя  ет,  эет 

тякщеъалы фел кюкляринин еляъя дя сону т иля битян чохщеъалы дцзялтмя феллярин сонуна 

саитля  башланан  шякилчиляр  артырылдыгда  т-нын  д-йа  кечмяси  гайдасыдыр.  Мясялян,  ет-



Filologiya  məsələləri – №02, 2016 

 

54



едир, едяр; эет-эедир-эедяр вя с. Бу гайда ашаьыдакы характерик ъящятляря маликдир: 

а)  кар  самитин  ъинэилтили  самитя  кечмяси  вя  йа  ъинэилтиляшмяси  щадисяси  иля  ялагядар 

йазымызда  гябул  олунмуш  йеэаня  гайдадыр;  б)  йалныз  фелляря  аиддир;  ъ)  тяляффцзя 

ясасян  чох  асанлыгла  мцяййянляшир.  Ибтидаи  синифлярдя  "Фел"  мювзусунун  тядриси  иля 

баьлы felin заманları və bu zamanları yaradan qrammatik şəkilçilər, феллярдя инкар 

шякилчиляринин ишлянмяси, mясдярлярин щалланмасы və s. məsələlər öyrənilir. 

Ибтидаи  синифлярдя  индики  вя  эяляъяк  заман  фелляринин  тяляффцз  гайдасыны  баша 

салмаг,  изащ  етмяк  цчцн  чалышмалар  системиндян,  дидактик  ойунлардан,  интерактив 

тялим методларындан истифадя етмякля йанашы, яйаниликдян истифадя мцщцм ящямиййят 

кясб едир.  

Бу  гайда  иля  шаэирдляр  практик  олараг  Ы  синифдя  таныш  олур,  сонракы  синифлярдя 

нязяри шякилдя юйрянирляр. Сону т иля битян чохщеъалы феллярин (мясялян, охут-охудур, 

охудар, охудаъаг вя с.), сону д иля йазылыб мцяййян грамматик вязиййятлярдя т кими 

тяляффцз олунан исимлярля мцгайисяли юйрядилмяси də файдалыдыр. 

Ибтидаи  синифлярдя  "Фел"  мювзусунун  тядриси  иля  баьлы  ашаьыдакы  орфоепик  ишляр 

апарылыр:  

1. Индики вя эяляъяк заман фелляринин тяляффцзц.     

2. Феллярдя инкар шякилчиляринин ишлянмяси вя тяляффцзц.  

3. Мясдярлярин щалланмасы вя тяляффцзц. 

Индики вя эяляъяк заман фелляринин тяляффцзц иля баьлы гайдалар ясасян сону а, я 

саитляри  иля  битян  фелляря  аиддир.  Сону  а,  я  саитляри  иля  битян  фелляр  индики  вя  эяляъяк 

заман шякилчилярини гябул едяркян ащянэ ганунуна уйьун олараг а, я саитляри ы, и, у, 

ц  саитляриндян  бири  иля  явяз  олунур.  Мясялян,  индики  заман:  башлайыр-башлыйыр, 

башлайырам-башлыйырам,  эюзляйирсян-эюзлцйцрсян,  эюзляйирляр-эюзлцйцрляр  вя  с.; 

эяляъяк заман: сясляйяъяйям-сяслийяъям, ойнайаъаьам-ойнуйаъам(6, 93). 

Ибтидаи  синифлярдя  индики  вя  эяляъяк  заман  фелляринин  тяляффцз  гайдасыны  баша 

салмаг,  изащ  етмяк  цчцн  чалышмалар  системиндян,  дидактик  ойунлардан, 

fəal/interaktiv təlim metodlarından (Venn diaqramı, əqli hücum, klaster, anlayışın 

çıxarılması, suallar, müzakirə, akvarium, karusel və s.)(7, 283) истифадя  етмякля 

йанашы, яйаниликдян истифадя мцщцм ящямиййят кясб едир.  



 

ƏDƏBİYYAT 

1.  Abdullayev M. İbtidai siniflərdə  söz yaradıcılığı  üzrə  işin təşkili // İbtidai 

məktəb və məktəbəqədər tərbiyə, 1971, № 5, s.18-22 

2.  Cəfərov S.Ə. Azərbaycan dilində  sözdüzəldici və  sözdəyişdirici  şəkilçilər. 

Bakı: Maarif, 1968, 108 s. 

3.  Cəfərov S.Ə. Sözdüzəldici  şəkilçilərin bəzi xüsusiyyətləri // Azərbaycan dili 

və ədəbiyyat tədrisi, II buraxılış, 1964, s. 20-30 

4.  Cəlilov F.A. Azərbaycan dilinin morfonologiyası. Bakı: Maarif, 1988, 285 s. 

5.  Həsənov M., Cəfərova N. İbtidai siniflərdə Azərbaycan dilinin tədrisi 

metodikası. Bakı: Mütərcim, 2013, 410 s.  

6.  Həsənov M., Cəfərova N., Bəhmənova C. İbtidai sinif müəllimləri  üçün 

kurikulumun məzmunu və  həyata keçirilməsi yollari Elm və 

təhsil”nəşriyyatı , Bakı: Elm və təhcil 2014, 70 s. 

7.  Ümumtəhsil məktəblərinin I-IV sinifləri  üçün fənn kurikulumları. Bakı: 

Təhsil, 2008, 480 s. 


Filologiya  məsələləri – №02, 2015 

 

55



8.  Ümumi təhsil pilləsinin dövlət standartı  və proqramları (kurikulumları)// 

Kurikulum, 2010, №3, s. 116-130 

9.  http://www.derslik.edu.az/forums/19/215/ 

 

 



ЗЕЙНИЕВА ГАХИРА 

ИСПОЛЬЗОВАНИЕ АКТИВНЫХ И ИНТЕРАКТИВНЫХ МЕТОДОВ 

ОБУЧЕНИЯ В ПРОЦЕССЕ ПРЕПОДАВАНИЯ ЛЕКСИЧЕСКИХ И 

ГРАММАТИЧЕСКИХ СУФФИКСОВ В НАЧАЛЬНЫХ ШКОЛАХ 

 

РЕЗЮМЕ 

         В начальных классах в процессе преподавания лексических суффиксов 

применение  интерактивных  методов  обучения  дает  эффективные  результаты. 

Использование  новых  методов  способствует  сознательному  усвоению 

лексических  и  грамматических  суффиксов.  Процесс  обучения  делает  детей 

активными, заставляет их логически мыслить,приобрести знания самостоятельно. 

В  начальных  классах  в  процессе  обучения  лексических  и  грамматических 

суффиксов   применение  таких  методов  как  кластер  (диверсификация),  круглый 

стол,  диаграмма  Венна,ежедневная  стратегия  из  двух  частей,  БИБО  и  др. 

стимулируют усвоение. 



 

ZEYNIYEVA QAHIRA 

 

THE USE OF ACTIVE AND INTERACTIVE TEACHING METHODS IN THE 



TEACHING OF LEXICAL AND GRAMMATICAL SUFFIXES IN PRIMARY 

SCHOOLS 

 

SUMMARY 

     The  use  of  interactive  teaching  methods in the prosses of teaching of lexical 

suffixes gives efficient results. The use of new methods contributes to the conscious 

appreciation of lexical and grammatical suffixes. The training makes the children active

forcing them to think logically, to acquire knowledge independently. In The primary 

classes in learning lexical and grammatical suffixes using such methods as a cluster 

(diversification), a round table, a Venn diagram, daily strategy of two parts, BİBO and 

others stimulate assimilation. 

  

Rəyçi: prof. M.M.Həsənov 


Filologiya  məsələləri – №02, 2016 

 

56



İRADƏ CƏFƏROVA 

 

   ADİU 

               iradə-aynurə.@.mail.ru. 

 

İNGİLİS HƏYAT TƏRZİNİN İDARƏÇİLİK, RƏSMİ-İŞGÜZAR 

DAİRƏLƏRİNDƏ SİYASİ-DİPLOMATİK ÜSLUBİYYƏTİN İŞLƏNMƏSİNDƏ 

ƏSAS MEYARLAR 

 

Açar sözlər: funksional, nominativ, terminoloji, universal, rəsmi, humanitar. 

Ключевые  слова:  функциональный,  номинативный,  терминологический, 

универсальный, официальный, гуманитарный. 

Key words: functional, nominative, terminological, universal, official, humanitarian. 

 

İngilis dilinin siyasi-diplomatik üslubun xüsusiyyətləri. Məlumdur ki, üslub və 

üslubiyyət dilçilik elminin mərkəzi problemlərindəndir. Təqdim olunmuş məqalə müasir 

ingilis dilinin rəsmi-işgüzar üslubuna həsr olunub. 

Müasir dövrdə ingilis dili beynəlxalq dil kimi çıxış etdiyi üçün işgüzar ingilis 

dilini bilən mütəxəssislərə  zəruri ehtiyac yaranmışdır.Siyasi-diplomatik üslub təkcə 

ünsiyyət yox, həmçinin məlumatvermə funksiyasını da yerinə yetirir. Fuknsioanl 

üslubların hər biri mürəkkəb bir sistemdir: o, müxtəlif nitq növlərinə ayrılır və  həmin 

nitq növləri vasitəsilə  fəaliyyət göstərir, bu proses zamanı inkişaf edir, formalaşır, 

təkmilləşir. Məsələn, həmin prosesi rəsmi-işgüzar üslubda siyasi-diplomatik, ictimai-

siyasi, ictimai-hüquq nitq növləri vasitəsilə mümkünləşir. 

Üslubi norma deyildikdə üslub fərqlərə aid olan norma, xüsusiyyətlər nəzərdə 

tutulur. Normativlik müxtəlif funksional üslublarda müxtəlif cür özünü göstərir. 

Məsələn, əgər rəsmi-işgüzar üslubda ifadənin qurulması mütləq bu üslubun qaydalarına 

riayət olunmasını  tələb edirsə, elmi üslublu mətnlərdə isə qeyri-üslub çalarlı olan 

hissələrin daxil olunmasına yol verilir; bu da tədqiqatçının fərdi-müəllifliyini qeyd 

etmək üçün edilir. 

Siyasi-diplomatik üslubun aydın və  dəqiq tərifini  Ş.Ağakişiyeva verir: «Siyasi-

diplomatik üslubun vəzifəsi dövlət və ictimai idarə  sənədlərinin yazıldığı  mətnlərdə 

əlaqədardır. Rəsmi-işgüzar üslubun əsas xüsusiyyətləri: konkret leksikaya malik olması; 

hansısa məsələni izah etmək üçün artıq izahata, təsviri vasitələrə yol verilmir. Əmr, 

qərar, müqavilə, fərman, qanun, qətnamə, nizamnamə, bəyanat ültimatium və s. kimi 

rəsmi sənədlərdə fikir konkret, ardıcıl, aydın və inandırıcı olur. Rəsmi-işgüzar üslubda 

standart formalar və hazır ifadələr işlədidir, bədii təsvir vasitələri işlədilmir; sənədin 

növündən asılı olaraq sahə terminlərindən, ümumxalq sözlərindən istifadə olunur». 

Rəsmi sənədlərin dilində orfoqrafik qaydaların pozulma hallarına yol verilmir, 

çünki, mühüm rəsmi və dövlət sənədləri müəyyən funksional məxfilik və mütləqlik 

mahiyyətini kəsb edir. 

Siyasi-diplomatik üslub üçün düzgünlük ən yaxşı üslubi normadır. Bunun yaxşı 

cəhəti nümunəviliyi izləmək, standartı gözləmək, leksik vahidlərin dəqiq, həqiqi, xüsusi 

nominativ mənada işlədilməsidir. 

Rəsmi-işgüzar üslub əsasən rəsmi münasibətlərin dil ifadəsini özündə əks etdirir 

və bu tipli münasibətlərinə yaranmasından və formalaşmasından başlanır. Nəticədə də 

çağdaş dövrdə bütün rəsmi münasibətləri öz əhatə dairəsinə salır. Buraya müxtəlif 



Filologiya  məsələləri – №02, 2015 

 

57



subyektlər arasında gedən rəsmi əlaqələr daxil edilir. Ona görə lə, bu üslubun fuksional 

təzahür xüsusiyyətləri olduqca geniş  və  rəngarəngir. Amma, bununla yanaşı, onun 

konkret standartları formalaşmışdır. Belə ki, cəmiyyətdə yaranan ictimai-siyasi, 

inzibati-bürokratik hüquqi, iqtisadi və mədəni institutların hər birinin səciyyəvi cəhətləri 

də bu üslubun funksional təzahür imkanlarını genişləndirir. Müxtəlif rəsmi müraciət 

formaları əmsallər və instansiyalar üzrə genişlənsə də, vahid standartlar  üzrə genişlənsə 

də vahid standartlar hər yerdə  məcburi qayda kimi qəbul edilir. Adi ərizədən tutmuş, 

beynəlxalq münasibətləri  əks etdirən sənədlərə  qədər hər birinin riayət olunmala 

normaları m.vcuddur. Siyasi-diplomatik üslubun norma təzahürü özünü müəyyən 

edilmiş standartlara uyğun tətbiqində göstərir. 

Ədəbi dilin siyasi-diplomatik üslub üçün iki xüsusiyyəti xarakterikdir: 

1.  məsələnin aydın və qısa izahı; 

2.  artıq, lazımsız ifadələrin işlədilməməsi. 

A.Qurbanov da qeyd edir ki, «rəsmi üslubda yazılan sənədlərdə fikrin konkret 

şəkildə izahı  tələb olunur. Buna əsasən də  rəsmi üsluğun özünə aid dil əlamətləri 

mövcuddur». 

Tədqiq olanun üslubun əsas funksiyaları kimi məlumatlandırma və göstəriş, əmr 

oluduqdan, dil vasitələri elə seçilir ki, nəql olunan mətn maksimal dərəcədə  dəqiq, 

konkret və lakonik olsun. Siyasi-diplomatik üslubda dil vasitələrinin yeknəsəqliyi dil 

standartlarına gətirib çıxarır. Dil siyasi-diplomatik – üslubun funksional cəhətdən 

şərtlənmiş xüsusiyyətidir. Bu qaydalar univkersal deyil, janrların tələbatından asılı 

olaraq dəyişir. Kargüzarlıq ştamplarının işlənməsi fikrin qısa və dəqiq şəkildə ifadəsinə 

kömək edir. Onlar məhdud kommunikativ şəraitdə  işlənilir və  məhdud sayda anlayış 

bildirir. Bu cür kargüzarlıq  ştamplarından ibarət mətnlərə aid edə bilrik aşağıdakıları. 

Məsələn: 

Self-Drive Hire Agreement of a Motor-Car – Minik avtomobillərinin kirə 

verilməsi haqqında saziş; 

Guarantee for the Perfomance of the Contract – Müqavilənin həyata 

keçirilməsinie zəmanət öhdəlikləri; 

Delivery Verification – Çatdarılmanın təsdiqi. 

 Siyasi-diplomatik üslubun xüsusiyyətlərindən biri olan obyektivlik – bütün 

tərəfdarların maraqlarını müəyyənləşdirmək və əks etməsini nəzərdə tutur. 

Qeyd etdiyimiz kimi, onların  əsas hissəsi universal xarakterli olduğundan rəsmi 

üslubun leksik normasına ümumbəşərilik səciyyəsi verir. Beynəlxalq terminlər və 

internasional sözlərin bu üslubun leksik normasına çevrilməsi ona bütün dünya ədəbi 

dilləri üçün standartlaşdırılmış fuksional üslub səciyyəsini qazandırır. Terminlər digər 

üslublarda işlənsə də, onların sintaksisi standanrtlaşdırılmadığına görə rəsmi üslubdakı 

universallılıq keyfiyyətini bütün hallarda əldə etmir. 

Z.Cəfərovanin siyasi-diplomatik üslubunun verdiyi qruplaşdırma ilə biz bir qədər 

razı deyilik. Z.Cəfərova yazır: «Rəsmi üslub anlayışı özündə bir çox məsələləri ehtiva 

edir. Bu anlayışa daxil olan sənədlər janr və məzmun baxımından bir-birindən fərqlənir. 

Rəsmi sənədlərin müxtəlifliyi, onaların çoxistiqamətli olması  rəsmi üslubun daxilində 

müəyyən yarımqrupların yaradılmasına və üslubun adında variantlılığa səbəb olur».  

Rəsmi üslubun əhatə etdiyi sənədləri və onların fəaliyyət göstərdiyi sahələri 

nəzərə alaraq onu aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar: 

1.  dövlət və qanunvericilik orqanlarının sənədləri; 


Filologiya  məsələləri – №02, 2016 

 

58



2.  hüquq və mühafizə orqanlarının sənədləri; 

3.  diplomatik sənədlər. 

I qrupa xüsusi hallarda tərtib edilən rəsmi dövlət sənədləri daxildir və  rəsmi 

üslubun bu qolunu rəsmi-inzibati üslub adlandırılması  məqsədəuyğundur. II qrup isə 

özündə hüquq və  dəftərxana sənədlərini ehtiva edir. Bu səbəbdən onu rəsmi üslubun 

rəsmi-kargüzarlıq və ya rəsmi-işgüzar adlandırmaq mümkündür. III qrup isə artıq 

müstəqil funksional üslub kimi fəaliyyət göstərən diplomatik üslub adlandırıla bilər. 

Gördüyümüz kimi, müxtəlif fəaliyyət sahələri nəzərə alınsa da, nədənsə yalnız üç 

yarımüslub qrupu göstərilib. Bir çox sahələr, məsələn, iqtisadiyyat (biznes, ticarət) və 

s.-ləri əks olunmayıb. Rəsmi-işgüzar üslubda bir 4 yarımüslub qeyd edirik: qanunverici; 

hüquq; inzibati; diplomatik. İnzibati öz növbəsində  əsl inzibati və inzibati-ticarət 

növlərinə ayrılır. 

Janrlara gəldikdə qeyt etməliyik ki, dicər üslublarla müqayisədə  rəsmi-işgüzar 

üslubda janrların bölgüsü daha dəqiqdir. Bu bölgü formal cəhətdən sənədlərin 

başlıqlarında  əks olunub (əmr, qərar, müqavilə, fərman, qanun, qətnamə, nizamnamə, 

ültimatium, bəyanət və s.). İşgüzar üslubda olan janrları belə qruplaşdırmaq olar: 

qanunverici-nizamnamə  sənədlərin janrları; korrespoendensiya (ərizələr və s.) janrı; 

məlumatlandırıcı sənədlərin janrı və yekunlaşdırıcı sənədlər janrı. Bu janrların bölgüsü 

rəsmi-işgüzar üslubun yerinə yetirdiyi funksiyalardan irəli gəlirn: 

•   əmr vermə; 

•   ərizə formasında xahiş; 

•   məlumat vermə. 

İşgüzar ingilis dili üçün konkret peşə sahiblərini, yerinə yetirdiyi vəzifəni 

adlandıran özünəməxsus antroponimlərin xüsusi siyahısı var: teller, auditor, 



accountant, manager, executor, testator, vendor, purchaser. Bu siyahıda sabit söz 

birləşmələri ilə adlandırılan vəzifə adları xüsusi yer tutur: 



The Head of the Credit Department – Kredit şöbəsinin müdiri; 

Loan Officer – İstiqraz üzrə iqtisadçı; 

Sales Manager – satış üzrə müdir; 

Production Manager – istehsalıt üzrə müdir; 

Staff Manager – kadrlar şöbəsinin müdiri və s. 

Dilin digər sahələrində bu leksik-semantik qrup tam şəkildə  işlənmir. Sintaktik 

səviyyədə paralel konstruksiyalar, izahlı-təyini budaq cümlələri,e lmi üsluba xas olan 

cümlə modellərinin işlənməsini izləmək olar. Rəsmi-işgüzar üsluba aid mətnlər sadəcə 

oxumaq üçün deyil, sakit, rahat şəraitdə dəqiqliklə öyrənməsi üçün nəzərdə tutulub, ona 

görə də onlar çox saylı uzun cümlələrin işlənməsi ilə fərqlənir. 

Rəsmi-işgüzar üslubu ədəbi dilə təsiri güclüdür. Belə ki, rəsmi-dövlət sənədlərinin 

tərtibində olan qaydaları  rəsmi-işgüzar üslub özü müəyyənləşdirir.  Ədəbi dil bu 

qaydalara təsir etmir, əksinə rəsmi-işgüzar üslubdan hazır şəkiodə alır. 



Yüklə 3,76 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   45




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə