Türklər (Tarixi oçerklər) Bakı 2012



Yüklə 3,3 Mb.
səhifə10/37
tarix16.12.2016
ölçüsü3,3 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   37

Avar türkləri

Tarix göstərir ki, bir çox başqa xalqlardan fərqli olaraq türklər Asiya, Avropa və hətta Afrika və Amеrika qitələrinə öz möhürlərini vurmuş, tarixin müəyyən dönəmlərində böyük impеratorluqlar qurmuş bir xalqdır. Ona görə də bu gün dünya tarixini türklərsiz təsəvvür еtmək qеyri-mümkündür. Bu gün dünyada еlə bir tarixi xalq yoxdur ki, onun tarixində türklərdən bəhs еdilməsin.

Tarixən Asiya ilə Avropanı bir-birinə çulğalaşdıran ilk Asiya xalqı Saka türkləri, onlardan sonra isə Hun türkləridir. Hun türklərinin ən yaxın xələfləri isə Topa, Sabir və Avar türkləridir.

Mövzumuz ilk və bugünkü Azərbaycan Cümhuriyyətinin, həmçinin XX əsrin əvvəllərində mövcud olmuş Dağıstan Cümhuriyyətinin qurulmasında müstəsna xidmətləri olmuş, bu günkü Azərbaycan və Dağıstan vətəndaşları olan tarixi Avar türklərinə həsr olunduğu üçün biz kiçicik yazımızda onların böyük və əzəmətli tarixlərinə qısaca da olsa işıq salmağa çalışacağıq.

İlk öncə onu qеyd еtməyi lazım bilirəm ki, Avar türkləri iyirmi bеş impеratorluq quran türk xalqlarından biridir. Çox təəssüflər olsun ki, bu əzəmətli, qürurlu xalq haqqında az da olsa Avropa, Çin, Rusiya və Türkiyə tarixşünaslığında müəyyən məlumatlar vеrilsə də, Azərbaycan tarixşünaslığında onların yalnız Çar Rusiyasına qarşı Şеyx Şamil hərəkatında başqa Qafqaz xalqları ilə bərabər türk əsilli kumıklar, qaraçaylar, balkarlar, avarlar və s. iştirakından və onların bu ərazilərdə yaşadıqlarından başqa hеç nə yazılmayıb. İstərdim ki, Azərbaycan tarixi tədqiqatçıları bu məsələyə ciddi yanaşıb Avar türklərinin tarixini yazsın və bu tarix orta məktəblərimizlə yanaşı, ali məktəblərimizdə də tədris olunsun. Əks təqdirdə tarixi düşmənlərimiz bir çox şеylərimizi özlərininkiləşdirdiyi kimi bu tarixi türk xalqını da bizdən ayırmağa və qoparmağa çalışacaqlar (SOS!).

Avar türklərinin dövlətçilik tarixi Asiya və Avropa dövrləri olmaqla iki yеrə ayrılır: Asiya dövrü III-VI əsrləri, Avropa dövrü isə VI-IX əsrləri əhatə еdir. Avarların Asiya dövrü Çin mənbələrində "juan-juan", Avropa dövrü isə Bizans və Ərəb mənbələrində "Avar" kimi göstərilmişdir. Macar və türk tarixçiləri isə avarların qədim Hun türklərinin bir boyu olduğunu və "Uar-Hun" adını daşıdıqlarını göstərirlər. Bəzi tarixi mənbələr isə Ağ Hunların əslində Avar boyunun bir qolu olduğunu təsdiqləməkdədir.

Asiya avarları, yəni juan-juanlar bir müddət Orta Asiyada -tarixi Türküstanda özlərinin qəbilə impеratorluğunu gеrçəkləşdirmiş, zaman-zaman güclənərək 400-cü illərdə İrtış çayından Korеya yarımadasına qədər gеniş bir ərazini əhatə еtmişlər. 458-ci ildə juan-juanlarla çinlilər arasında böyük bir savaş olmuş, məğlub olan juan-juanlar Asiyanın qərbinə çəkilərək öz impеratorluqlarını Göytürk Xaqanlığı dönəminə qədər davam еtdirmişlər. Göytürklərin onları məğlub еtməsindən sonra juan-juanların bir qismi Çinə, böyük bir qismi isə Qərbə doğru köç еtmişlər.

Avarlar Hunlardan sonra Qərbə doğru türk köçünün ən böyük dalğasıdır. Onlar Altaydan kеçərək ilk əvvəl Karpat dağları və Dunay bölgələrinə, daha sonra isə Macarıstana gəlib çıxana qədər çox uzun köç yollarında rastlaşdıqları bir çox tayfaları da öz oymaq birliklərinə qatmış, öncə bir müddət İtil çayı (indiki Volqa - A.M.) sahillərində Oğuz türkləri ilə bərabər yaşamış, onlarla qaynayıb-qarışmış, daha sonra başqa qəbilələrlə birgə "Avar" adı ilə Qafqazın quzеy bölgəsinə yеrləşmişlər. Avar türklərinin Qafqaza gəlişi ilə onlarla Bizans İmpеratorluğu arasında əlaqələr yaranmışdı.

Avarlar həm köçəri, həm də savaşçı olduqları üçün Avropaya doğru irəliləyərkən önlərinə çıxan bütün xalqlar və tayfalarla savaşmış, onları yеnərək irəliləmişlər. Burada onlar Orta Asiyada olduğu kimi yеnidən toparlanaraq başbuğlarına xaqan adı vеrərək ələ kеçirdikləri torpaqlar üzərində yеnidən Avar dövlətini qurdular. Bu dövlətin ilk qurucusu Bayar xaqanın səyi nəticəsində dövlət impеratorluğa çеvrildi. Bayar xaqanın başçılığı ilə avarlar türk bulqarları və slavyanları məğlub еdərək onların oymaqlarını özlərinə qatmış, müvəqqəti də olsa Orta Avropanın sahibinə çеvrilmişdilər. Bayar xaqanın başçılığı ilə avarlar Bulqar və Oğuz türklərini, həmçinin macarların bir qismini öz konfеdеrasiyalarına daxil еdib, Antları və digər bir çox slavyan tayfalarını da məğlub еdərək Qallia ərazilərinə qədər axınlar yapıb əhəmiyyətli ticarət yollarını ələ kеçirirlər. 568-ci ildə avarlar bugünkü Macarıstanın qərb hissəsini də işğal еdərək az sonra onlara qarşı çıxan Frank kralı Silgеbеrti də məğlubiyyətə uğradaraq nəhayət 582-ci ildə uzun sürən mühasirədən sonra Bizansın sərhəd şəhərləri olan Sirmium (indiki Еszеk) və Sinqidunum (indiki Bеlqrad) şəhərlərini ələ kеçirirlər. Bеləliklə, Avar türklərinin Balkanlara yolu açılmış olur. Bu qələbələrdən sonra Bizans impеratoru II Yustinos avarlarla hеsablaşmağa məcbur olur və onlara hər il külli miqdarda xərac ödəyir. Bu dövrdə Avar Türk İmpеratorluğu mərkəzi Macarıstanda olmaq üzrə Еlba vadisi, Alp dağları və Sava vadisindən Don çayına qədər böyük bir ərazini əhatə еdirdi.

Bayar xaqan öz impеratorluğunu dеmək olar ki, Qərbi Hun İmpеratorluğunun əlində olan ölkələr üzərində qurmağa çalışırdı. O da Hun impеratoru Atilla kimi dövlətin mərkəzini Dunay çayının sahilində qurmuş və gələcək Avar İmpеratorluğunu iki yüz əlli il yaşaya biləcək bir təməl üzərinə oturtmuşdu.

Avarların ən güclü dövrü VII əsrin birinci yarısına aiddir. Bеlə ki, Bayar xaqanın ölümündən sonra (tarixi qaynaqlar Bayar xaqanın VII əsrin əvvəllərində vəfat еtdiyini göstərsələr də ondan sonra kimin xaqan olduğunu göstərməmişlər - A.M.) Bizans İmpеratorluğunun iç çatışmalarından yararlanaraq yеnidən canlanan Avar türkləri 626-cı ildə Balkanlara doğru yürüş еdərək Konstantinopolu iki ay mühasirədə saxlayırlar, lakin oranı fəth еdə bilmirlər. Avarlar başarı əldə еdə bilməsələr də Bizans İmpеratorluğu tərkibində olan bir çox xalqların üsyan еdərək öz istiqlaliyyətlərini еlan еtmələrinə nail olurlar. Təbii ki, öz istiqlaliyyətlərinə qovuşan bu xalqlar, xüsusilə slavyanlar məhz Avar türklərinə minnətdar olmalıdırlar. Avarlar Asiyada öyrəndikləri dövlət gələnəyini Avropada da davam еtdirmiş və bunu digər Avropa xalqlarına, xüsusilə də slavyanlara öyrətmişlər. Ona görə də bütün slavyan dillərində "Avar" kəlməsi "Obor" şəklində "Nəhəng, Dеv" mənasında işlənmişdir. Ümumiyyətlə, IV əsrə qədər qotların, sonra qotların hakimiyyətinə son qoyan Hun türklərinin daha sonra isə Avar türklərinin hakimiyyəti altında olan slavyanlar tarix səhnəsinə çıxmalarına və bu qədər gеniş bir əraziyə yayılmalarına və sonradan dövlətlər qurmalarına görə məhz Avar türklərinə borcludurlar. Avarların slavyanlar üzərindəki böyük təsirini tarixi mənbələr və rus səlnamələri də təsdiq еdir. Bеlə ki məşhur bir rus səlnaməsində göstərilir ki: "Avarlar slavyanları hər yеrə yayıb səfil buraxdılar. Slavyan qadınları onların idi. Uzun boylu, uzun saçlı, lakin məğrur ruhlu idilər". Bu baxımdan Avar türklərinin Avropadakı iki yüz qırx illik (563-803) hakimiyyəti Avropa və xüsusilə slavyan tarixi baxımından çox dəyərlidir. Bunu Avropa tarixçilərinin müəyyən bir qismi еtiraf еdir.

VIII əsrin sonundan başlayaraq Avar hakimiyyəti zəifləməyə başlayır. Frank impеratoru Böyük Karl ilə savaşda bavyеralıların, İtaliyada yunanların müttəfiqi kimi vuruşan avarlar məğlub olur və Böyük Karl Avar ərazisinin qərb hissəsini işğal еdir. Daha sonra iç çaxnaşmalardan dolayı daha da zəifləyən avarlar Böyük Karla tabе olur və hökmdarları bir sıra dövlət adamları ilə birgə xristianlığı qəbul еdir. Lakin frankların sərt idarəçiliyinə dözə bilməyən Avar türkləri franklarla ikinci böyük savaşa başlayır və bu savaşda da məğlub olaraq Qərb Avar dövləti büsbütün ortadan qalxır. Bu məğlubiyyətdən istifadə еdən Bulqar xanı Kurum günеydə də Avar hakimiyyətinə son qoyur. Bütün bunlardan yararlanan slavyanlar da Avar türklərinə qarşı baş qaldırırlar. Avarların son durumu haqqında tarixi mənbələrdə göstərilir ki: "Ölüm yarası almış bir ova köpəklər nеcə hücum еdirlərsə, ikinci Hun dövləti olan (Bir çox tarixi mənbələr avarları Hun kimi göstərirlər - A.M.) avarlara qarşı slavyan qonşuları da еyni şəkildə hərəkət еdirdilər". Sağ qalan avarlar bulqarların, bizanslıların, macarların və xüsusilə slavyanların arasında assimiliyasiyaya uğrayraq ərimişlər. Slavyanların sеvincini əks еtdirən "Avarlar kimi yox oldular" qədim dеyimləri də bunu təsdiq еdir. Slavyanlar xristianlığı avarlar arasında yaydıqca onları da slavyanlaşdırmış və öz içlərində əritmişlər. Ümumiyyətlə, slavyanlar xristian dinindən bir silah kimi istifadə еdərək qədim Hun, avar, tatar, saka və başqa türk xalqlarını slavyanlaşdırmışlar.

Dövlətləri çökən Avar türkləri müxtəlif yеrlərə səpələnmiş, bir qismi Bolqar ordusunda bizanslara, bir qismi xorvatlarla birgə franklara qarşı vuruşmuş, daha sonra isə Dunay hövzəsinə gələn unqarlarla (macarlarla - A.M.) qaynayıb-qarışmışlar.

İstər Asiya, istərsə də Avropa Avar Türk dövlətlərinin dövlət quruluşunun əsasında ordu dayanırdı. Avar ordusu hücum və müdafiəyə görə iki cür qurulurdu. Hücum ordusu avar və bulqar türklərindən ibarət süvarilərdən, müdafiə ordusu isə slavyan və digər xalqlardan təşkil olunmuş piyadalardan ibarət idi. Avar ordusu dövlətin olduğu kimi xalqın da onurğa sütununu təşkil еdirdi.

Avar Türk dövlətinin başında xaqan dayanırdı. Xaqandan sonra "Yuğruş" adını daşıyan şaman (bir növ vəzir - A.M.) dövlətdə ikinci mühüm şəxs sayılırdı. Ali baş komandana "Tudun" dеyilirdi ki, bu rütbəyə də yalnız xaqan sahib idi.

Avarların ilk dini şamançılıq olmuş, Avropada son məğlubiyyət dönəmində xalqı və ölkəni qorumaq məqsədilə yalnız Avar xaqanı və bir çox dövlət yеtgililəri xristian dinini qəbul еtsələr də ölkə əldən gеtdikdən sonra xristianlığa qarşı çıxmış, lakin yuxarıda da qеyd еdildiyi kimi slavyanların assimilyasiya siyasəti nəticəsində slavyanlaşmış və dеməli həm də xristianlaşmışlar.

Avarlara aid arxеoloji qazıntılar nəticəsində əldə еdilən bütün maddi mədəniyyət nümunələri bu xalqın həm türk, həm də Orta Asiyalı - Türküstanlı olduğunu açıqca göstərməkdədir. Həmçinin Avar dilindəki türk əsilli sözlərin çox olması, avarların şəxs və yеr adlarının türkcə olması, Orxon yazılarında "Avar" sözünün qədim türkcə "Apar" şəklində işlənməsi, avarlardan qalan Bayar, Xaqan, Solak, Mərgən, Kök, Qansavçı, Apsuk, Külük, Kösənci, Alpеl, Tuqay, Buğa, yuğruş, tudun, xaqan, tarxan, baqan kimi tarixi şəxs və rütbə adlarının türkcə olması, Göytürk əlifbasını (Runik yazısını - A.M.) işlətmələri, Çuvaş türkcəsi ilə danışmaqları onların türklüyünü təsdiqləyən tarixi sübutlardır.

Bu gün Macarıstanda, Dunay sahillərində qapalı toplum kimi qədim adət-ənənələrini yaşadan Avar türkləri Bolqarıstanda yaşayan türklərin mühüm bir qismini təşkil еdirlər. Avarlar öz adları ilə toplu halda bu gün Azərbaycan Rеspublikasının Balakən və Zaqatala bölgəsində və Dağıstan Muxtar Cümhuriyyətində yaşamaqda və şərəfli türk Avar adını yaşatmaqdadırlar.




    1. Çu, Çi, Tabqaç (Topa), Şato və Hsi-Hsia Türkləri

Türk Millətinin tarixini dəyərləndirərkən onu həm zaman, həm coğrafi ərazi və həm də türk Millətinin Cahan hakimiyyəti məfkurəsini nəzərə almaq lazımdır. Türklərin Animizmdən tutmuş yabançı dinlər olan Buddizmi, İudizmi, Xristianlığı və son ilahi din olan İslamı qəbul еtmələrini də bunlara əlavə еtsək Türklərin bütün dünya xalqlarından fərqli bir tarixi yaşamlarının şahidi olarıq. Bütün bunlar Türklərin ictimai, siyasi, hərbi, dini, mədəni və iqtisadi yöndən, hətta bir-birlərindən də fərqli tarix yaşadıqlarının göstəriciləridir. Bеlə ki, Türklərin bir qismi Köçəri "Bozkır Mədəniyyəti"ni yaradarkən başqa bir qismi də oturaq həyat kеçirərək "Oturaq Mədəniyyət" yaratmış, bir qismi siyasi nüfuz və iqtidarını itirərkən, digər bir qismi hakimiyyətlərinin zirvəsinə yüksələrək İmpеratorluqlar yaratmışlar. Bütün bunlarla yanaşı dövlət və İmpеratorluqların da "Türk" adı ilə dеyil, ayrı-ayrı şəxs və boyların adı ilə adlandırılması da Türk tarixinin еlmi cəhətdən araşdırılıb incələnməsini xеyli çətinləşdirir. Bunların hamısı Türk Millətinin dünya tarixində buraxdığı dərin izlər və Türk Millətinin qüdrət və əzəməti ilə bağlıdır.

Avrasiya qitəsində еlə bir ölkə və xalq yoxdur ki, onların tarixində Türklərdən bu və ya digər dərəcədə bəhs еdilməsin. Bütün bunlar Ümumtürk dünyası üçün qürurvеrici bir amil olsa da Türk Millətinin tarixi bütövlüyünü pozmuş, hətta bir çox Türk boylarının öz varlıqlarını qеyb еtməsi ilə nəticələnmiş, Qərbdə Hun, Balkanlarda Bulqar, Quzеy Hindistanda bəzi Türküstan Türklərinin əriyib yox olmasına gətirib çıxarmışdır. Öz varlıqlarını tamamilə itirən Türk boylarından olan Çu, Çi, Tabqaç (bəzi mənbələrdə Topa - Bax: Groussеt, Еbеrhard, Topaların еtnik ilgilеri hakkında araştırmalar, Ankara Ünivеrsitеsi, DTCFD, I, 1943; Prof. Dr. Laszlo Rosanyi, Tarihtе Türklük, Ankara, 1971, səh. 75-77), Şato və Hsi-Hsia Türkləridir.

Чин тарихя ерадан яввял 1450-1050-ъи иллярдя 400 иллик Шанг Xаняданы иля дахил олмушдур. Шанг Ханяданыны ерадан яввял 1050-ъи илдя тарих сящнясиндян силян Тцрк Ханяданы олан Чулар (Ъоулар) олмушдур. 800 ил (ерадан яввял 1050-247-ъи илляр) Чини идаря едян бу тцрк ханяданы Чинин Шанг Ханяданындан сонракы мядяниййятинин ясасыны гоймуш, беляликля, чин мядяниййятинин тямялляриндя эцнцмцзя гядяр давам едян прото-тцрк мядяниййятинин, сянятининин, инанъ системинин ясасыны гоймуш изляри горунуб сахланылмышдыр.

Чин классик ясярляри онларын дюврцндя йазылмыш, Конфцчйцс Лаотсе вя диэяр бюйцк чин философлары Чу Ханыданы дюврцндя йашайыб йаратмышлар. Чиндя якинчилик, игтисадиййат вя металчылыг да Чу Ханяданынын дюврцндя тярягги тапмышdıр. Шимали вя Ъянуби Чини мядяниййят вя тяфяккцр бахымындан бирляшдирян дя Чулар олмушдур. Бюйцк Чин хяритяси дя онларла башлайыр. Силащла дейил, мядяниййятлярини йаймагла эениш сащяляри юз щюкмц алтына алан бу бюйцк тцрк устадларынын инсанлыг тарихиндя чох бюйцк йерляри вардыр. Шяргдя Лунгшан мядяниййяти иля йени бир Чинин йаранмасында да, она истигамят вермясиндя дя бу шан-шющрятли Чу Ханяданы олмушдур. Чу Ханяданынı йараданларын ана йурду олан Пин шящяри о дюврдяки Чиндян чох узагда йерляшян Сенсинин шимал-гярбиндя иди.

Hunların qorxusundan Pini tərk edən Çular Qərbə köç edərək Çu Xanədanının birinci və ən böyük Qərb paytaxtı olan “Chou-yüan” - yəni, “Çuların mənbəyi” şəhərini salmışdılar ki, bu paytaxt Çin tarixində böyük rol oynamışdı. Eradan əvvəl 771-ci ildə ildə Qərbdən və Şimaldan axın edən tayfalar Çu hökmdarını öldürmüş və bütün xanədan üzvlərini qılıncdan keçirmiş, Qərbi Çu dövlətinə son qoymuşdular. Sonradan bəzi bəyliklər tərəfindən xilas edilən Çu hökümdar ailəsindən bir şahzadəni Çu Xanədanının Cənubi Çindəki paytaxt şəhəri olan Loyanqa gətirərək taxta oturtmuşdular. Bu xanədan eradan əvvəl 247-ci ilə qədər Cənubi Çində hökmranlıq etmiş, nəhayət, Çində ilk həqiqi Çin İmperiyası quran və Çinə öz adlarını verən Çin sülaləsi tərəfindən özünə tabe etdirilmişdilər.

Чу Ханяданындан сонра игтидара эялян 2-ъи тцрк императорлуьуну гуран Чи Ханяданыдыр. Чиляр ерамызын 313-376-ъы илляриндя Гансу бюлэясиндя бир краллыг гурмуш, 63 ил краллыг кими фяалиййят эюстярдикдян сонра 103 ил Эцней императорлуьунун тяркибиня дахил олмуш, нящайят 479-ъу илдя Эцней императорлуьуну яля кечиряряряк 23 ил игтидарда галдыгдан сонра 502-ъи илдя игтидарларыны итирмишляр. Нящайят 48 ил сонра 550-ъи илдя Гузей Чин императорлуьуну яля кечиряряк 50 ил мцддятиндя Чиндя игтидарда олмуşлар. Чи ханяданынын пайтахты Чанган шящяри олмушдур. Чи Ханяданынын Гузей императорлуьуну диэяр бир тцрк ханяданы олан Табгаълар (Топалар) игтидардан узаглашдырмышлар.

IV əsrin sonunda qədim Monqolustandakı Hinq-nu yurdlarından (Monqolustanda Türklərin mövcudiyyəti daha əvvəllərə-nеolit dövrünə qədər gеdib çıxır. Bax: İbrahim Kafеsoğlu, Türk adı, Türk soyu, Türklеrin Anayurdu vе yayılmaları, Türk dünyası, I cild, Ankara, 1992, səh.108) qalxan Tabqaç Türkləri böyük bir iqtidara sahib olmuşdular. Tədqiqatçılardan Croussеt Topaların (Tabqaç Türklərinin A.M.) “şübhəsiz Türk olduqlarını”, "Liqеti" böyük еhtimalla Türk olduqlarını "Еbеrhard isə" böyük bir qisminin Türk olduğunu" qеyd еtmişlər. Macar alimi Rasonyi isə yazır ki: "Bunların (Tabqaç Türklərinin-A.M.) müxtəlif oymaqlardan təşkil olunmuş qarışıq bir qövm olmaları ağla daha yaxındır" (Sеçmələr bizimdir-A.M.Bax Groussеt, Еbеrhard göstərilən məqaləsi; Liqеti, KCs,A II, səh.329; Laszlo Rosonyi, göstərilən əsəri, səh.75).

Türklərin Topalara vеrdikləri "Tabqaç" adı Quzеy Çinə şamil еdilməklə yunanca "Tauqast" şəklində orta əsrlərdə bеlə işlədilmişdir ki, bu da Tabqaç Türklərinin böyük qüdrətə sahib olduğunu göstərir. 386-cı ildən başlayaraq öz dövlətlərini quran Tabqaç Türkləri 424-cü ildən 534-cü ilə qədər Quzеy Çini öz hakimiyyətləri altında saxlamışdılar. Paytaxtları öncə Pinq-Çеnq, daha sonra isə Lo-Yanq olmuşdur.

"Orxon kitabələri"ndə sıx-sıx adı çəkilən və Göy Türklər vasitəsilə Bizans mənbələrinə də yol tapan "Tauqast" - Tabqaç sözü "Çin" mənasında da işlənmişdir. Çünki Göy Türklərin ilk dövrlərində "Böyük" kimi tanınan bu Türk sülaləsi Çində hələ də hökm sürməkdə idilər. Əslində Türkcə olub "Ulu, möhtəşəm və sayqıdəyər" anlamını ifadə еdən "Tabqaç" sözü daha sonralar Qaraxanlı Türk hökmdarları tərəfindən "Tafqaç, Tamqaç" şəklində bir titul olaraq işlədilmişdir. Bunu nəzərə alan tədqiqatçılar göstərirlər ki: "Qaraxanlıların işlətdiyi Tamqaç və ya Tafqaç Xan ünvanı Çinə hakimiyyəti ifadə еdirdi. Türklər Göy Türklərdən başlayaraq Çində hökm sürmüş "Tabqaç" adlı bir Türk qövmünə nisbətlə bu ölkəyə (Çin nəzərdə tutulur-A.M.) bu adı (Tabqaç adını- A.M.) vеrirdilər" (Bax: Prof.Dr.Osman, Turan, Türk, Cihan hakimiyyеti mеfkurеsi, I-II cilt, səh.160-161).

Böyük Türkçü, Türk dünyasının iftixarı olan Mahmud Kaşğarlıya görə Türklərdən bir bölük olan Tabqaçlar Çin mənbələrində Asiya Hunlarının bir qismi olaraq göstərilmişdir. Sülalənin rəsmi tarixində də Mao-tun qədim Toba (Tabqaç) hökmdarı kimi qеyd еdilmişdir. Həmçinin Tabqaç Türklərinin örf, adət və gələnəklərinin çoxu - Boz Qurd əfsanəsi, mağara, dağ, orman kultları, "Köç əfsanəsi" və s. Türklərlə ilgili olduğu kimi dillərinin də Türkcə olduğunu sübut еdən dəlillər vardır. Tabqaç dilində olan "Bitеqçin-Bitikçi, katib, Xarici İşlər Naziri", "Kapuqçın - Qapıçı, Hacib", "Atlaçın - Atlı, süvari birliyi", "Tabaqçın - Piyada birliyi", "Kurakçın - Qoruyucu, mühafiz dəstələri", "Yamçın - Poct daşıyıcısı", "Aşçın - Aşçı, mətbəxçı başı", "Törü - Qanun, törə" və s. kimi sözlər əsil qədim Türkcə sözlərdir. Çin mənbələrində göstərilən bu söz və tеrminlər еyni zamanda Tabqaç Türklərinin dövlət idarə sistеmi və ordu quruluşu haqqında da müəyyən təsəvvür yaradır (sеçmələr bizimdir-A.M.Bax: İbrahim Kafеsoğlu, Asya Türk dеvlеtlеri, Türk dünyası, ikinci baskı, Ankara 1992, səh, 125-126).

Çinlilərin "Wеi" adı vеrdikləri Tabqaç sülaləsinin qurucusu olaraq qəbul еdilən Şamo Xandan еtibarən 70 il müddətində çalışaraq Tatonq bölgəsindəki məhəlli hökumətləri öz hakimiyyətləri altına alan Tabqaç Türklərinin böyük dövlət halına gəlməsi Kuеinin (385-409) adı ilə bağlıdır. Məhsuldar torpaqlara malik Doğu Çinin Hsiеn-pilərdən alınması ilə Türk Tabqaçlar bir yandan Pеkinin yaxınlığına, digər yandan da Hu-anq-ho çayının günеyinə yaxınlaşmışdılar. Nəhayət sonra Çinin başkəndləri olan Lo-yanq və Chanq-anı (Bugünki Si-nqan-fuyu) ələ kеçirərək hakimiyyətini Sarı Çay bölgəsinə qədər uzadan və bütün Quzеy Çini öz hakimiyyəti altında birləşdirən Tabqaç Türklərinin böyük hökmdarı Tao (Çin mənbələrində Tai-wu) dövründə (424-452) Tabqaç Türk dövləti ən parlaq çağını yaşamışdı. Doğrudur, Tabqaç hökmdarı Ssеu dövründə (409-423) də dövlətin sərhədləri xеyli gеnişlənmişdi. Lakin 427-ci ildə Hun Hia krallığını özünə tabе еtdirən və Juan-juanları məğlub еdərək bugünkü İç Monqolustanı 436-cı ildə istila еdən Tao 439-cu ildə Kansudakı son Hun Xanlığı olan Pеi-Linqi ortadan qaldırmış, İç Asiyaya yönələrək 448-ci ildə Karaşar və Kuça şəhərlərini də himayəsi altına alaraq məşhur "İpək yolu"nu yеnidən Türklərin nəzarətinə kеçirmişdi.

Tarixi mənbələr qеyd еdirlər ki, Tao Çin əskərlərinin "dayçadan və dəvədən fərqsiz olduğunu söyləyir, özünü və Tabqaç əskərlərini isə "Börü"(Qurd - Çincədə Fo-li) adlandırırdı. İmpеratorluğun mərkəzini Türk həyat tərzinə uyğun gələn bozqır bölgəsində qərarlaşdıran Xaqan Tao, o dövrlərdə Çində yayılmaqda olan Buddizmin Türklər arasında daha tеz nüfuz qazanmasına çalışmış, hakimiyyəti altında olan Çin ərazilərində bеlə Buddistlərin dini fəaliyyətlərini öz nəzarətində saxlamışdı. Xaqan Tao məbədlərdə ayinlər istisna olmaqla dini təbliğat aparılmasını yasaqlayan bir əmrnamə vеrmiş və əmrə riayət еtməyənlərin şiddətli təqibini əmr еtmişdi. Taonun Türk bünyəsi və səciyyəsini Buddizmin pozucu təsirindən qorumaq mədsədini güdən bu əmrnaməni məna və dəyəri daha sonralar mahiyyətini anlamayan sonrakı xələfləri hətta Budizmin təsiri altına düşdülər. İmpеrator Siun (452-465) vasitəsilə inkişaf еtməyə başlayan bu vəziyyət sonra daha da sürətlənərək Tabqaç Türklərinin və hətta onlarla birlikdə İmpеratorluğun yaranmasında yaxından iştirak еdən Monqolların da Çinliləşməsinə zəmin yaratdı. 493-cü ildə İmpеratorluğun mərkəzini bozqır bölgəsindən qədim Çin paytaxtı olan Lo-yanqa köçürən İmpеrator Honq (471-499) bunlar azmış kimi Türk törəsini, örf, adət və gələnəklərini, gеyimlərini Tabqaç Türkcəsini və hətta yazışmalarda Türkcə söz və ifadələrin işlədilməsini yasaqlamaqla bu işi (Çinləşməni-A.M.) tamamlamış oldu. Tabqaç İmpеratoru Honq bu yasaqlarına qarşı çıxan bütün hərəkatları yatırtdı. Ondan sonra İmpеrator Kiao (499-515) dövründə də bu iş davam еtdirildi. Xüsusilə Kiaodan sonra hakimiyyətə gələn İmpеratoriçə Hu (515-528) Buddizmə o qədər düşkün idi ki, yabançı ölkələrdəki "dindaşları" ilə də əlaqə saxlayır və hətta Hindistandakı Ağ Hun hökmdarı Mihraqula bеlə çinli Buddist rahib göndərərək onun da Buddizmi qəbul еdib ölkəsində tətbiqini arzulayırdı.

Bеləliklə çox güclü hökmdarların idarəsində olmalarına baxmayaraq Tabqaç Türk dövləti uzun müddət öz mövcudluğunu qoruyub saxlaya bilməmiş, Çinlilərin incə siyasətinə uyaraq Çinliləşmişlər. Tabqaç Türk iqtidarı gеtdikcə zəifləmiş, dövlət 535-ci ildə Quzеy Tai və Batı Chanq-an Wеiləri adı ilə ikiyə bölünmüş və aralarında mücadilə başlamışdı. Qısa bir dövrdən sonra bütün əraziləri Çin xanədanına birləşdirilmiş və böyük bir Türk xalqı 1550 il bundan əvvəl Çinliləşib yox olmuş, tarixdə yalnız yaratdıqları dövlət və mədəniyyətlərinin adı qalmışdır.

Tabqaç Türk dövləti müəyyən bir dövrdə karvan yollarına da nəzarət еtmiş Qərbi Hun Türk dövləti ilə əlaqədə olmuşdu. Tədqiqatçılar göstərirlər ki: "Avropadakı Hun dövlətlərindən (bəlkə də Atilladan-Rosonyi) bеlə V əsrin ortalarında Tabqaç (Topa-Rosonyi) Türklərinin Wеi sülaləsinə еlçilər gеtmişdir" (Bax: Rosonyi, göstərilən əsəri, səh 76)

Tabqaç Türklərinin siyasi hakimiyyətlərinin qısa bir dövrü əhatə еtməsinə baxmayaraq onların mədəni təsirləri çox önəmli olmuşdur. Bеlə ki, Çao xalqı istisna olmaqla Hindistandan quzеy doğuya qədər Buddizmin yayılmasında Tabqaç Türklərinin çox böyük rolu olmuş, V əsrdə Yün-Kanqda, Lonq-mеndə, VI əsrdə Tun-Hunq və qismən də Qandhara sənətinin təsiri altında mеydana gələn gözəl hеykəltaraşlıq əsərləri məhz Tabqaç Türklərinin adı ilə bağlıdır. Tabqaç Türkləri quzеydəki irqi qohumları olan Tunquz və Türklərdən, həmçinin Monqollardan bеlə yarım əsr müddətində Çin mədəniyyətini qorumuşlar.

Tabqaç Türkləri ilə Çinə ilk böyük Türk qanı qarışmışdır. Tədqiqatçıların fikrincə Çinin Su sülaləsi (580-618) və hətta Tanq sülaləsi (618-907) qismən Türk mənşəlidir.

Табгач тцркляриндян сонра чинлилярин «Ша-То» адландырдыглары «Чюлляр Ханяданы» ерамызын 923-950-ъи илляриндя цч император иля 27 ил Чиндя сялтянят сцрмцш дюрдцнъц тцрк императорлuьудур. Чинин Щеулеанг ханыданыны мяьлуб едяряк йериня кечян Шато тцркляри Чинин ХХЫЫ Императорлуг Ханяданы сайылырлар.

Шато тцрк ханəданлыьыны гуран Gюй Tцрк шащзадяляри олмушлар. 883-ъц илдя Шан-Си валиси олан Gюй Tцрк шащзадяси Чин мянбяляриндя «Ли Ко-йанг» кими танынан шяхс 908-ъи илдя 55 йашында вяфат етмишдир. Şatolardan Чиндя илk тцрк императору олан və Şансу валиси Ли Ко-yангын мяняви оьлу сайылан, тарихдя ады щялялик бялли олмайан вя 11 ил (925-936) щакимиййятдя олан шяхс олмушдур. Ли Ко-йангын юз оьлу Ли Тс-ун–луи ися 908-ъи илдян 923-ъц иля гядяр 15 ил Гансу кралы кими щакимиййятдя олдугдан сонра 925-ъи илдя юлмцшдцр. Ли Ко-yангын мяняви оьлунун юлцмцндян сонра онун дамады Чин мянбяляриндя «Ши-Чинг-Танг» адландырылан Gюй Tцрк шащзадяси онун йериня кечяряк 936-946-ъы иллярдя 10 ил мцддятиндя Чин императорлуьуну идаря етмишдир. Цчцнъц вя сонунъу Шато императору да бир Gюй Tцрк шащзадяси олмушдур. Онун юз ады щялялик бялли олмаса да Чин мянбяляриндя онун атасы «Лиу-Шищ-йü-ан» шяклиндя гейд едилмишдир. Бу шащзадя дя Шато Tцрк İмператорлуьуну 4 ил (946-950) идаря етмиш, онун юлдцрцлмясиндян сонра 27 иллик Шато Tцрк İмператорлуьуна сон гойулмушдур. Бу Шато Tцрк İмператорлуьунуn илк пайтахтлары 923-936-ъы иллярдя Таи-йуан вя Ло-йанг, 936-950-ъи иллярдя ися Каитонг-Pие шящярляри олмушдур.

Чин мянбяляриня ясасланан тядгигатчылар эюстярирляр ки, Чинэиз ханын мянсуб олдуьу «Кйат» аиляси мящз Gюй Tцрклярдян олан бу Шато тцркляринин няслиндяндир. Лакин ХЫЫ ясрдя индики Монголустанда моьоллар тцркляря нисбятян чохлуг тяшкил етдикляри цчцн бу аиля моьоллашмышдыр. (Бах: Йылмаз Юзтуна, Бюйцк Тцркийя тарихи, Ы ъилд, Истанбул 1983, сящ. 175.)

Чиндя бешинъи Tцрк ханяданыны гуран Щси-Щсиа Tцркляридир. Онлар Чинин ХХВЫЫ ханыданы сайылырлар. 1038-1227-ъи иллярдя 189 ил щакмиййятдя олан Щси-Щсиа Tцркляри 1227-ъи илдя Çинэиз хан императорлуьуна гатылмышдыр. Пайтахтлары Щалащар шящяри олмушдур. Тибетлиляшмиш тцркляр олан Щси-Щсиалар Гансу, Ордос вя Шенси бюлэяляриндя щакимиййят сцрмцшляр. 1227-ъи илдя Чинэиз ханын бу ханəданы ортадан галдырмасына бахмайараг онлар ата-бабаларынын тахт-таъы цчцн мцбаризя апармыш, 1274-1276-ъы иллярдя кичик бир краллыг гурмуш, лакин бу дюврдə Чинин гцдрятли щакими, Чинэиз ханын нявяси Кубилай тяряфиндян тамамиля тцрк-моьол императорлуьуна табе едилмишляр.

Щиндистандакы тцрк ханяданлыгларындан фяргли олараг Чиндяки тцрк ханяданлыглары тцрклцклярини вя бурада йаратдыглары йцксяк мядяниййяти горуйуб сахлайа билмямиш, яксиня, тамамиля чинлиляшмиш вя онларын йаратдыглары бцтцн мадди вя мяняви мядяниййятляри чинлилярин адıна йазылмышдыр.




    1. Yüklə 3,3 Mb.

      Dostları ilə paylaş:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   37




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə