Ümidin cəsarəti Amerikan arzusunun bərpası barədə düşüncələr



Yüklə 2,49 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə30/38
tarix26.07.2017
ölçüsü2,49 Mb.
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   ...   38
iĢğal, quldarlığın özü kimi Amerikanın təməl prinsiplərinə zidd idi, onu irqçi 
terminlərdə izah etmək istəyirdilər, bu elə iĢğal idi ki, onu özünə hopdurmaq 
Amerikan  mifologiyası  üçün  həmiĢə  çətin  olmuĢdu,  ancaq  bunu  baĢqa 
ölkələr olduğu kimi – kobud güc tətbiqi kimi tanıyırdılar. 
VətəndaĢ  müharibəsinin  qurtarması  və  BirləĢmiĢ  ġtatların  indiki 
kontinental  hissəsinin  konsolidasiyası  ilə  bu  gücü  inkar  etmək  olmazdı.  Öz 
malları üçün bazarları geniĢləndirmək, sənaye üçün xammal almaq və ticarət 
üçün  azad  dəniz  yollarını  saxlamaq  istəyi  ilə  ölkə  öz  diqqətini  okeandan  o 
tərəfə  yönəltdi.  Havay  adaları  ilhaq  edildi  və  bu  Amerikaya  Sakit  okeanda 
dayaq  nöqtəsi  verdi.  Ġspan-Amerikan  müharibəsinin  nəticəsində  BirləĢmiĢ 
ġtatlar Puerto-Rikonu, Quamı və Filippini öz nəzarətinə götürdü. Senatın bir 
sıra üzvləri yeddi min mil aralıda olan arxipelaqın hərbi iĢğalına qarĢı çıxıĢ 
etdikdə,  -  bu  iĢğal  Filippin  azadlıq  hərəkatını  əzmək  üçün  minlərlə  Bġ 
əsgərini  tələb  edirdi,  -  bir  senator  etiraz  etdi  ki,  bu  əldə  edilmə  BirləĢmiĢ 
ġtatlara Çin bazasına daxil olmanı təmin etməklə «geniĢ ticarət, var-dövlət 
və  hakimiyyət»  deməkdir.  Amerika  heç  vaxt  Avropa  ölkələri  kimi  ardıcıl 
mustəmləkəçiyi tətbiq etməmiĢdir, lakin o özünün strateji cəhətdən mühüm 
hesab 
etdiyi  ölkələrin 
iĢinə  qarıĢmağa  imkan  verməyən  bütün 
komplekslərdən  azad  olmuĢdu.  Məsələn,  Teodor  Ruzvelt  Monro 

 
223 
doktrinasına  əlavə  edilməsini  təklif  etmiĢdi.  Bu  əlavədə  deyilirdi  ki, 
BirləĢmiĢ ġtatlar hökumətləri ona xoĢ gəlməyən istənilən Latın Amerikası və 
Karib  dənizi  ölkəsinə  müdaxilə  edəcəkdir.  Ruzvelt  bəyan  edirdi: 
«Amerikanın  dünyada  böyük  rol  oynayıb-oynamamasında  seçimi  yoxdur. 
Biz  böyük  rol  oynamalıyıq.  Onun  qərar  verə  bildiyi  hər  Ģey  odur  ki,  o,  bu 
rolu yaxĢı və ya pis oynayacaqdır». 
Ġyirminci  əsrin  baĢlanğıcından  Bġ  xarici  siyasətinin  motivləri 
«realpolitik» mülahizələri və kommersiya maraqları üzrə hərəkət edən digər 
böyük  dövlətlərin  motivlərindən  çox  az  fərqlənirdi.  Ancaq  əhalidə 
bütövlükdə  izolyasionist  əhval-ruhiyyə,  xüsusən  məsələ  Avropadakı 
münaqiĢələrə  aid  olanda  və  Bġ-ın  mühüm  həyati  mənafelərinə  açıqca 
toxunulmadıqda  güclü  olaraq  qalırdı.  Lakin  texnika  və  ticarət  yer  kürəsini 
daraltmıĢdı. Hansı mənafelərin həyati əhəmiyyət kəsb etdiyini, hansıların isə 
belə  olmadığını  müəyyən  etmək  çətinləĢmiĢdi.  Birinci  Dünya  müharibəsi 
vaxtı Vudro Vilson Amerikanın müharibəyə cəlb edilməsindən qaçırdı, bu o 
vaxta  qədər  davam  etdi  ki,  alman  sualtı  qayıqları  (U-boats)  təkrar-təkrar 
amerikan  gəmilərini  batırırdı  və  bütün  Avropanın  qarĢısı  alına  bilməyən 
dağılması artıq neytrallığı qeyri-mümkün etdi. 
Müharibə  baĢa  çatanda  Amerika  ağalıq  edən  dünya  dövlətinə  çevrildi. 
Vilsonun baĢa düĢdüyü kimi bu dövlətin inkiĢafı sülhlə və uzaq torpaqların 
çiçəklənməsi ilə bağlı idi. 
Bu  yeni  reallıqları  nəzərə  alaraq  Vilson  Amerikanın  tale  manifesti 
ideyasını  yenidən  mənalandırmağa  cəhd  etdi:  «Dünyanı  demokratiya  üçün 
təhlükəsiz» etmək üçün o, təkcə müharibədə qalib gəlməyə cəlb olunmağın 
vacib  olmadığını  bəyan  edirdi;  bu,  Amerikanın  mənafeyinə  uyğun  gələn 
bütün  xalqların  öz  müqəddəratlarını  təyin  etməsinə  kömək  etmək  və 
dünyaya gələcəkdə münaqiĢələrdən qaçmağa imkan verən hüquqi strukturanı 
vermək  idi.  Almaniyanın  təslim  olması  Ģərtlərin  müəyyən  edən  Avropa 
müqaviləsinə Vilson beynəlxalq münaqiĢələri yoluna qoymaq üçün Millətlər 
Liqası,  həmçinin  Beynəlxalq  Məhkəmənin  yaradılması  barədə  maddələrin 
daxil  edilməsini,  təkcə  zəifə  deyil,  güclüyə  də  məhdudiyyət  qoya  biləcək 
beynəlxalq  qanunlar  kompleksini  təklif  etdi.  Vilson  deyirdi  ki,  «Ġndi 
demokratiyanın qalib gəlməsi üçün öz təmizliyini və ruhunun gücünü sübut 
etmək  vaxtıdır.  Bu  BirləĢmiĢ  ġtatların  əsl  tale  manifestidir  ki,  həmin 
qalibiyyət ruhuna olan cəhdə baĢçılıq etsin». 
Əvvəlcə Vilsonun təklifi BirləĢmiĢ ġtatlarda və bütün dünyada rəğbətlə 
qarĢılandı.  Lakin  Bġ  Senatı  bundan  olduqca  az  riqqətə  gəlmiĢdi. 
Respublikaçı senator Henri Kebot Lodc hesab edirdi ki, Millətlər Liqası - və 
beynəlxalq  hüquq  ideyasının  özü  -  Amerikanın  suverenliyinə  müdaxilədir, 
Amerikanın  bütün  dünyaya  öz  iradəsini  zorla  qəbul  etdirmək  qabiliyyətini 

 
224 
ağılsızcasına  məhdudlaĢdırmaqdır.  Senat  Bġ-ın  Liqada  üzvlüyünü 
ratifikasiya  etməkdən  imtina  etdi,  buna  hər  iki  partiyadakı  ənənəvi 
izolyasionistlərin  olması,  (onlardan  çoxu  Amerikanın  Birinci  Dünya 
müharibəsinə  girməyinin  əleyhinə  çıxıĢ  edirdilər),  həm  də  Vilsonun 
inadkarlıqla kompromissə getmək istəməməsi səbəb olmuĢdu. 
Sonrakı iyirmi ildə  Amerika bütünlüklə özünə qapıldı – ordu və hərbi 
donanmanı  ixtisar  etdi,  Dünya  Məhkəməsinə  birləĢməkdən  imtina  etdi, 
Ġtaliya, Yaponiya və Natsist Almaniyası öz hərbi gücünü artıranda hərəkətsiz 
qaldı.  Senat  izolyasionizm  istixanasına  çevrildi,  Neytrallıq  haqqında  qanun 
qəbul  etdi,  bu  sənəd  «Ox»  dövlətlərinin  hücumuna  məruz  qalmıĢ  ölkələrə 
BirləĢmiĢ  ġtatların  kömək  etməsinə  icazə  vermirdi.  Senat  Hitler  orduları 
Avropada  marĢla  irəliləyəndə  prezdentin  çağırıĢlarına  məhəl  qoymurdu. 
Yalnız  Pyorl-Harbar  bombardman  edildikdən  sonra  Amerika  öz  dəhĢətli 
səhvini  baĢa  düĢdü.  Həmin  hücumdan  sonra  xalqa  müraciət  edən  Franklin 
Delano  Ruzvelt  (FDR)  deyirdi:  «Qanqsterizm  prinsipləri  ilə  idarə  olunan 
dünyada  hansısa  ölkənin  və  ya  Ģəxsiyyətin  təhlükəsizliyi  anlayıĢı  yoxdur. 
Biz  öz  təhlükəsizliyimizi  bundan  sonra  xəritədəki  mil  terminləri  ilə  ölçə 
bilmərik». 
Ġkinci  Dünya  müharibəsindən  sonra  BirləĢmiĢ  ġtatlara  öz  xarici 
siyasətində  bu  dərslərdən  nəticə  çıxarmaq  üçün  imkan  yarandı.  Avropa  və 
Yaponiya  xarabalığa  məruz  qalmıĢdı.  Sovet  Ġttifaqı  isə  ġərq  cəbhəsində 
taqətdən  düĢmüĢdü,  lakin  artıq  totalitar  kommunizmi  daha  geniĢ  yaymaq 
niyyətini  nümayiĢ  etdirirdi.  Bu  vaxt  Amerika  seçim  qarĢısında  idi.  Sağdan 
olanlar deyirdilər ki, yalnız birtərəfli siyasət və ləngimədən Sovet Ġttifaqına 
müdaxilə  yaranmaqda  olan  kommunizm  təhlükəsinin  qarĢısını  ala  bilər. 
Otuzuncu  illərdə  izoliyasionizm  üstünlük  təĢkil  edirdisə,  indi  o  tamam 
gözdən  düĢmüĢdü,  sollar  çox  vaxt  Sovetin  təcavüzkarlığını  kiçildirdilər, 
Sovetlərin  itkilərini  və  qələbədə  Müttəfiqlərin  həlledici  rolunu  nəzərə 
almaqla Stalinin buna uyğunlaĢacağını sübut edirdilər. 
Amerika  bu  yollardan  heç  biri  ilə  getmədi.  Müharibədən  sonrakı  
Prezident  Trumen,  Din  Açeson,  Corc  MarĢall  və  Corc  Kennanın  rəhbərliyi 
yeni,  müharibədən  sonrakı  qaydanın  arxitekturasını  cızdılar.  Bu  qayda 
özündə Vilson idealizmi ilə praktiki realizmi, Amerikanın gücünün və bütün 
dünyada  hadisələri  idarə  etmək  bacarığının  tanınmasını  birləĢdirirdi.  Bəli, 
onlar  deyirdilər  ki,  dünya  təhlükəli  yerdir,  Sovet  təhlükəsi  realdır. 
Amerikaya  öz  hərbi  üstünlüyünü  qoruyub  saxlamaq  lazımdır  və  bütün 
dünyada öz mənafelərini qorumaq üçün o güc tətbiq etməyə hazır olmalıdır. 
Lakin  hətta  BirləĢmiĢ  ġtatların  gücü  məhdud  idi.  Əgər  kommunizmə  qarĢı 
mübarizə həmçinin ideyalar mübarizəsidirsə, hansı sistemin bütün dünyada 
milyardlarla  insanın  ümidlərinə  və  arzularına  daha  yaxĢı  xidmət 

 
225 
göstərməsinin  sınağı  belə  bir  qənaətin  hasil  olmasına  səbəb  oldu  ki,  təkcə 
hərbi güc uzunmüddətli inkiĢafı və təhlükəsizliyi təmin edə bilməz. 
Beləliklə,  bu  vaxt  Amerikaya  lazım  olan  etibarlı  müttəfiqlər  idi,  elə 
müttəfiqlər  ki,  azadlıq,  demokratiya,qanunun  hakimiyyəti  ideallarına  Ģərik 
çıxsın və bazar iqtisadiyyasında öz faydasını görsün. Belə hərbi və iqtisadi 
ittifaqlar, hansılara ki, könüllü surətdə daxil olurlar və qarĢılıqlı razılığa görə 
onu  dəstəkləyirlər,  onlar  amerikan  imperializminin  yığa  bildiyi  vassal 
dövlətlərin  istənilən  toplumundan  daha  möhkəm  olur  və  daha  az  narazılıq 
yaradır.  Eynilə  bu  qaydada  beynəlxalq  institutların  yaradılmasında  digər 
ölkələrlə əməkdaĢlıq və beynəlxalq normaların qoyulmasına Ģərait yaratmaq 
Amerikanın  mənafeyinə  uyğun  gəlirdi.  Bu  normalar  isə  beynəlxalq 
qanunların  və  müqavilələrin  özünün  ölkələr  arasındakı  münaqiĢələri 
dayandırmaq  və  ya  amerikan  hərbi  aksiyalarının  zərurətini  kənarlaĢdırmaq 
kimi  sadəlövh  təsəvvürlərə  əsaslanmır,  ona  görə  də  beynəlxalq  hüququn 
normaları  daha  da  möhkəmləndikcə  Amerika  daha  çox  güc  tətbiq  etməyi 
dayandırmağa  hazır  olduğunu  göstərir.  Bizə  hərbi  gücü  tətbiq  etmək  lazım 
gələndə daha az münaqiĢələr meydana çıxacaq və dünyanın gözündə bizim 
hərəkətlərimiz daha legitim görünəcəkdir. 
On  ildən  az  bir  müddətdə  yeni  dünya  qaydasının  infrastrukturası 
yaradıldı.  Kommunist  ekspansiyasının  qarĢısını  almaq  üçün  Bġ-ın 
strategiyası iĢlənib hazırlandı. Bunu təkcə qoĢunlar deyil, həm də NATO və 
Yaponiya  ilə  təhlükəsizlik  məsələləri  barədə  müqavilələr  qoruyub  saxlayır. 
Müharibənin  dağıtdığı  təsərrüfatların  bərpa  edilməsi  üzrə  MarĢall  planı 
qəbul  edildi.  Bretton  Vudz  saziĢi  dünya  maliyyə  bazarlarının  sabitliyini 
təmin  etməli  idi,  gömrük  tarifləri  və  ticarət  barədə  BaĢ  saziĢ  dünya 
ticarətinin  qaydalarını  qoydu.  Bġ  keçmiĢ  Avropa  müstəmləkələrinin 
müstəqilliyini dəstəklədi. Beynəlxalq Maliyyə Fondu (IMF) və Dünya Bankı 
yenicə  müstəqillik  qazanmıĢ  xalqların  dünya  iqtisadiyyatına  inteqrasiya 
edilməsinə  köməklik  göstərdi.  BirləĢmiĢ  Millətlər  TəĢkilatı  isə  kollektiv 
təhlükəsizlik və beynəlxalq əməkdaĢlıq məsələlərini həll edirdi. 
AltmıĢ  il  sonra  biz  müharibədən  sonrakı  bu  möhtəĢəm  tədbirlərin 
nəticələrini  görə  bilərik.  «Soyuq  müharibə»nin  müvəffəqiyyətli  yekunu, 
nüvə  fəlakətindən  qaçmaq,  faktiki  olaraq  dünyanın  böyük  hərbi  dövlətləri 
arasındakı  münaqiĢələrə  son  qoymaq,  bizim  ölkəmizdə  və  xaricdə  iqtisadi 
inkiĢafın görünməmiĢ yüksəliĢi epoxasına qədəm basmaq mümkün oldu. 
Bu  çox  gözəl  nailiyyət,  bəlkə  də  faĢizm  üzərində  qələbədən  sonra  ən 
Böyük  Nəslin  bizə  verdiyi  ən  böyük  hədiyyə  idi.  Ġnsanın  qurduğu  hər  bir 
sistem  kimi  onun  nöqsanları  və  ziddiyyətləri  də  var  idi.  O  siyasətin 
əyriliklərinin,  lovğalın  günahının,  qorxunun  dağıdıcı  təsirinin  qurbanına 
çevrilə bilərdi. Sovet təhlükəsi və kommunistlər tərəfindən Çinin və ġimali 

 
226 
Koreyanın  tutulmasından  yaranan  sasıntı  üzündən  amerikan  siyasətini 
düzəldənlər  milli-azadlıq  hərəkatlarına,  etnik  mübarizələrə,  islahat 
cəhdlərinə və bütün dünyada sola sapdıran siyasi kursa «Soyuq Müharibə» 
linzasından  baxmağa  baĢladılar,  onlar  hesab  edirdilər  ki,  potensial  təhlükə 
azadlığa və demokratiyaya bəyan etdiyimiz bağlılığımızdan daha güclüdür. 
On  illər ərzində biz Mobutu kimi oğrulara və Noryeqa kimi  qatillərə, onlar 
kommunizm  əleyhinə  çıxıĢ  etdiklərinə  görə,  nəinki  dözürdük,  hətta  onları 
müdafiə  edirdik.  Bəzən  Bġ  Ġran  kimi  ölkələrdə  demokratik  yolla  seçilmiĢ 
rəhbərləri  vəzifədən  uzaqlaĢdırmaq  üçün  gizli  əməliyyatlar  keçirirdi,  bu  da 
çox  uzaqlara  gedən  nəticələrə  səbəb  olurdu  və  onlar  indiyədək  bizi  təqib 
edir. 
QarĢısını alma üzrə Amerika siyasətinə həmçinin hərbi qüdrəti artırmaq 
da daxil idi və silah ehtiyatına görə Bġ Sovetlərin və Çinin cəbhəxanalarına 
əvvəlcə  bərabərləĢdi,  sonra  isə  onları  ötüb  keçdi.  Zaman  keçdikcə 
Pentaqonun,  müdafiə  sənayesi  podratçılarının  və  böyük  müdafiə  xərcləri 
olan  dairələrdən  seçilən  konqresmenlərin  «dəmir  üçbucağı»  böyük 
hakimiyyətə  yiyələndi  və  Bġ-ın  xarici  siyasətini  formalaĢdırmağa  baĢladı. 
Nüvə  müharibəsi  təhlükəsi  rəqabət  aparan  fövqəldövlətləri  birbaĢa  hərbi 
konfrontasiya 
imkanından  kənarlaĢdırsa  da,  amerikan  siyasətini 
hazırlayanlar  dünyanın  baĢqa  hissələrində  meydana  çıxan  problemlərə 
diplomatik deyil, daha çox hərbi prizmadan baxırdılar. 
Ən  baĢlıcası  isə,  illər  keçdikcə  müharibədən  sonrakı  sistem  siyasətə 
olduqca  çox  diqqət  göstərilməsindən,  ölkənin  daxilində  isə  yedkilliyin 
formalaĢdırılmasına  isə  lazımi  diqqət  verilməməsindən  ziyan  çəkirdi. 
Müharibədən  az  sonra  Amerika  o  qədər  qüvvətli  idi  ki,  bunun  hesabına 
ölkənin  daxilində  xarici  siyasət  barədə  yekdillik  hökm  sürürdü. 
Respublikaçılar  və  Demokratlar  arasında  kəskin  fikir  ayrılığı  ola  bilərdi, 
ancaq uçurumun kənarında siyasi oyun dayandırılırdı, güman edilirdi ki, Ağ 
evdən,  Pentaqondan,  Dövlət  departamentindən  və  ya  Mərkəzi  KəĢfiyyat 
Ġdarəsindən  (CIA)  olan  professionallar  faktlardan  və  düĢüncələrdən  irəli 
gələn  qərar  çıxaracaqlar,  bu  məsələdə  ideologiya  və  seçkiqabağı 
kampaniyanın  maraqlarına  məhəl  qoymayacaqlar.  Bundan  əlavə,  geniĢ 
ictimaiyyət  yekdilliyə  sirayətlənmiĢdi.  MarĢall  planı  kimi  çox  vəsait 
qoyulmasını  tələb  edən  proqramlar,  əgər  amerikanlar  öz  hökumətlərinə 
etimad  göstərməsəydilər,  həmçinin  hökumət  məmurları  amerikan  xalqına, 
onların  gəlirlərindən  olan  dollarları  xərcləməyi  və  ya  onların  oğlanlarının 
müharibəyə  göndərilməsini  tələb  edən  qərarların  çıxarılmasına  aparan 
faktları  dilə  gətirməyin  mümkün  olduğuna  inanmasaydılar,  həyata  keçirilə 
bilməzdi. 

 
227 
«Soyuq  müharibə»  gedən  vaxt  bu  yekdilliyin  əsas  elementləri 
dağılmağa baĢladı. Siyasətçilər gördülər ki, kommunizmə münasibətdə daha 
sərt  mövqe  tutsalar  öz  əleyhdarlarından  daha  çox  səs  ala  bilərlər. 
Demokratların  üzərinə  «Çini  itirməyə»  görə  hücum  edirdilər.  Makkartizm 
karyeraları dağıdırdı və fikir ayrılığını əzirdi. Kennedi Niksona qalib gəlmək 
üçün  respublikaçıları  mifik  «raketlər  uçurumuna»  görə  geridə  qalmaqda 
ittiham  edirdi,  axırıncı  da  öz  növbəsində  öz  opponentlərini  kommunizm  ilə 
əlaqələrdə  ittiham  etməklə  özünə  karyera  düzəltmiĢdi.  Prezidentlərdən 
Eyzenhauer, 
Kennedi 
və  Consonun  mülahizələri,  onların  adına 
«kommunizmə  münasibətdə  qətiyyətli  olmamağı»  yazılacağı  qorxusundan 
dumanlı  təsir  bağıĢlayırdı.  «Soyuq  müharibə»nin  məxfilik,  izləmə  və 
dezinformasiya  kimi  metodları  digər  ölkələrin  hökumətlərinə  və  əhalisinə 
qarĢı  tətbiq  edilməklə,  həm  də  daxili  siyasətin  alətinə,  tənqidçiləri  təqib 
etmək,  Ģübhəli  siyasi  kurslara  dəstək  olmaq  və  ya  səhvləri  gizlətmək 
vasitəsinə çevrildi. Dünyaya təlqin etmək istədiyimiz ideallara öz ölkəmizdə 
xəyanət edilirdi. 
Bütün  bu  tendensiyalar  Vyetnamda  böhran  nöqtəsinə  çatdı.  Bu 
münaqiĢənin  fəlakətli  nəticələri  -  bizə,  bizim  beynəlxalq  vəziyyətimizə, 
bizim  silahlı  qüvvələrimizə  (onlara  bundan  özünə  gəlmək  üçün  bütöv  bir 
nəsil  lazım  gəldi)  və  hər  Ģeydən  əvvəl  vuruĢanlara  etimad  məqsədi  ilə,  - 
yaxĢı  sənədləĢdirilmiĢdir.  Lakin,  güman  ki,  həmin  müharibənin  ən  böyük 
qurbanı amerikan xalqının öz hökumətinə, həm də  amerikanların bir-birinə 
inamı  oldu.  Mətbuat  mərkəzinin  fəal  hərəkətləri  və  amerikan  əsgərlərinin 
cəsədlərinin  televiziya  ilə  göstərilməsi  ona  gətirib  çıxardı  ki,  amerikalılar 
baĢa düĢməyə baĢladılar ki, VaĢinqtondakı ən yaxĢı və ağıllı adamlar heç də 
həmiĢə nə etdiklərini özləri də bilmirlər və heç də həmiĢə həqiqəti demirlər. 
Solların  çoxu  nəinki  Vyetnamdakı  müharibə  əleyhinə,  həm  də  Amerikanın 
xarici  siyasətinin  daha  geniĢ  məqsədlərinə  qarĢı  daha  güclü  etiraz  etməyə 
baĢladılar.  Onların  rəyinə  görə,  prezident  Conson,  general  Uestmorlend, 
Mərkəzi KəĢfiyyat Ġdarəsi (CIA), «hərbi-sənaye kompleksi» və Dünya Bankı 
kimi  beynəlxalq  təĢkilatlar  amerikan  lovğalının,  ura-patriotizminin, 
irqçiliyin,  kapitalizm  və  imperializmin  təzahürüdür.  Sağlar  onlara  etiraz 
edirdilər  və  təkcə  Vyetnamı  itirməyə  görə  deyil,  həm  də  Amerikanın 
dünyaya  baĢçılıq  etmək  Ģansının  itirilməsinə  görə  məsuliyyəti  ilk  olaraq 
«Amerikanı  birinci  dəfə  məzəmmət  edən»  kütlənin  –    nümayiĢçilərin, 
hippilərin,  Ceyn  Fondanın,  «Məxmər  Liqası»  intellektuallarının  və  liberal 
medianın  üstünə  yıxırdılar,  guya  onlar  vətənpərvərliyi  ləkələyir,  mənəvi 
relyativizm təbliğ edir və Amerikanın allahsız kommunizmə qarĢı dayanmaq 
qətiyyətini zəiflədirlər. 

 
228 
Düzdür,  bunlar  karikaturalar  idi,  aktivistlərin  və  siyasi  məsləhətçilərin 
əməyinin  bəhrəsi  idi.  Amerikanların  əksəriyyəti  haradasa  ortada  idi,  onlar 
hələ  də  Amerikanın  kommunizmə  qalib  gəlmək  Ģərtlərini  dəstəkləyirdilər, 
lakin  çox  qurbanlara  səbəb  olacaq  amerikan  proqramlarına  bədbinliklə 
yanaĢırdılar.  70-ci  və  80-ci  illərdə  «quzğun»  Demokratı  və  «göyərçin» 
Respublikaçını  görmək  olardı.  Konqressdəki  Oreqondan  olan  Mark  Hetfild 
və  Corciyadan  olan  Sem  Nann  kimi  adamlar  ikipartiyalı  xarici  siyasət 
ənənəsini qoruyub saxlamağa çalıĢırdılar. Lakin seçkilər vaxtı ictimaiyyətin 
təsəvvürü  karikaturalar  vasitəsilə  formalaĢırdı.  Respublikaçılar  müdafiə 
məsələlərində  Demokratları  daha  çox  yumĢaq  mövqe  sahibləri  kimi  təsvir 
edirdilər,  xaricdə  hərbi  və  gizli  əməliyyatlar  aparılmasına  Ģübhə  ilə 
yanaĢanlar isə Demokratik partiyanın tərəfdarlarına çevrilirdilər. 
Məhz  bu  fonda  –  yekdillik  deyil,  bölünmə  epoxasında  –  indi  həyatda 
olan 
amerkalıların 
əksəriyyəti 
xarici 
siyasətə 
öz 
baxıĢlarını 
müəyyənləĢdirmiĢdilər.  Bu  xarici  siyasət  proqramları  taktiki  cəhətdən  əla 
olan  Nikson  və  Kissincer  illəri  idi,  lakin  daxili  siyasət  proqramları  və 
Kambocanın  bombardman  edilməsi  onların  üstünə  kölgə  salırdı.  Bu  insan 
haqlarına  xüsusi  əhəmiyyət  verən  demokratik  Cimmi  Karterin  iĢləri  idi,  o, 
mənəvi  mülahizələri  və  güclü  müdafiəni  yenidən  bir  sıraya  qoymağa  hazır 
idi.  Bu  ancaq  onu  sadəlövh  və  bacarıqsız  siyasətçi  kimi  göstərən  neft 
böhranlarına,  Ġranda  alçaldıcı  qaydada  girovlar  götürülməsinə  və  Sovet 
Ġttifaqının Əfqanıstana müdaxiləsinə qədər davam etdi. 
Hamıdan  daha  iri  Ģəxsiyyət  kimi  görünən  Ronald  Reyqan  idi.  Onun 
kommunizmə  qarĢı  aydın  mövqeyi,  dünyanın  bədbəxtliklərinin  digər 
səbəblərinə  münasibətindəki  korluğu  ilə  yarıĢa  bilərdi.  Reyqanın 
prezidentliyi  dövründə  mən  kamillik  yaĢına  çatmıĢdım.  Kolumbiya 
universitetində  beynəlxalq  münasibətləri  öyrənirdim,  sonra  isə  Çikaqoda 
iĢlədim  və  çox  saydakı  Demokratlar  kimi  həmin  günlərdə  Üçüncü  Dünya 
ölkələrinə münasibətdə Reyqan siyasətinin nəticələrindən dəhĢətə gəlirdim. 
Onun  adminstrasiyası  Cənubi  Afrikanın  aparteid  rejimini  dəstəkləyirdi. 
Salvadorda ölüm eskadronlarını maliyyələĢdirirdi, kiçik, bədbəxt Qrenadaya 
müdaxilə  etmiĢdi.  Nüvə  silahı  sahəsindəki  siyasəti  daha  çox  öyrəndikcə, 
mən  Ulduz  Müharibələri  proqramını  daha  çox  düĢünülməmiĢ  bir  iĢ  kimi 
qiymətləndirirdim.  Reyqanın  ucadan  səslənən  ritorikası  ilə  hay-küy  salan 
«Ġran-Kontra»  iĢi  arasındakı  uçurum  mənim  tələffüz  qabiliyyətimi  əlimdən 
almıĢdı. 
Lakin  bəzən  sol  mövqe  tutan  dostlarımdan  kiminləsə  mübahisə  vaxtı 
mən  birdən  Reyqan  dünyagörüĢünün  aspektlərini  müdafiə  etməyə 
baĢlayırdım.  Məsələn,  mən  baĢa  düĢmürdüm  ki,  niyə  tərəqqi  tərədarları 
«Dəmir  Pərdə»  arxasındaı  zülm  barədə  Çilidəki  vəhĢiliklərdən  az  narahat 

 
229 
olmalıdırlar. Mən inanmaq istəməzdim ki, dünyanın müxtəlif hissələrindəki 
yoxsulluğa  görə  təkcə  Bġ-ın  çoxmillətli  Ģirkətləri  və  ticarətin  beynəlxalq 
qaydaları  günahkardır.  Heç  kəs  Üçüncü  Dünyanın  korrupsiyalanmıĢ 
rəhbərlərini  məcbur  etmirdi  ki,  öz  xalqından  oğurluq  etsin.  Mən  Reyqanın 
silahlanmanı  artırmaq  ölçülərinə  qarĢı  etiraz  edə  bilərdim,  lakin  Sovetlərin 
Əfqanıstana müdaxiləsini nəzərə aldıqda onu hərbi cəhətdən üstələmək ağıllı 
bir  iĢ  kimi  görünürdü.  Ölkəmizə  görə  iftixar,  silahlı  qüvvələrimizə  hörmət, 
sərhədlərimizdən kənarda təhlükəni ağıllı surətdə qiymətləndirmək və ġərqlə 
Qərb  arasında  bərabərliyin  asan  olmaması  fikri  –  bütün  bunlara  görə  mən 
Reyqanla  mübahisə  etmirəm.  Berlin  Divarı  uçanda  isə  heç  vaxt  səs 
vermədiyim bu qocaya mən haqq qazandırmalı idim. 
Çox  adamlar,  o  cümlədən  Demokratların  çoxu  Reyqana  səs  verirdi, 
bundan  irəli  gələrək  Respublikaçılar  bəyan  edirdilər  ki,  onun  prezidentliyi 
Amerikada  xarici  siyasət  kursuna  münasibətdə  yekdilliyi  bərpa  etmiĢdir. 
Əlbəttə  bu  yekdillik  əslində  sınağa  məruz  qalmadı.  Kommunizm  əleyhinə 
müharibə  Reyqan  tərəfindən  əsasən  dolayısı  yolla  və  büdcə  defisiti 
Ģəraitində, Bġ qoĢunları cəbhə boyu düzülmədən aparılırdı. Göründüyü kimi, 
«Soyuq Müharibə» baĢa çatdıqdan sonra Reyqan doktrinası yeni dünyaya pis 
uyğun gəlirdi. 
Corc  H.U.  BuĢun  daha  ənənəvi,  «real»  xarici  siyasətə  qayıtması  ona 
Sovet  Ġttifaqının  parçalanması  nəticəsində  əmələ  gələn  Ģəraitlə  yaxĢı 
bacarmağa  və  Ġran  körfəzində  birinci  müharibəni  səriĢtəliklə  aparmağa 
imkan  verdi.  Lakin  ictimaiyyətin  diqqəti  daxili  iqtisadiyyat  üzərində 
cəmləndiyindən,  beynəlxalq  koalisiya  yaratmaq  və  ya  Amerikanın  gücünü 
ağıllı qaydada təqdim etmək bacarığı onun prezidentliyini xilas edə bilmədi. 
Bill  Klinton  ali  vəzifəyə  gələn  vaxtdan  adi  sağlam  düĢüncə  güman 
edirdi ki, Amerikanın «Soyuq Müharibə»dən sonrakı xarici siyasəti tankların 
deyil,  daha  çox  ticarətin  iĢi  olacaqdır,  amerikanların  həyatının  deyil,  yəqin 
ki,  Amerika  müəllif  hüquqlarının  müdafiəsi  olacadır.  Klinton  özü  də  baĢa 
düĢürdü ki, qloballaĢma təkcə iqtisadiyyat deyil, təhlükəsizlik qarĢısında da 
yeni vəzifələr qoyur. Azad ticarətə Ģərait yaratmaqla və beynəlxalq maliyyə 
sistemini 
mökhəmləndirməklə 
Klinton 
administrasiyası 
həmçinin 
Balkanlardakı və ġimali Ġrlandiyadakı uzanan münaqiĢələrin baĢa çatması və 
ġərqi  Avropada,  Latın  Amerikasında,  Afrikada  və  keçmiĢ  Sovet  Ġttifaqı 
ərazilərində  demokratiyanın  irəliləməsi  üzərində  iĢləyirdi.  Lakin 
ictimaiyyətin gözündə doxsanıncı illərin xarici siyasət kursuna hansısa tağı 
tam  olmayan  mövzu  və  ya  böyük  imperativlər  çatıĢmırdı.  Xüsusən,  Bġ-ın 


Yüklə 2,49 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   ...   38




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə