Uludağ ÜNİversitesi İLÂHİyat faküLtesi dergiSİ



Yüklə 297,11 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/2
tarix29.07.2017
ölçüsü297,11 Kb.
  1   2

 

 

T.C. 



 

 

ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ 



 

 

İLÂHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ 



 

 

Cilt: 17, Sayı: 2, 2008 



 

 

s. 649-673 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

İslamcı Feminizm: Müslüman Kadınların Birey 

Olma Çabaları 

 

Ayşe Güç 

U.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü 

 

Özet 



İslamcı  feminizm  kavramı,  İslam  kültürü  içinde  gelişen  bir 

olguya;  müslüman  kadınların  birey  olma  çabalarına  işaret 

etmektedir.  Bu  çabaların  yansıması,  entellektüel  müslüman 

kadınların  din  ve  gelenek  içinde  kadının  durumunu  ele  aldıkları 

çalışmalarında  ifadesini  bulmaktadır.  Bu  yaklaşımlar,  batılı 

feminist  söylem  ile  bağlantılı  olarak  değerlendirildiği  için  bazı 

soruların  araştırılması  gerekir:  İslamcı  feminist  söylem, 

müslüman kadınların bizzat inşa ettiği bir söylem mi yoksa batılı 

feminizmin  silik  bir  kopyası  mıdır?  Bu  söylem,  kendine  has  bir 

teoloji  üretebilir  mi?  Bu  sorulara  giden  yolda  ilk  adım,  19. 

yüzyılda  sistemleşen  feminist  söylemin  İslam  kültürünü  hangi 

noktalarda ve nasıl etkilemeye başladığını sorgulamak olacaktır. 

Bunun  için  de  etkileme  sürecini,  bu  süreçte  batılı  feminizmle 

işbirliği  yapan  oryantalizm,  sömürgecilik,  milliyetçilik  gibi  birta-

kım  faktörleri  de  göz  önünde  bulundurarak  değerlendirmek 

gerekir.  20.  yüzyılın  sonuna  doğru  entellektüel  Müslüman 

kadınlar,  Müslüman  dünyadaki  kadın  sorununu  batılı  feminist 

söylemi  de  dikkate  alarak  tartışmaya  başlamışlardır.  Böylece, 

İslam  kültürü  içinde feminist söylemden dolaylı olarak etkilenen 

yeni  bir  kadın  söylemi  ortaya  çıkmıştır.  Bu  yeni  söylem,  kadın 

çalışmaları  sahasına  katkı  yapan  bir  literatür  de  oluşturmaya 

 650

başlamıştır.  Son  yıllarda,  entellektüel  müslüman  kadınların  din 

ve gelenek içinde kadının durumunu tartışan çalışmalarında dile 

getirdikleri yaklaşımlar  İslamcı feminizm olarak adlandırılmış  ve 

bu  entellektüel  müslüman  kadınlara  da  İslamcı  feminist  denil-

miştir. Bu makale, zikredilen noktaları göz önünde bulundurarak 

bu  yeni  söylemi  ele  almaya  çalışırken  bir  yandan  da  tanımla-

malar ile ortaya çıkan sorunlara işaret etmeyi amaçlamaktadır. 

 

Abstract  

Islamic Feminism: The Efforts of Muslim Women to be 

Individual 

The  concept  of  Islamic  feminism  indicates  a  fact,  the  efforts  of 

muslim  women to be individual,  which has been growing  within 

Islamic culture. The reflections of these efforts have been seen in 

the  studies  that  intellectual  muslim  women  discuss  the  women 

situation  within  the  religion  and  tradition.  It  is  necessary  to 

analyze  some  questions  because  these  approaches  have  been 

evaluated  in  connection  with  western  feminist  discourse:  Is 

Islamic  feminist  discourse  a  new  one  constructed  by  muslim 

women  on  their  own  or  an  indistinct  copy  of  western feminism? 

Can  this  discourse  produce  a  specific  theology?  First  step  to 

examine  these  questions  is  to  explore  in  which  points  and  how 

feminist  discourse  became  systematized  in  the  19th  century 

began  to  influence  the  Islamic  culture.  Therefore,  the  process  of 

influence is needed to evaluate considering some factors such as 

orientalism,  colonialism  and  nationalism  that  have  collaborated 

with  western  feminism  during  this  process.  Towards  the  end  of 

20th  century,  intellectual  muslim  women  began  to  discuss  the 

women  question  in  the  Muslim  world  with  a  specific  interest  in 

western  feminist  discourse.  As  a  result,  a  new  discourse  in 

Islamic  culture  indirectly  affected  by  feminist  discourse  has 

appeared. This new discourse has begun to build up a literature 

that contributes to the field of women studies. In recent years, the 

approaches which are put forward by intellectual muslim women 

on women’s situation within the religion and tradition are called 

Islamic  feminism  and  these  intellectual  muslim  women  are 

named  as  Islamic  feminists.  This  paper  aims  to  indicate  the 

problems being occurred with these definitions while it discusses 

this new discourse considering the points above-mentioned.  

Anahtar Kelimeler: Kadın Çalışmaları, Feminist Söylem, Kadın 

Sorunu, İslamcı Feminizm / Feminist, Feminist Teoloji. 



Key  Words:  Women  Studies,  Feminist  Discourse,  Women’s 

Question, Islamic Feminism / Feminist, Feminist Theology. 



 

651 


Giriş 

Feminizm, en genel tanımı ile kadınların birey olma çabalarını 

ifade  etmektedir.  Bu  çabalar,  Aydınlanma  ile  başlayan  sürecin 

hümanist felsefeler ve bireyciliğe yapılan vurgu

1

 ile beslenmesinin bir 



sonucudur. Özellikle 18. yüzyıldaki felsefi tartışmalar, kadın dünya-

sında  gelişmelere  ve  modern  feminist  düşüncenin  doğuşuna  katkı 

sağlamıştır

2

.  Yeni  toplumda  kadına  da  yer  veren  Locke  gibi  liberal 



teorisyenler

3

  ile  Montesquieu,  Rousseau,  Condorcet  gibi  ansiklope-



distler

4

,  feminist  düşünceye  kadının  toplumdaki  rolü,  hakları  gibi 



birçok malzeme vermiştir. Bu yüzyıldaki tartışmalara katılan kadın-

ların  bir  grup  oluşturması  ve  yazıyı  bir  araç  olarak  kullanmaları  ile 

feminist  düşünce  sistemleşmeye  ve  19.  yüzyıldan  itibaren  özgün 

teoriler üretmeye başlamıştır. 

19. yüzyıla sistemleşen feminist söylem, oryantalist ve sömür-

geci erkeler vasıtasıyla bir yandan da batı-dışı toplumları özellikle de 

İslam  kültür  coğrafyasını  etkilemiştir.  Özellikle,  sömürgeci  ve 

oryantalist  söylemler  ile  başlatılan  Müslüman  kadının  konumu 

tartışması,  kısa  bir  süre  içinde  İslam  ülkelerinin  modernleşme/ba-

tılılaşma  yanlısı  aydınları  tarafından  sürdürülmüştür.  Böylece 

feminist söylemin etkileri devam etmiş, müslüman kadınlar arasında 

gelişen  eleştirel  yaklaşımlar  feminizm  başlığı  altında  değerlendi-

rilmiştir.  Öte  yandan,  kadın  sorunu  (women  question)  düşünce 

hayatındaki  gelişmelere  koşut  olarak  milliyetçi  hareketlerin  ve 

uluslaşma  sürecinin  de  özel  bir  önem  vermesiyle  günümüze  kadar 

tartışıla  gelen  bir  konu  olmuştur.  Böylece  toplumsal  değişimin  en 

önemli  simgelerinden  biri  kadın  olmuş  ve  kadının  topluma  katılımı 

toplumsal ilerlemenin göstergesi kabul edilmiştir. 

İslam kültürü içinde gelişen eleştirel kadın bilinçliliğini ilk tetik-

leyenlerin  batılı  erkekler  olduğunu  söylebiliriz.  Sömürgeci  erkekler, 

Müslüman  toplumlardaki  kültürel  değişmede  kadının  özel  bir  yeri 

olduğuna  inanmışlar  ve  adeta  kadın  yaşamının  çözülmesi  ile  bu 

toplumların  batı  karşısında  güçsüzleşeceğine  inanmışlardır.  Diğer 

taraftan oryantalistler ise, fikri planda İslam imajının olumsuzlanma-

sında  kadın  ve  –peçe,  örtü,  harem  gibi-  kadınla  ilgili  konuların 

                                               

1

   Doğan  Özlem,  Max  Weber’de  Bilim  ve  Sosyoloji  (İstanbul:  İnkılâp  Yayınları, 



2001), s. 27. 

2

   Katherine  B.  Clinton,  “Femme  et  Philosophe:  Enlightenment  Origins  of 



Feminism”, Eighteenth-Century Studies, c. 8, s. 3 (Bahar 1975), ss. 283-285.  

  Melisa A. Butler, “Early Liberal Roots of Feminism: John Locke and the Attack 



on  Patriarchy”,  The  American  Political  Science  Review,  72,  1  (Mart  1978),  s. 

149. 


  Jane  Abray,  “Feminism  in  the  French  Revolution”,  The  American  Historical 



Review, c. 80., s. 1 (Şubat 1975), ss. 43-45. 

 652

işlenmesine  özel  bir  önem  vermişlerdir

5

.  Dıştan  gelen,  farklı  çıkış 



noktaları  olsa  da  bir  öteki  olarak  Doğu’yu  inşa  etmeye  çalışan  bu 

söylemlerin  entellektüel  müslümanlar  üzerinde  derin  etkileri 

olmuştur.  Leila  Ahmed’in  de  işarettiği  gibi,  batılı  erkekler  kendi 

toplumlarında yükselen feminist eleştirilere soğuk dursalar da İslam 

ülkeleri söz konusu olduğunda, kadının toplumda geri kalmış olma-

sını başta eğitim hakkı olmak üzere “haklar”dan mahrum bırakılma-

larına bağlamışlardır. Lord Cromer örneğinde olduğu gibi kadınların 

eğitim hakları için özel gayret gösterirken kendi ülkelerinde tam tersi 

bir  tavır  sergileyen  sömürgeci  erkeklere  rastlanmaktadır

6

.  İslam 



ülkelerinin  geri  kalmış  olduğunu  “kadının  geri  kalmışlığı”  ile  değer-

lendiren  yaklaşımlar,  entelektüel  müslüman  erkeklerde  –ve  tartış-

malara  katılabilen  kadınlarda-  savunmacı  bir  yaklaşımı  doğurmuş-

tur.  İslam’ın  kadına  haklarını  verdiği,  geleneksel  yaklaşımların  ve 

toplumsal  adetlerin  bu  hakların  uygulanmasını  engellediği  yönün-

deki cevaplar bu süreçlerin ürünüdür.  

Bugün  tartışılmakta  olan  İslamcı  feminizmin  kökleri,  19.  yüz-

yılda  İslam  ülkelerindeki  batılılaşma/modernleşme  çabalarına  katı-

lan  entellektüel  kadın  ve  erkeklerin  düşüncelerinde  bulunabilir.  Bu 

yüzyılda,  kadın  hareketlerinin  de  görüldüğü

7

  Osmanlı  (Türkiye), 



Mısır ve İran’da başlayan tartışmalar, farklı toplumsal tecrübelerden 

etkilenmiş  olsalar  da  ortak  bir  çizgi  oluşturmaktadır.  Bu  kadın 

hareketleri, eleştirel kadın bakış açısının ürünü oldukları için İslam 

kültürü  içinde  gelişen  bir  “kadın  bilinçliliği”nin  varlığına  da  işaret 

etmektedir.  Bu  bilincin  gelişiminde,  her  ne  kadar  kadınlarla  aynı 

amaçları hedeflemeseler de erkek düşünürlerin etkisi olmuştur. Tıpkı 

liberal teorisyenlerin özgürlük ve haklar söylemi ile kadınların bilinç-

lenmesinde katkıları  olduğu  gibi entellektüel  müslüman erkekler  de 

benzer  bir  rolü  üstlenmişlerdir.  Bu  Müslüman  entellektüellerden 

Kasım Emin’in Tahrir’ül Mer’e

8

 ve Halil Hamit’in İslamiyette Feminizm 



                                               

5

   Saddeka  Arebi,  “Gender  Anthropology  in  the  Middle  East:  The  Politics  of 



Muslim  Women’s  Misrepresentation”,  The  American  Journal  of  Islamic  Social 

Sciences, c. 8, s. 1, 1991, ss. 99-100. 

  Leila  Ahmed,  Women  and  Gender  in  Islam:  Historical  Roots  of  a  Modern 



Debate, (New Haven; Yale University, 1992), s. 152-153. 

  Osmanlı  Kadın  Hareketi  için  bkz.  Serpil  Çakır,  Osmanlı  Kadın  Hareketi



(İstanbul:  Metis  Yayınları,  1996);  Jayawardena,  Babilik  hareketi  içinde  yer 

alan  Qurrat’ul  Ayn  (1815-51)’nın  temsil  ettiği  bir  kadın  hareketine  işaret 

etmiştir.  Bkz.  Kumari  Jayawardena,  Feminism  and  Nationalism  in  the  Third 

World,  (London:  Zed  Boks  Ltd.,  1994),  ss.  58-61;  Kasım  Emin’den  etkilenen 

Huda  Sharawi,  Mısırdaki  gelişen  feminist  hareketin  önderi  kabul  edilmek-

tedir.  Sharawi  hakkında  bkz.  Jayawardena,  a.g.e.,  ss.  53-55;  ayrıca  bkz. 

http://www.english.emory.edu/Bahri/Shaarawi.html

8

   Bkz. Kasım Emin, Tahrir’ül Mer’e, (Tunus: Darü’l-Maarif, 1990). 



 

653 


yahut  Alem-i  Nisvanda  Müsavat-ı  Tamme

9

  adlı  kitapları,  feminist 

etkileri  göstermesi  bakımından  dikkat  çekicidir.  Bu  görüşlerden 

beslenen kadın düşünürler zamanla kendilerine özgü bir söylem inşa 

etmişlerdir.  Bu  söylemin  hızı  yeni  bir  yüzyıla  girerken,  özellikle 

uluslaşma  süreçlerinde  azalmış  olsa  da  tamamen  ortadan  kalkma-

mıştır.  Bilhassa  1980’li  yıllara  gelindiğinde,  Müslüman  ülkelerdeki 

kadınlar  için  paralel  gelişmeler  yaşanmıştır.  Bu  tarihlerden  itibaren 

Müslüman  kadınlar  hem  içinde  bulundukları  siyasi-sosyal  yapıları 

sorgulamaya hem de gelenek ve dinlerinde kendilerini rahatsız eden 

meseleleri  ele  almaya  başlamışlardır.  Ancak  bu  noktada  önemli  bir 

hususa  işaret  etmemiz  gerekir.  Müslüman  kadınlar  bazı  ortak 

sorunlar  ile  yüzleşirlerken  yaşadıkları  topluma  göre  değişen  özgül 

sorunlar  nedeniyle  farklı  tecrübelere  de  sahiptirler.  Bu  husus, 

İslamcı  feminist  söylem  altında  birleştirilen  yaklaşımların  tek  bir 

çizgide devam etmediğini anlamak açısından önemlidir. 

Bu noktada bir parantez açıp, müslüman toplumlarda yaşayan 

kadınlar  hakkındaki  değerlendirmelerde  ortaya  çıkan  bir  karışıklığa 

işaret etmek  yerinde olacaktır.  Batılı  bir perspektifkten bakıldığında 

“müslüman  kadın”,  ister  seküler  olsun  ister  dindar  olsun  bütün 

kadınlara  işaret  etmektedir.  Bu  tanım,  kültürel  kimlik  olarak  ele 

alındığında sorun yoktur ancak yapılan çalışmalarda dini, kimliğinin 

asli  unsuru  olarak  gören  kadınlar  ile  seküler  bir  dünya  görüşünü 

benimsemiş olanlar arasında ayrım yapmamak sorun yaratmaktadır. 

Bu sebeple seküler müslüman kadınlar ile islamcı kadınlar şeklinde 

bir ayrım yaparak, bu makalenin ikinci grup ve onların düşünceleri 

ile  ilgilendiğinin  altını  çizmekte  fayda  vardır.  Bu  noktayı  örneklen-

dirmek  gerekirse,  Fatıma  Mernissi,  Nevval  el-Saadawi,  Nilüfer  Göle 

gibi  düşünürler  seküler  müslüman  kadın;  Amina  Wadud  Muhsin, 

Aziza  el-Hıbri,  Asma  Barlas,  Hidayet  Şefkatli  Tuksal  gibi  isimler  ise 

İslamcı  kadın  grubunda  yer  almaktadır.  İslamcı  feminizm  başlığı 

altında değerlendirilen çalışmaları üretenler de bu ikinci gruptur. Bu 

grubu  İslamcı  (Islamic)  olarak  tanımlarken  onları  İslamcı  (Islamist) 

hareketin  içinde  değerlendirmediğimizi  de  ifade  etmemiz  gerekir. 

Çoğu zaman bir kimlik olarak İslamcı feminist ifadesini de benimse-

meyen bu entellektüel kadınları buluşturan nokta, müslüman kadın 

çalışmalarına (muslim women studies) yaptıkları katkılardır. 

Bu katkılar,  1990’lı  yıllardan  itibaren İslamcı  feminizm  başlığı 

altında değerlendirilmiştir. Bu tanımlama beraberinde pek çok tartış-

mayı da getirmiş ancak kullanımı giderek kabul görmeye başlamıştır. 

İslamcı feminizm, din ve gelenek içindeki kadının durumunu eleştirel 

bir bakış açısı ile değerlendiren, toplumsal cinsiyet eşitliğine (gender 

                                               

  Bu  kitap,  Türkçeye  İslam’da  Feminizm  başlığı  ile  çevrilmiştir.  Bkz.  Halil 



Hamit, İslam’da Feminizm, (İstanbul: Okumuş Adam Yayınları, 2001). 

 654

equality)  özel  bir  önem  veren,  geleneğin  ve  dini  yorumların  ataerkil 

karakterini  sorgulayan,  bunları  yaparken  de  başta  Kur’an-ı  Kerim 

olmak üzere dini metinleri referans alan bir söylemdir. 

Bu  söylemin  gelişiminde,  oryantalist  ve  sömürgeci  tecrübelere 

sahip ülkelerdeki  tartışmaların  bilhassa Mısır’ın  özel  bir  yeri  vardır. 

19. yüzyılda Mısır’da başlatılan tartışmalar, uzunca bir süre İslamcı 

feminist  söylem  altında  birleştirilen  yaklaşımları  canlı  tutmuşlardır. 

Son yıllarda ise bu sahadaki çalışmalar çoğunlukla Batı’da yaşayan 

müslüman kadınlar, İran’daki Zanan dergisi çevresi ve Malezya’daki 



Sisters  in  Islam  (SIS)  grubu  tarafından  üstlenmiştir.  Bugün  İslamcı 

feminizm gibi bir olgudan bahsedilmemizi mümkün kılan gelişmenin 

temeli, kadınların düşüncelerini paylaşabilmelerinde, onları ortak bir 

zeminde ele almaya imkan sağlayan çalışmaların artışında ve böylece 

üzerinde çalışılabilecek bir grup oluşturmalarında yatmaktadır. Tıpkı 

feminist  söylemin  sistemleşmesinde  olduğu  gibi  anahtar  nokta, 

yazının kullanılıyor oluşudur. Entellektüel müslüman kadınlar, kadı-

nın  toplumsal  konumu  ve  hakları  konusunu  dile  getirirken  İslam 

dini  ve  geleneği  içinden  bir  duruş  sergilemektedirler.  Onları,  aynı 

kültürel  arka  plana  sahip  oldukları  seküler  (müslüman)  feminist-

lerden ayıran en temel nokta ise, dini metinleri özellikle ana kaynağı 

söylemlerinin merkezine yerleştiriyor olmalarıdır.  

İslamcı  feminizmin  hem  bir  kavram  olarak  kullanımında  hem 

de  bir  kimlik  olarak  sahiplenmesinde  sorunlar  olmakla  birlikte,  bu 

kavramın  İslam  kültürü  içinde  gelişen  yeni  bir  kadın  söylemine 

işaret  ettiği  tartışma  götürmezdir.  Günümüzde  kendisini  İslamcı 

feminist  olarak  görsün  ya  da  görmesin  İslamcı  kadın  yazarların 

kadın  konusundaki  görüşleri  ve  çalışmaları,  İslamcı  feminist  söyle-

min  üretimine  katkı  olarak  değerlendirilmekte  ve  kendileri  İslamcı 

feminist  olarak  nitelenmektedir.  Biz  bu  makalede,  bu  kullanımların 

yarattığı  sorunları  paranteze  alarak  bu  yeni  söylemi,  daha  net  bir 

ifade  ile  entellektüel  müslüman  kadınların  din  ve  gelenek  bağla-

mında  kadın  sorununu  tartıştıkları  çalışmalarında  öne  çıkan  temel 

yaklaşımları  ele  almayı  amaçlıyoruz.  Aynı  zamanda,  ortaya  çıkan 

kimi  sorunlara  da  işaret  ederek,  batılı  feminist  söylemin  Müslüman 

kadın  bilincine  hangi  noktalarda  etki  yaptığını  ve  İslami  bir 

paradigma içinde ifade edilen bu kadın söyleminin kadın çalışmaları 

(women studies) sahasına neler katabileceği görmeye çalışacağız.  



 

Bir Söylem Olarak İslamcı Feminizm 

İslamcı  feminizm,  1990’lı  yıllarda  kullanılmaya  başlayan  ve 

entellektüel  müslüman  kadınların  birey  olma  çabalarının  düşünce 

hayatındaki  yansımalarına  atıfta  bulunan  bir  kavramdır.  Aynı  za-

manda bu söylem, Müslüman kadınların hem geleneksel ataerkillikle 

hem  de  modern  ve  post-modern  gerçekliklerle  yüzleşmelerinin  ve 



 

655 


onlarla mücadelelerinin bir ifadesi olarak görüldüğü için global kadın 

hareketi  içinde  değerlendirilmiştir

10

.  Ancak  bu  değerlendirme  konu-



sunda temkinli olmamız gerekir. Zira, her ne kadar feminist düşünce 

ile kadın hareketleri dirsek temasında ise de feminist düşünce daha 

geniş  bir  katmana  yayılmaktadır

*

  ve  özellikle  İslam  kültürü  söz 



konusu  olduğunda  yapılan  eleştirilerden  ve  çözümlemelerden  besle-

nen geniş tabanlı kadın hareketleri beklemek oldukça güçtür. 

1980  sonrasında,  reform  merkezli  bir  dini  feminizm  –batıda 

İslamcı  feminizm  ya  da  Müslüman  feminizm  olarak  bilinen-  farklı 

toplumlardaki  Müslüman  kadınlar  arasında  gelişmiştir.  Bu  akım 

öncelikle  şehirlerde,  seküler,  sosyalist,  batı  yönelimli  Ortadoğu’daki 

kadın  hakları  ve  feminizmin  çok  erken  öncülerine  benzemeyen 

eğitimli,  orta  sınıf  Müslüman  kadınların  arasında  ortaya  çıkmıştır. 

Bu  kadınlar,  kendi  dini  yönelimlerinden  uzaklaşmamışlar,  İslam’ı 

etik,  kültürel  ve  ulusal  kimliklerinin  önemli  bir  unsuru  olarak 

korumuşlardır

11

.  Öte  yandan  modernizmin  etkisiyle  Müslüman  ka-



dınlar,  sosyal  siyasal  eşitlik  düşüncelerine  ve  modern  yaşamın, 

özellikle  de  aile  yapısı  ve  toplumsal  cinsiyet  ilişkilerinin  feminist 

yeniden  yorumuna  doğru  ilerlemişlerdir.  Bu  sebeple  İslamcı  femi-

nizm,  batılı  feminizmden  farklı  bir  alternatif  sunmaya  çalışmasına 

rağmen  modernliği  kabul  ederek  modernlikle  yapılmış  bir  yüzleşme 

olarak da ele alınabilir. Bu söylem kimilerine göre ise, batılı bir ithal 

mal  olarak  atmaktan  kaçınıldığı  için  feminist  taleplerin  yerlileştiril-

mesi ya da meşrulaştırılması teşebbüsüdür

12

. Bu akım başarılı olsun 



veya  olmasın,  batılı  kolonyalizmin  mirasıyla,  oryantalist  söylem  ve 

bağımsız bir ulusal kimlikle yakından ilgilidir.  

Öte  yandan,  globalleşmeyle  birlikte  artan  uluslar  arası  göç, 

kültürel  kimliklerin diaspora edilmesi  gibi  faktörler  de İslamcı  femi-

nist  söylemin  dile  getirilmesinde  etkili  olmuştur.  Bu  gelişmeler 

nedeniyle İran, Mısır gibi ülkelerdeki kadınlar, kadın bilinçliliğini ve 

beklentilerini  değiştiren  feminist  söyleme  daha  çok  maruz  kalmış-

lardır.  Aynı  zamanda  feminist  söylemin  etkisi,  internetin,  uydunun 

ve  diğer  iletişim  teknolojilerinin  artan  kullanımı  doğrultusunda 

yoğunlaşmıştır

13

. İslamcı feminizm batı toplumlarında yaşayan ikinci 



kuşak  kadınlar  ya  da  Müslüman  azınlıklardaki  kadınlar  için  de  bir 

alternatif  sunmuş  ve  eski  gelenekleri  ile  yeni  yaşamları  arasında 

                                               

10 


  Nayereh  Tohidi,  “Islamic  Feminism:  Perils  and  Promises”,  Association  for 

Middle East Women’s Studies; (20.02.2006’da girildi). 

*

  İşaret edilen  bu  nokta,  kadın  çalışmalarına  katkı  sağlayan  araştırmacılar  ile 



bu  çalışmaları  eyleme  dönüştürenler  arasındaki  ayrım,  üzerinde  çalışılmayı 

beklemektedir.  

11 

  Tohidi, “Islamic Feminism: Perils and Promises”. 



12 

  Tohidi, “Islamic Feminism: Perils and Promises”. 

13 

  Tohidi, “Islamic Feminism: Perils and Promises”. 



 656

kalan bu kadınların yaşadıkları çatışma için bir çözüm yolu olmuş-

tur

14

.  



İslam  ülkelerinde  kadın  konusunun  genellikle  toplumsal 

değişim  tartışmaları  bağlamında  ele  alınıp  tartışıldığı  bilinen  bir 

husustur. Ancak, uzun bir süre sömürgeci tecrübenin ve oryantalist 

söylemin  etkisiyle  daha  çok  savunmacı  bir  yaklaşımla  Müslüman 

kadının hakları ve toplumsal konumu üzerinde durulduğuna dikkat 

edilmelidir.  Bu  ilk  süreçte  kadınların  söylem  üretmede  daha  pasif 

kaldığı  söylenebilir.  Bununla  birlikte,  1980’lerden  itibaren  yeni  bir 

sürece  girilmiş  ve  1990’lı  yıllarda  gündeme  gelen  İslamcı  feminizm, 

kadınların  bizzat  kendilerinin  ürettiği  daha  özgün  bir  söylem 

olmuştur.  Bu  dönemden  itibaren  İslamcı  feminizm  genel  olarak, 

Müslüman kimliğe sahip ülkelerdeki –seküler feminizmden ayrı olan- 

feminist yaklaşımları ifade etmek için kullanılmıştır. Biz de bir adım 

daha  ileri  giderek,  İslamcı  olarak  nitelendirilen  kadın  hareketlerine 

düşünsel  zemini  hazırlayan  entellektüel  çabaları,  özellikle  teoloji, 

felsefe,  sosyoloji,  antropoloji  ve  kültür  çalışmalarından  beslenen 

düşünce  çizgisini  İslamcı  feminist  söylem  olarak  ele  almayı  teklif 

ediyoruz. Zira bu söylem, birbirinden kopuk, farklı ülke tecrübelerine 

sahip  kadınlar  için  ancak  bu  şekilde  ortak  bir  zemin  hazırlayabilir. 

Ayrıca, farklı şekillerde ifadesini bulsa da ortak bir din ve gelenekten 

beslenen  müslüman  kadınların  en  önemli  çabaları,  hem  içinde 

bulundukları  dini  çevrelere  hem  de  seküler  gruplara  karşı  birey 

olduklarını  ilan  etmektir.  Bunun  için  de  dini  kaynaklara  olduğu 

kadar  sosyal  bilimlere  derinlemesine  nüfuz  etmiş  çözümlemelere 

gereksinim  duyulmaktadır.  İşte  bu  sebeple  Amina  Wadud,  Rıfat 

Hassan,  Aziza  el-Hıbri,  Asma  Barlas,  Hidayet  Şefkatli  Tuksal  gibi 

kadın  düşünürler  ile  Zanan  dergisi  çevresi  ile  Sisters  in  Islam  (SIS) 

gibi kadın gruplarının başlattığı tartışmalar, İslamcı feminist söylem 

üzerinde konuşabilmemize imkan tanımaktadır. Öte yandan, aşağıda 

da  zikredeceğimiz  gibi,  müslüman  toplumlardaki  her  din  ve  kadın 

eksenli tartışmayı bu söyleme dahil eden ve bu sebeple ele aldığımız 

olguyu değerlendirmemizi zorlaştıran yaklaşımlar da mevcuttur.  

İslamcı feminizm kavramının kullanımında önemli bir payı olan 

M.  Badran’a  göre  İslamcı  feminist  olsun  ya  da  olmasın  Müslüman 

kadınlar, İslamcı feminist söylemin üretimine, farklı İslam anlayışları 

ile  katılmaktadırlar.  Ona  göre,  İslam  toplumlarındaki  İslam  ve 

feminizm, kadın ve İslamcı hareketler hakkındaki tartışmaya katılan 

herkes  bu  söylemi  üretmektedir

15

.  Buna  göre  İslamcı  feminist 



söylem, üreticilerini, bu kavramı telaffuz edenleri ya da kullananları, 

                                               

14 

  Margot  Badran,  “Islamic  Feminism:  What’s  in  a  Name?”  no.  569,  Al-Ahram 



Weekly Online; (02.06.2006’da girildi). 

15 


  Margot  Badran,  “Understandig  Islam,  Islamism,  and  Islamic  Feminism”, 

Journal of Women’s History, c. 13, s. 1 (Bahar 2001), s. 50-51.

 


 

657 


İslamcı feminist etiketini ya da kimliğini kabul eden etmeyen herkesi 

kapsamaktadır

16

.  Bu  yaklaşıma  göre  Faslı  Fatima  Mernissi,  Mısırlı 



Nevval  el-Saadavi  gibi  İslamcı  feminist  kimliğini  kabul  etmeyen 

yazarlar da yaptıkları çalışmalarla İslamcı feminizme katkı sağlamış-

tır

*

.  Görüldüğü  gibi  bu  değerlendirme,  seküler  müslüman  kadınlar 



ile islamcı kadınlar arasında bir ayrım yapmadığı için oldukça sorun-

ludur.  Zira,  bu  iki  kadın  grubunun  çıkış  noktaları  kadar,  varmayı 

hedefledikleri sonuçlar da farklılaşabilmektedir. 

Bir  söylem  olarak  ele  almak  istediğimiz  yaklaşımlarda,  kadın 

bakış  açısı  ile  İslami  kaynakların  yeniden  gözden  geçirilmesi  ve 

yorumlanması  ön  plandadır.  Moghadam’a  göre  İslamcı  feministler 

Kur’an’ı  yeniden  yorumlayarak,  şeriat  hükümlerini  yapıbozumuna 

uğratmışlardır

17

. Kur’an’ın yeniden yorumunda ise içtihat söylemi ön 



plana  çıkmıştır

18

.  Bu  söylemdeki  tartışmalarda  ilk  başvurulan 



kaynak  şüphesiz  Kur’an’dır.  İslam  hukukunun  ataerkil  söylemden 

etkilenmiş olması ve hadislerin de ataerkil düşünce ve uygulamaları 

destekleyecek  şekilde  yorumlanabilir  olması  nedeniyle  sosyal  ve 

siyasal  eşitliği  savunduğu  düşünülen  Kur’an’a  daha  fazla  müracaat 

edilmektedir.  Bu  bağlamda,  İslamcı  feminist  söylemin  temel 

argümanının Kur’an’ın bütün insanların eşitliği prensibine (Hucurat 

13)  dayandığını

19

  söyleyebiliriz.  Ancak  İslamcı  feministler,  bu  eşitlik 



prensibinin  ataerkil  düşünce  ve  uygulamalarla  engellendiğini  ve  bu 

sebeple  de  Kur’an’ın  kadın-dostu  bir  bakış  açısıyla  yeniden  yorum-

lanması  gerektiğini  savunmaktadırlar.  Örneğin,  Malezya’da  faaliyet 

gösteren  Sisters  in  Islam  (SIS)  grubu,  feminist  terminolojiyi  kulla-

narak  tefsir  çalışmaları  yapmaktadır.  Kur’an  okumalarına  kadınlık 

tecrübelerini katan kadınların bu tür çalışmaları, erkeklerin tecrübe-

lerine  ve  erkek  merkezli  sorunlara  dayanan,  dönemlerinin  ataerkil 

bakış  açılarının  derin  etkisini  barındıran  klasik  ve  klasik  sonrası 

yorumları  gün  yüzüne  çıkarmışlardır.  Öte  yandan  İslamcı  feminist 

söylemin  dini  metinlerin  çözümlenmesi  ile  sınırlı  olmadığının  altını 

çizmemiz gerekir. Zira, Batılı feministlerin üzerinde önemle durduk-

ları kadının toplumsal konumu ve hakları, toplumsal cinsiyet, kadı-

na  karşı  şiddet  gibi  konular  da  ele  alınmaktadır.  Sisters  in  Islam 

grubu  örneğinde  olduğu  gibi  Kur’an  ve  hadisleri  yeniden  gözden 

geçiren  İslamcı  feministler,  kadınlara  karşı  şiddetin  gerçekte  İslam 

dışı olduğu fikrini savunmuşlardır. Bu grup, kadınlara karşı uygula-

                                               

16

   Badran, “Islamic Feminism: What’s in a Name?”. 



*

  Bu  yaklaşım,  İslamcı  feminizm  kavramının  sınırlarını  belirsizleştirmekte  ve 

gelişen bu yeni kadın yazının özgünlüğüne gölge düşürmektedir.  

17  


Valentine  M.  Moghadam,  “Islamic  Feminism  and  Its  Discontents:  Toward  A 

Resolution of The Debate”, Signs, 27, 4 (Yaz 2002), s. 1147. 

18 

  Tohidi, “Islamic Feminism: Perils and Promises”. 



19 

  Badran, “Islamic Feminism: What’s in a Name?”. 



 658

nan  şiddeti  ve  bunun  İslam  adı  kullanılarak  meşrulaştırılmasını 

dağıttıkları bir broşürde kınamışlardır

20



Yeni toplumsal cinsiyet duyarlı feminist yorumlarda, Kur’an’da-

ki  toplumsal  cinsel  eşitliğe  (gender  equality)  vurgu  yapılmaktadır. 

İslamcı  feministlere  göre  Kur’an’daki  bu  toplumsal  cinsel  eşitlik, 

yaygın  ataerkil  kültürlerin  etkisini  yansıtan  tefsir  külliyatlarında 

görünürlülüğünü  yitirmiştir

21

.  Bu  sebeple,  Kur’an’daki  kadın-erkek 



eşitliğini açıkladığı varsayılan ayetler bağlamında toplumsal cinsiyet 

(gender) konusu ele alınmaktadır. Nisa Sûresi 1. ayette yer alan “Sizi 

bir tek canlıdan yaratan, ondan eşini var eden ve her ikisinden pek 

çok kadın ve erkek meydana getiren…” ifadesi ile Hucurât Sûresi 13. 

ayetteki “biz sizi bir erkek ve bir kadından yarattık…” ifadesi dikkate 

alınarak  kadın  ve  erkek  arasında  ontolojik  açıdan  bir  fark  olma-

dığının  altı  çizilmektedir.  İslami  prensipler  ışığında  erkeklik  ve 

kadınlık  kimliklerinin  nasıl  anlaşılması  gerektiği  üzerinde  de  duran 

entellektüel müslüman kadınlar, hem kendilerine biçilen Müslüman 

anne/eş  rolünü  hem  de  erkeklerin  ailede  bir  eş,  baba,  kardeş,  oğul 

olarak İslami rollerini oynayıp oynamadıklarını sorgulamışlardır. Pek 

çok ayet açıkça erkeklerin kadınlar üzerinde haksız güç kullanımına 

karşı uyarı ve öğütlerde bulunurken Kur’an’ın yorumlarıyla erkeklik 

ve  erkek  rolleri  nasıl  anlaşılmalıdır  sorusu  sorulmuş,  erkeklik 

nosyonunun ciddi olarak araştırılması gerektiğine işaret edilmiştir

22

.  



Toplumsal  cinsiyete  atıf  yapan  ayetlerin  geleneksel  yorumları, 

dengesiz bir ilişkiyi haklı çıkarmak amacıyla farklı toplumsal rollerin 

tamamlayıcılığını  vurgularken,  entellektüel  müslüman  kadınlar  bu 

ayetleri,  kadın  ve  erkeğin  kamusal  alana  eşit  katılımını  ve  sosyal-

siyasal eşitliğini kapsayan daha belirleyici ayetler ışığında okumakta 

ısrar  etmektedirler.  Örneğin,  Nisa  Sûresi  34.  ayette  yer  alan 



kavvâmûn (hakim/koruyup göztene) ifadesi toplumsal cinsiyet rolleri 

bağlamında ele alınmakta ve bu kullanımın nasıl erkek bakış açısıyla 

ve  önyargı  ile  yorumlandığı  üzerinde  durulmaktadır

23

.  Bu  ifade, 



genellikle erkeklerin kadınlardan üstün olduğu şeklinde bir anlayışın 

gelişimine  uygun  şekilde  yorumlanmıştır.  Bilindiği  gibi,  geleneksel 

yorumlarda erkek ve kadın arasındaki İslam’ın öngördüğü dini eşitlik 

inkar  edilmemiş  ancak  bu  prensipler  sosyal-siyasal  eşitlik  ruhunun 

                                               

20 


  Badran, “Islamic Feminism: What’s in a Name?”. 

21 


  Badran, “Islamic Feminism: What’s in a Name?”. 

22

   Omaima  Abou-Bakr,  “Islamic  Feminism?  What’s  in  a  Name?:  Preliminary 



Reflections”,  Association  for  Middle  East  Women’s  Studies;  (23.10.2006’da 

girildi).  İslamcı  feministlerin  işaret  ettiği  bu  nokta  üzerinde  henüz  yeterli  ve 

doyurucu çalışmalar yapılmamıştır. 

23

  Bu  konudaki  değerlendirmeler  için  bkz.  Haddad,  Y.Y.-Esposito,  John  L., 



Islam,  Gender  and  Social  Change,  New  York:  Oxford  Universtiy  Press,  1998, 

ss.  30-42;  Vedûd-Muhsin,  Amine,  Kur’an  ve  Kadın,  İstanbul:  İz  Yayıncılık, 

2000, ss. 110-116. 


 

659 


gelişmesi için de kullanılmamıştır

24

. Bu nedenle günümüzde Müslü-



man  kadınlar,  Kur’an’ı  yeniden  okuyarak  aile  ve  toplum  alanlarına 

bu  eşitliği  yaymak  istemektedirler.  Bu  talepleri  sebebiyle  Badran, 

İslamcı feminizmi Müslüman seküler feminizmden daha radikal gör-

mektedir.  Zira  İslamcı  feministler,  bir  yandan  hem  kamusal  alanda 

hem  de  özel  alanda  kadın  ve  erkeğin  tam  eşitliğinde  ısrar  etmekte, 

diğer  yandan  kadınların  devlet  başkanı,  dini  lider,  hakim,  müftü 

olabileceklerini savunmaktadırlar

25



Yapılan çalışmaların geneline baktığımızda, entellektüel müslü-

man  kadınların  çoğunun  Kur’an,  bir  kısmının  da  hadisler  üzerinde 

çalışmakta  olduğunu  görmekteyiz

26

.  Kur’an  üzerinde  çalışan  kadın 



yazarlar arasında Amina Wadud, Rifat Hassan, Fatima Naseef, Aziza 

al-Hibri,  Shaheen  Sardar  Ali  gibi  isimler  sayılabilir.  Yine  Hassan, 

Hidayet  Tuksal  gibi  yazarlar  da  hadisin  yeniden  okunuşuna 

odaklanmışlardır. Bu kadın yazarların yaptıkları çalışmalarda, klasik 

metotlarla  çağdaş  metotları  bir  araya  getirdikleri  görülmektedir

27



İslamcı feminist araştırma aynı zamanda, hem İslam tarihi ve yorum-

larının kritiğini yapan hem de İslami değerler açısından alternatifler 

sunan  ve  çözüm  arayan  Müslüman  kadın  bilimciler  ve  eylemciler 

tarafından  da  üstlenilmiştir

28

.  Bununla  birlikte  entellektüel  müslü-



man  kadınların,  ataerkil  bir  karaktere  sahip  olduğu  için  özellikle 

eleştirdikleri  İslam  Hukuku  sahasında  yeterince  çalışılmamış  olma-

larını bir eksiklik olarak görebiliriz. 

İslamcı feminist söylemin dile getirilişinde kadın gruplarının ve 

dergilerinin  önemli  bir  yeri  vardır.  Bu  hususu,  tarihi  tecrübeleri  ile 

İslamcı feminist söylemin gelişimine katkı sağlamış olan Mısır ve İran 

örneklerinde görmemiz mümkündür. İran’daki Payam-e Hajar, Zanan 

ve  Farzaneh:Journal  of  Women’s  Studies  and  Research  gibi  dergiler 

İslami  bir  perspektiften  kadın  haklarını  desteklemektedir

29

.  Bu 


dergilerin İslamcı feminist söyleme yaptıkları katkılar çeşitli çalışma-

larda ele alınıp çözümlenmiştir. Mesela, Najmabadi Tahran’da çıkan 

                                               

24 


  Abou-Bakr, “Islamic Feminism? What’s in a Name?”. 

 

25



   Badran, “Islamic Feminism: What’s in a Name?”. 

26 


  Kuran  üzerindeki  çalışmalar  için  bkz.  Wadud,  Amina,  Quran  and 

Woman:Rereading  the  Sacred  Text  from  a  Woman’s  Perspective,  New  York: 

Oxford University Press, 1999 and  Inside the Gender Jihad: Women’s Reform 



in  Islam,  Oxford:  Oneworld,  2006;  Barlas,  Asma,  Believing  Women  in  Islam: 

Unreading Patriarchal Interpretations of the Qur’an, Austin: University of Texas 

Press, 2003. Hadisler üzerindeki çalışmalar için bkz. Tuksal, Hidayet Şefkatli, 



Kadın  Karşıtı  Söylemin  İslam  Geleneğindeki  İzdüşümleri,  Kitâbiyât,  Ankara 

2001; Barlas, a.g.e. 

27

   Badran, “Islamic Feminism: What’s in a Name?”. 



28 

  Abou-Bakr, “Islamic Feminism? What’s in a Name?”. 

29 

  Shahrzad  Mojab,  “Theorizing  the  Politcs  of  Islamic  Feminism”,  Feminist 



Review, s. 69, Kış 2001., s. 133. 

 660

Zanan ve Farzaneh adlı dergileri, Mir-Hosseini de Zanan’daki yazıları 

inceleyerek İran’daki İslamcı feminist söylemi değerlendirmişlerdir

30



Aynı  şekilde,  Mısır’daki  İslamcı  feminist  söylemi  ele  alan  Ghada 



Osman  ise  Al-Ahram’daki  yazıları  çözümlemiştir

31

.  Bu  noktada, 



Türkiye’de  İran,  Mısır  ve  Malezya  örneklerinde  olduğu  gibi  din  ve 

gelenek içinde kadın konusunu, felsefi-teolojik bir düzlemde tartışan 

bir  kadın  grubunun  ve  kültürel  çözümlemelere  yer  veren  bir  kadın 

dergisinin olmaması dikkat çekicidir. Bu durum, Türkiye’deki kadın 

düşünürlerin,  bu  sahadaki  entellektüel  ilgilerinin  henüz  olgunlaş-

madığını  ve  dolayısıyla  henüz  bu  söyleme  ciddi  bir  katkı  yapmadık-

larını göstermesi bakımından önemlidir. 

Daha önce de değindiğimiz gibi, 19. yüzyılda Mısır’da başlayan 

tartışmalar  İslamcı  feminizm  üzerinde  yapılan  daha  sonraki  tartış-

maların  da  zeminini  oluşturmuştur.  Özellikle  Kasım  Emin’in 



Tahrir’ül-Mer’e  (1990)  adlı  çalışması,  Arap  İslam  ülkelerinde  yapılan 

daha  sonraki  çalışmalar  için  örnek  teşkil  etmiştir.  Bu  nedenle, 

Mısırlı’da gelişen Müslüman feminizmin (kadın bilinçliliğinin) üç ana 

özelliğine  işaret  etmeliyiz.  İlk  olarak,  bu  feminizmin  (ya  da  kadın 

bilinçliliğinin)  kökleri  Kur’an’a  dayanmaktadır.  Aynı  zamanda  bu 

feminist söylemde, Ortadoğu ve İslami gelenekler ile batı ve geleneği 

arasında  kesin  ayrım  yapılmaktadır.  Üçüncü  özelliği  ise,  aileyi 

bireysel  bir  birim  değil  toplumsal  bir  kurum  olarak  görmesidir.  G. 

Osman,  bu  üç  unsurla  şekillenen  Mısır’daki  feminist  yaklaşımın, 

batılılaşma  ve  sekülerleşme  gibi  nedenlerle  geri  planda  kalmış  olsa 

da  tekrar  köklerine  döndüğünü  düşünmektedir.  Ona  göre,  Müslü-

man  kadınlar  bizzat  kendileri  yeni  bir  feminizmi  inşa  etmişlerdir. 

Mısırlı  Müslüman  kadınlar  batılı  feminist  ideolojiden  etkilenmiş 

olsalar  da,  batılı  kadınlardan  farklı  bir  başlangıç  noktasından 

hareket etmişlerdir. Üstelik de Batı/doğu, dini/seküler dikotomileri, 

Müslüman  kadınların  kendi  gündemlerini  oluşturmasında  yardımcı 

olmuştur

32

.  Daha  önce  de  ifade  ettiğimiz  gibi  Mısır’daki  ilk  feminist 



hareketin  kökleri,  Kasım  Emin’in  yaptığı  çalışmalara  dayandırıl-

maktadır


33

.  Bu  çalışmalarda  Emin,  çeşitli  kadın  düşmanı  uygula-

                                               

30

   Moghadam, “Islamic Feminism and Its Discontents”, s. 1143, 1145. 



31 

  Ghada  Osman,  “Back  to  Basics:  The  Discourse  of  Muslim  Feminism  in 

Contemporary  Egypt”,  Questia:  The  Online  Library  of  Books  and  Journals

(17.09.2006’da girildi). 

32

   Osman, “Back to Basics”. 



33

   Bkz.  Emin,  Tahrir’ül  Mer’e.  Tahriru’l-Mer’e’nin  bazı  bölümleri  –örtünme, 

evlenme, birden fazla kadınla evlenme ve boşanma- Muhammed Abduh tara-

fından  kaleme  alınmıştır.  Bu  konu  ile  ilgili  olarak  bkz.  Hayrettin  Karaman, 



Gerçek  İslam’da  Birlik,  Nesil  Yayınları,  İstanbul  ts.  Emin’in  bu  kitabı,  daha 

sonra  ele  aldığı  el-Mer’etu’l-Cedîde  isimli  eserinden  daha  muhafazakar  bir 

çizgiye  sahiptir.  Bkz.  Kasım  Emin,  el-Mer’etu’l-Cedîde,  Mektebetü'l-Esra, 

1993. 


 

661 


maları tartışırken bizzat Kur’an’a müracaat etmiştir. Emin’in izinden 

giden  Huda  Sharawi,  ulusal  bir  hareketi  teşvik  etmiş  ve  bu  sebeple 

de, Mısır’daki ilk Müslüman feminist olarak görülmüştür.  

Öte yandan, 20. yüzyılın sonunda İran İslam Cumhuriyeti, hem 

İslam ülkelerindeki kadın hakları çabasının yönünü hem de batıdaki 

seküler  feminist  bilim  insanlarını  etkilemiştir

34

.  İran’daki  İslamcı 



feminizm  tartışmaları,  daha  çok  bu  ülkedeki  siyasi-sosyal  değişim 

bağlamında  yapılmaktadır.  Bu  tartışmalar  1980’lerde  başlamış  olsa 

da,  asıl  tartışmalar  1990’lara  gelindiğinde  ortaya  çıkmıştır. 

Najmabadi, 1994’te yaptığı bir konuşmada İslamcı feminizmi, dini ve 

seküler  feministler  arasında  diyaloga  imkan  tanıyan  bir  reform 

hareketi  olarak  tanımlamıştır.  O,  İslamcı  feministlerin  -özellikle 



Zanan’ın  editör  ve  yazarlarının-  batılı  feminizme  açık  olduğunu  da 

iddia  etmiştir.  Ona  göre  İslamcı  feministler,  kadınların  siyasi-sosyal 

konumunu geliştirme çabalarında  seküler feministlerle ortak zemini 

paylaşmaktadırlar.  Zanan’ın  editörü  olan  Sherkat  ve  diğer  yazarlar, 

yazılarında Kur’an’dan alıntı yapmakta, eşitlik meselesini içtihatla ve 

İslam  hukukunun  yeniden  yorumlanmasını  da  kadın  haklarıyla 

birlikte ele almaktadırlar

35



Zanan’daki  yazıları  inceleyen  Mir-Hosseini’nin  İran’daki 

toplumsal cinsiyet ve İslamcı feminizm üzerinde daha ciddi bir analiz 

yaptığı  söylenebilir.  Mir-Hosseini’ye  göre,  İran’daki  İslamcı  devrimin 

beklenmedik  sonucu  ulusun  toplumsal  cinsiyet  bilincindeki  artış 

olmuştur. Aynı zamanda, aile hukuku, evlilik, boşanma gibi konular 

bir muhalefet alanının inşasına hizmet etmiştir. Özellikle İslamcı bir 

hükümette  kadınların  konumunun  gelişeceğine  inanan  pek  çok 

Müslüman kadın, patriarkal söylem ve politikalarla hayal kırıklığına 

uğramıştır.  İslam  Cumhuriyetinin,  kadınları  koruma  ve  şereflen-

dirme sözünü yerine getirmedeki başarısızlığı, İslamcı feminist mey-

dan  okumayı  ya  da  Mir-Hossein’in  sözleriyle  “yerli,  yerel  olarak 

üretilmiş  feminist  bilinçliliği”  görünür  kılmıştır

36

.  Bu  bilinçliliğin 



yansıdığı çalışmalarda, İslami metinlerin yeniden okunması ön plana 

çıkmıştır.  Sherkat,  Behrouzi,  Gorji,  Sa’dizadeh  gibi  yazarlar,  Orto-

doks,  literal,  kadın  düşmanı  yorumlara  dayanan  yasalara  ve  politi-

kalara  meydan  okumak  amacıyla  İslami  metinleri  yeniden  yorumla-

mışlardır

37

.  İran’daki  İslamcı  feministler,  aile  içinde  kadının  statü-



sünü  geliştirmeye  çalışmış  ve  görüşlerini  desteklemek  için  de  yeni 

teolojik yorumlardan istifade etmişlerdir

38



                                               



34

   Mojab, “Theorizing the Politcs of Islamic Feminism”, s. 129. 

35 

  Moghadam, “Islamic Feminism and Its Discontents”, s. 1143-1144. 



36  

Moghadam, “Islamic Feminism and Its Discontents”, s. 1145-1146. 

37

   Moghadam, “Islamic Feminism and Its Discontents”, s. 1155. 



38  

Moghadam, “Islamic Feminism and Its Discontents”, s. 1156. 



 662

Büyük  ölçüde  Mısır,  İran  gibi  ülkeler  ile  batıda  yaşayan 

Müslüman  kadınların  yaptıkları  çalışmalarla  şekillenen  bu  yeni 

söyleme,  Türkiye’de  yaşayan  Müslüman  kadınların  henüz  yeterince 

katılmadığı  söyleyebiliriz.  Badran  gibi  kimi  düşünürler,  Türkiye’de 

İslamcı  hareket  içindeki  bazı  kadınlar  tarafından  telaffuz  edilen  ve 

yeni  gelişen  bir  feminizmin  varlığına  işaret  etmişlerdir

39

.  Ancak  bu 



fenomeni İslamcı feminizm ya da organize olmuş bir kadın bilinçliliği 

olarak  değerlendirmek  oldukça  güçtür.  Zira,  Türkiye’de  din  ve  gele-

nek  bağlamında  kadın  konusunun  yeterince  tartışmaya  açılmadığı, 

yapılan  çalışmaların  ise  İslamcı  feminizm  olarak  değerlendirilen  ve 

yeni  gelişen  kadın  söylemine  katkı  sağlayacak  ve  bu  konudaki 

tartışmaları  yönlendirecek  düzeyde  olmadığı  görülmektedir.  Burada 

vurgulamak  istediğimiz  entellektüel  çizgi,  akademik  çevrelerden  de 

beslenen  felsefi-teolojik  değerlendirmeler  ile  sosyo-kültürel  çözümle-

meleri  içermektedir.  Türkiye’deki  entellektüel  müslüman  kadınların 

bu  çizgiden  uzağa  düşmesinin  nedeni,  Osmanlı  kadın  hareketinde 

başlayan  ve  günümüzdeki  tartışmalara  benzeyen  söylemin  Cumhu-

riyet döneminde kesintiye uğraması ve Türkiye’deki kadın düşünür-

lerin  büyük  ölçüde  ülke  içi  problemlere  odaklanmaları  olabilir. 

Özellikle başörtüsü konusunda harcanan çabalar, daha derin teolo-

jik ve kültürel araştırmaların önünü kesmiş gibi görünmektedir

40



Türkiye’deki  kadın düşünürler  bu tartışmalara  yeterince katkı 

sağlamamış  olsalar  da  İslamcı  feminizmin  –ya  da  müslüman  kadın 

bilinçliliğinin-  kadın  çalışmaları  üzerindeki  etkisi  gün  geçtikçe  art-

maktadır.  Bu  gelişmede,  uluslararası  düzeyde  yapılan  İslamcı  femi-

nizm kongrelerinin rolü büyük olmuştur. Bu konferanslardan, 27-29 

Ekim  2005  tarihleri  arasında  Barcelona’da  yapılan  I.  Uluslar  arası 

İslamcı  Feminizm  Kongresi

41

  ve  3-5  Kasım  2006  tarihleri  arasında 



yapılan  II.  Kongre

42

,  İslamcı  feminizm  kullanımının  ve  böyle  bir 



söylemin  varlığının  da  büyük  ölçüde  kabul  gördüğünü  göstermek-

tedir.  Birinci  kongrede  Kutsal  metinlerin  eşit  haklar  temelinde 

alternatif okuması önerilmiş ve kadın hakları için cihad çağrısı yapıl-

mıştır


43

.  İkinci  kongrede  ise  İslam  Hukuku  ve  özellikle  aile  konusu 

                                               

39

   Badran, “Understandig Islam, Islamism, and Islamic Feminism”, s. 49. 



40 

  Türkiye’nin  İslamcı  feminist  söylemin  üretiminde  geri  kalmasının  temel 

sebebi,  bu  konulardaki  akademik  çalışmaların  azlığı  da  olabilir.  Genellikle 

akademi  dışında  yazan  kadın  düşünürler,  Türkiye’deki  dar  çerçeve  içinde 

sıkışıp kalmışlardır. Bu nedenle, diğer İslam ülkelerindeki çalışmalara benzer 

çalışmaların  akademi  çevrelerinde  yapılması  gerekliliği  belirtilmelidir.  Türki-

ye’de yapılmış olan çalışmalara örnek olarak bkz. Tuksal, ag.e.; Fidan, Hafsa, 

Kur’an’da Kadın İmgesi, Vadi Yayınları, Ankara 2006. 

41 


  Kutsal  metinlerin  yeniden  yorumlanmasının  ele  alındığı  kongrede,  sivil 

toplum örgütleri ve üniversitelerden 300 kadar delege katılmıştır. 

42

   İkinci kongre hakkında bkz. http://www.feminismeislamic.org/eng/



43 

Kongrenin sonuçları için bkz. 



http://www.feminismeislamic.org/articlesdl/conclusions.htm

 

663 


tartışılmış, İslam ve toplumsal cinsiyet konusu vurgulanmıştır. Yine 

de  bu  kongreler,  daha  önce  yapılmış  ve  İslamcı  feminizm  başlığı 

altında  değerlendirilmiş  çalışmaları  yeterince  temsil  edememiştir. 

Şimdi,  ana  hatları  ile  ortaya  koymaya  çalıştığımız  İslamcı  feminist 

söyleme yöneltilen eleştirilere değinip bu söylemin, kadın çalışmaları 

(women  studies)  sahasına  ve  müslüman  kadın  yaşamına  ne  gibi 

katkıları olabileceğini ifade etmeye çalışacağız. 



Yüklə 297,11 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə