XÜsusġ adlarin ġzahli lüĞƏTĠ



Yüklə 2,99 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/38
tarix01.06.2017
ölçüsü2,99 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   38

 

AYDIN PAġAYEV 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



“XƏMSƏ”DƏ ĠġLƏNƏN 

XÜSUSĠ ADLARIN 

ĠZAHLI LÜĞƏTĠ 

 

(Poetik onomastikon) 

 

 

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi 



adına Dilçilik Ġnstitutu Elmi ġurasının 12 aprel 

2013-cü il tarixli iclasının (protokol №4) qərarı 

ilə çapa məsləhət görülmüĢdür. 

 

 



 

 

 



 

 

 



BAKI – 2013



 

 

 

 

 

 

Elmi redaktoru:   Qara MƏġƏDĠYEV 

     Filologiya elmləri doktoru, professor 

 

Rəyçilər: 

     Ġsmayıl MƏMMƏDOV 

                 Filologiya elmləri doktoru, professor

     Əzizxan TANRIVERDĠ 

     Filologiya elmləri doktoru, professor; 

     Rübabə ƏLĠYEVA 

   

 

     dosent 

 

 

 

 

Aydın  PaĢayev.  “Xəmsə”də  iĢlənən  xüsusi  adların 

izahlı lüğəti (Poetik onomastikon), Bakı, 2013. 

 

Oxuculara təqdim olunan bu onomastikonda (xüsusi adlar lüğə-

tində) Azərbaycan intibahının ən qüdrətli və ensiklopedik biliyə malik 

olan  görkəmli  Ģairi  Nizami  Gəncəvinin  poemalarında  istifadə  olunan 

bütün xüsusi adlar(antroponim, toponim, kosmonim, teonim, etnonim, 

mifonim,  ideonim,  ktematonim,  xrononim,  zoonim,  fitonim  və  s.)  və 

obraz  adı  kimi  iĢlənən  bir çox  apelyativlər  dilçilik  (leksik,  etimoloji, 

üslubi),  ədəbiyyatĢünaslıq,  tarixilik  və  s.  aspektdən  izah  olunmuĢ  və 

onların poetik-üslubi xüsusiyyətləri aydınlaĢdırılmıĢdır. 

 

P



 3202050000  

qrifli nəĢr

 

     098 - 2013 



 

   


 

 

    © Aydın PaĢayev, 2013.  





  Nizami Gəncəvinin anadan olmasının  

870 illik yubileyinə həsr olunur. 

 

ÖN SÖZ 

 

Onomastikon  –  xüsusi  adlar  lüğəti  deməkdir.  Onun  toponi-



mikon  (toponimlərdən  düzəlmiĢ  lüğət),  antroponimikon  (əsl  adlar, 

soy  adları  və  ya  təxəllüslərdən  və  s.  ibarət  lüğət),  kosmonimikon 

(səma cisimlərinin adlarından ibarət lüğət), zoonimikon (heyvan və 

quĢ  adlarından  ibarət  lüğət),  fitonimikon  (bitki,  meyvə  və  tərəvəz 

adlarından ibarət lüğət) və s. kimi növləri vardır. 

Adi lüğətlər kimi onların da izahlısı və ya izahsızı (sadəcə ola-

raq, müəyyən növ onimin sıra ilə düzülüĢü), yəni orfoqrafiki olur. 

“Xəmsə”də  iĢlənən  xüsusi  adların  izahlı  lüğəti  (Poetik  ono-

mastikon”) dedikdə isə “Xəmsə”də olan bütün xüsusi adların (an-

troponim,  toponim,  agionim,  kosmonim,  mifonim,  ideonim,  zoo-

nim,  fitonim  və  s.)  əlifba  sırası  ilə  ümumi  izahlı  lüğətini  nəzərdə 

tutmaq  lazımdır.  Yəni  xüsusi  ad  kateqoriyaları  ayrı-ayrılıqda  yox, 

qarıĢıq Ģəkildə onomastikona daxil edilmiĢdir. 

Burada onomastikanın müxtəlif sahələrinə aid olan onimlər əsasən 

leksik  mənaları  və  etimoloji  xüsusiyyətlərinə  görə  izah  olunmuĢdur. 

Bəzi  adlar  isə  ənənəvi  Ģəkildə  ərəb  və  fars  dili  baxımından  deyil, 

Azərbaycan dilinin öz imkanları nöqteyi-nəzərindən araĢdırılmıĢdır. 

Bədii  əsərlərdə  xüsusi  adlar,  adlandırma  funksiyasından  əlavə, 

müəyyən  poetik  səciyyə  də  daĢıyır.  Ad  özü  haqqında  izahedici 

məlumat verir. Sanki ad danıĢır və özünün məna və funksiyasından, 

əsərdə daĢıdığı vəzifədən, obrazın xarakter və xarici görünüĢündən, 

taleyindən  xəbər  verir.  Bunlardan  əlavə,  “Xəmsə”də  zəngin  məcazi 

məna  daĢıyan  adlar  da  çoxdur.  Və  yaxud  obraz  adı  kimi  iĢlənən 

NuĢirəvan, Xosrov, NüĢabə, Ġsgəndər və b. Ģəxs adları çox yerdə mə-

cazi ad funksiyasında iĢlədilir. Coğrafi obyekt adları da Ģairin məq-

sədindən asıli olaraq bir yerdə həqiqi, baĢqa bir yerdə isə məcazi ad 

kimi təqdim olunur.  

“Xəmsə”də ən çox məcazi antroponim (Musa, Yunis, Yusif, Vis, 

Vamiq, Əzra, Samiri, Ġbrahim, Ġsmayıl, Əfrasiyab, Sam, Zal, Rüstəm 

və  b.),  məcazi  toponim  (Nil,  ġimal,  Cənub,  ġərq,  Qərb,  Hind,  Çin, 



HəbəĢ və s.) kimi iĢlənən adlar da çoxdur. Bunlardan əlavə, Ģair eyni 

əsər daxilində anaforik (Ġskəndər-Ġskəndərus, Rum-Rus, Yunis-Yusif, 

Zeyd-Zeynəb  və  s.),  epiforik  (Musa-Ġsa,  Amiri-Samiri,  Məhəmməd-

Əhməd, Mikayıl-Cəbrayıl, Harut-Marut, Qıntal-Kupal, Yəcuc-Məcuc 

və  s.), antonim  (Xeyir-ġər,  Çin-HəbəĢistan  – ağ  və  qara mənasında, 

ġimal-Cənub, Ġran-Turan və s.), sinonim (ġirin-ġəkər, Əsəd-ġir, Sur-

Öküz  bürcləri,  Tərəzi-Mizan  və  s.),  omonim  (Bəhram  Ģəxs  adı  və 

Mars  planetinin  adı;  Nərsi-Bəhram  Gurun  qardaĢı  və  onun  Rast-

RövĢəndən əvvəlki vəzirinin adı, Münzir-baba və nəvə adı və s.) kimi 

iĢlənən adlar da onomastikonda bu və ya digər Ģəkildə izah olunmuĢ, 

xüsusi  adın  ümimi,  ümumi  adın  xüsusiyə  bənzədilməsi  öz  əksini 

tapmıĢdır.  Onomastikon  sırf  poetik  xüsusiyyətə  malik  olduğu  üçün 

“poetik onomastikon” adlandırılmıĢdır.  

Rus  onomastikasında  XX  əsrin  80-ci  illərində  A.S.PuĢkinin  və 

M.Qorkinin  əsərlərində  iĢlənən  xüsusi  adların  lüğətinin  hazırlanması 

sahəsində ilk addımlar atılmıĢdır, lakin tamamlanmamıĢdır. Azərbay-

can poetik onomastikasında isə bu lüğət ilk nümunədir. 

“Xəmsə”də  istifadə  olunan  antroponimlərin  hamısı,  toponim, 

mifonim, zoonim, fitonim və b. onimlərin isə əksəriyyəti ġərq ədə-

biyyatında müəyyən simvolik mənalara malik olduqları üçün lüğət 

rus dilində yaranan belə onomastikonlardan həm məzmun, həm də 

forma cəhətcə fərqlənəcəkdir. 

Onomastikon  “Xəmsə”də  istifadə  olunan  bütün  onimləri  (eyni 

adların təkrarları, təkrar bənzətmələr müstəsna olmaqla) əhatə edir. 

Ayrı-ayrı  əsərlərdə  müxtəlif  variantlarda  yazılan  (Firudin-Firidun, 

Mənzər-Münzir,  Simurq-Simruğ,  Sövr-Sovr-Sur,  Elburus-Əlbürz, 

Fur-Fovr, Xülləx-Xəllux və s.) adlar da onomastikona daxil edilmiĢ 

və izahı verilmiĢdir. 

Onomastik  birləĢmələr,  adətən  öz  məna  və  formalarına  görə  iki 

cür olur: sabit (məs.; Bakı soveti, Xəzər dənizi, Masallı rayonu, TalıĢ 

dağları, Səməd  Vurğun,  “Yeddi  gözəl”,  “Yeraltı çaylar dənizə axır”, 

“Qarabağ Ģikəstəsi” və s.) və sərbəst onomastik birləĢmələr. Sabit ono-

mastik  birləĢmələr  dilimizdə  artıq  xüsusi  ad  birləĢməsi  kimi  forma-

laĢmıĢ və onların komponentlərinin yeri sabitdir. 

“Xəmsə”də  birinci  komponenti  sabit  (və  xüsusi  ad),  ikinci 

komponenti isə sərbəst (və ümumi) olan minlərlə xüsusi ad vardır. 


Məs.  Məcnunun  zənciri,  Məcnunun  səsi,  Məcnunun  bağrı,  Məc-

nunun  qəlbi,  Məcnunun  ahı,  Məcnunun  dərdi,  Məcnunun  ürəyi, 

Məcnunun  üzü,  Leylinin  xəyalı,  Leylinin  saçları,  Leylinin  yurdu, 

Ġran  əsgəri,  Kəyan  rəsmi,  GünəĢ  xəzinəsi,  Nilin  mənbəyi,  Kəyan 

ovlağı,  Ərəb  baĢları,  Kəbənin  qapıları,  Kəbə  halqası,  Firudin  Ģən-

liyi, Ġskəndər eĢqi, NüĢabə eĢqi və s. 

“Xəmsə”də  olan  bu  kimi  sərbəst  onomastik  birləĢmələr  də 

onomastikona daxil edilməmiĢdir. 

Folklorda olduğu kimi “Xəmsə”də də bir çox alleqorik və digər 

apelyativ obraz adlarından geniĢ istifadə olunmuĢdur. Lakin onların 

hamısı ümumi adlar kimi kiçik hərflərlə yazılmıĢdır. Onların obraz 

adı kimi iĢlənməsini nəzərə alaraq, bu cür adlar (Məs. Qarı, Dəllək, 

Vəzir,  Ox,  Tülkü,  Qoca  Çoban,  Cavan,  Əkinçi  və  s.)  xüsusi  adlar 

kimi  böyük  hərflərlə  yazılmıĢ,  həmin  adların  əsərlərdən  gətirilən 

nümunələrdəki Ģəkli saxlanmıĢdır. 

Onomastikonun  tərtibi  zamanı  “Xəmsə”nin  müxtəlif  illərdə  nəĢr 

olunmuĢ  ayrı-ayrı  əsərlərində  və  onların  filoloji  tərcümələrində  olan 

“Ġzahlar”ından, Xaqani ġirvani, Fəxri Gürgani, Əmir Xosrov Dəhləvi 

və  digər  klassik  sənətkarların  əsərlərinə  yazılmıĢ  “Ġzahlar”dan,  digər 

müvafiq əsərlərdən və lüğətlərdən geniĢ istifadə olunmuĢdur. 

Biz “Xəmsə”də iĢlənən poetik xüsusi adların izahlı lüğətini hazır-

lamaq  fikrinə  1981-ci  ildə  dahi  Ģairimiz  Nizami  Gəncəvinin  anadan 

olmasının  840  illik  yubileyi  keçirilərkən  gəldik.  Məqsəd  ölməz 

sənətkarın  850  illik  yubileyinə  qədər  bu  lüğəti  ərsəyə  gətirmək  idi. 

Lüğət 1987-ci ildə hazır olsa da, “Yazıçı” nəĢriyyatında plana salınsa 

da,  ildən-ilə  keçirildi  və  bunun  da  taleyi  “Nizami  Gəncəvinin  poetik 

adlar  aləmi  (Poetik  antroponimika)”  kitabı  kimi  (Bu  kitabı  ancaq 

2010-cu ildə nəĢr etdirə bildik) uğursuz oldu... 

Nəhayət,  lüğətin  üzərində  yenidən  iĢləyib  nəĢrə  hazırladıq.  Bu 

zaman  bir  çox  məsələlərə  yenidən  baxıldı,  bəzi  adlar  haqqındakı 

fikirlər  dəqiqləĢdirildi,  bəzi  adların  iahı  isə  zənginləĢdirildi.  Əgər 

qadir  Allah  möhlət  və  imkan  versə,  poetik onomastikaya  aid  olan 

bu ilk lüğəti də nəĢr etdirərik, inĢallah! 

Onomastikon  Azərbaycan  lüğətçiliyində  ayrı-ayrı  sənətkarların 

əsərlərində istifadə olunan adların toplanıb izahlı lüğət Ģəklində tərtib 

edilməsi sahəsində ilk təcrübə olduğu üçün, bu sahədə gələcəkdə gö-


rüləcək  iĢlərin  baĢlanğıcı  kimi  qiymətləndirilməlidir.  Ġkincisi,  bəzi 

alimlər  deyə  bilərlər  ki,  belə  bir  lüğət  nizamiĢünaslar  tərəfindən  ya-

zılsaydı, daha uğurlu olardı. Elə biz də bu fikirdəyik. Lakin unutmaq 

olmaz ki, “Xəmsə”dəki adların hərtərəfli izahı üçün təkcə nizamiĢünas 

alim  olmaq  kifayət  deyildir.  Çünki  bu  adlar  onlara  tarixilik,  ədəbiy-

yatĢünaslıq  və  dilçilik  nöqteyi-nəzərdən  əlavə,  əsasən  onomastik 

cəhətdən  yanaĢmağı  tələb  edir.  Onomastik  vahidlər,  əsasən  mənsub 

olduğu xalqın adət-ənənəsi və ad sistemi ilə əlaqədar olub, xalqımızın 

həyatı,  məiĢəti,  elmi  və  dini  dünyagörüĢü,  doğma  torpağa  və  millətə 

bağlılığı, igidliyi, qəhrəmanlığı, peĢə və məĢğuliyyəti və s. ilə bağlıdır. 

Onomastik  vahidlər  xalqın  milli  möhürüdür.  Adlar  özü  hansı  millətə 

mənsub olması haqqında müəyyən məlumat verir. Zənnimizcə, “Xəm-

sə”də  iĢlənən  onomastik  vahidlər  haqqında  ancaq  adlara  hərtərəfli 

yanaĢmağı bacaran onomoloqlar daha düzgün fikirlər söyləyə bilərlər. 

NizamiĢünas  olmasaq  da,  bu  qüdrətli  söz  ustadının  yaradıcılı-

ğının vurğunu kimi onun əsərlərindəki onomastik vahidlərin poetik 

izahlı  lüğətini  hazırladıq  və  bununla  da  Azərbaycan,  o  cümlədən 

digər  dünya  ĢərqĢünaslarının  diqqətini  bu  zəngin  xəzinəyə  yönəlt-

mək  istədik.  Amma  çox  təəssüf  ki,  o  vaxt  ancaq  professor  Əkbər 

Ağayevdən (Allah onun ruhunu Ģad etsin!) baĢqa, heç kim bu əsərə 

əhəmiyyət vermədi. Ə.Ağayev o dövrdə yazılmıĢ “Nizami Gəncə-

vinin  poetik  adlar  aləmi”  adlı  kıtabımıza  yazdığı  rəydə  (Bu  gör-

kəmli  alim  həmin  rəyin  əlyazmasının  üstünü  yazıb  yadigar  kimi 

bizə  bağıĢlamıĢdır.  Biz  bu  rəyi  ən  qiymətli  hədiyyə  kimi  qoruyub 

saxlayırıq) əsəri yüksək qiymətləndirmiĢ və indiyə qədər tədqiqata 

cəlb  olunmadığı  üçün  bu  sahədə  araĢdırmaları  geniĢləndirməyi 

məsləhət görmüĢdü. Lakin bu əsərin çapı ilə daha Ģox əlaqədar olan 

bəzi  alimlər  isə  dildə  əsəri  yüksək  qiymətləndirib,  arxada  nəyə 

görəsə onun çapının qarĢısını almağa nail oldular. 

Azərbaycan  leksikoqrafiyasında  ilk  poetik  onomastik  lüğət  ol-

duğu üçün əsər nöqsansız da deyildir. Öz təklif və qeydlərini müəl-

lifə  bildirən  yoldaĢlara  əvvəlcədən  öz  dərin  minnətdarlığımızı  bil-

diririk.  



 

Aydın PAġAYEV  

 




ĠXTĠSARLAR 

 

1. ag. – agionim               14. kos. – kosmonim 

2. an. – antroponim          15. ktem. – ktematonim 

3. ana. – anaforik             16. məc. – məcazi 

4. ant. –antonim               17. mif. - mifonim  

5. ap. – apelyativ              18. müq. – müqayisə 

6. ep. – epiforik                19. növ. – növ adı 

7. er. – erqonim                20. om. – omonim 

8. et. – etnonim                 21. on. – onim; onomastik 

9. fit. – fitonim                 22. sin. – sinonim 

10. hid. – hidronim           23. teon. – teonim 

11. xat. – xatırlama           24. top. – toponim 

12. xron. – xrononim        25. zo. – zoonim 

13. id. - ideonim 



 

 

SX - Nizami Gəncəvi. “Sirlər xəzinəsi”. Bakı, 1981. 

Xġ - Nizami Gəncəvi. “Xosrov və ġirin”. Bakı, 1982. 

LM- Nizami Gəncəvi. “Leyli və Məcnun”. Bakı, 1982. 

YG - Nizami Gəncəvi. “Yeddi gözəl”. Bakı, 1983. 

Ġ - Nizami Gəncəvi. “Ġskəndərnamə”. Bakı, 1982. 

 

 



 

 

Azərbaycan əlifbası 

 

A, B, C, Ç, D, E, Ə, F, G, Ğ, H, X, I, Ġ, J, K,  

Q, L, M, N, O, Ö, P, R, S, ġ, T, U, Ü, V, Y, Z 



- A - 

Abbas  (ag.)  –  Məhəmməd peyğəmbərin əmisidir. Abbasilər 

sülaləsinin adı onun adı ilə bağlıdır. Bax: Abbasilər. 

Tapdı Harun dövründə növrağını xilafət, 

Uca tutdu Abbasın bayrağını xilafət (SX-147). 



Abbasilər  (məc.  et.)  –  Ərəb  xəlifələrinin  sülaləsidir.  Əbu 

Müslümün üsyanı nəticəsində 750-ci ildə hakimiyyətə gəlmiĢlər. 

Əbu Müslüm isə Əməvilər hakimiyyətinə son qoyan üsyanın 

baĢçısıdır. O, müxtəlif təbəqələrin Əməvilərə olan narazılığından 

istifadə edərək 747-ci ildə Mərvdə (Ġndi Türkmənistan R. - dadır) 

üsyan  qaldırmıĢ,  uzun  vuruĢmalardan  sonra,  750-ci  ildə  Xəlifə 

qoĢunlarını darmadağın edərək onların hakimiyyətini devirmiĢdir. 

Bundan  sonra  Abbasilər  hakimiyyətə  keçmiĢ,  Əbu  Müslüm  isə 

Xorasana  hakim  təyin  edilmiĢdir.  Lakin  Xəlifə  Mənsur  onun 

nüfuzundan qorxaraq, Əbu Müslümü 755-ci ildə öldürmüĢdür. 

Abbasilər sülaləsinin əsasını Əbül-Abbas əs-Səffaf qoymuĢ-

dur.  Bu  sülalənin  hakimiyyəti  Çingiz  xanın  sərkərdələrindən 

Hülaku xan tərəfindən 1258-ci ildə dağıdılır. Onlar Bağdadı bu-

raxaraq Afrikaya qaçmıĢ və Misirdə öz hakimiyyətlərini yenidən 

quraraq, 1260-cı ildən 1518-ci ilədək burada hökmdarlıq etmiĢ-

lər.  Abbasilərin  Misirdəki  xilafəti  Osmanlı(Türkiyə)  dövləti  ilə 

müharibədəki məğlubiyyətdən sonra məhv edilmiĢdir. 

Abbasilər sülaləsinin Ģüarı qara rəng olmuĢdur. Onların bay-

raqları da, geyimləri də qara rəngdə olardı. Elə buna görə də Ni-

zami Bəhram Gurun qara geyinməsini Abbasilərə bənzətmiĢdir. 

ġəmmas məbədindən çıxıb kənara, 

Abbasilər kimi geyinib qara... (YG-134). 

Abxaz  (top.)  – Abxaziya deməkdir. Abxaziyanın bir hissəsi 

XII  əsrdə  Bəhram  Ģahın  hökmranlıq  etdiyi  Ərzincan  vilayətinə 

tabe  idi.  Abxaziya  Qara  dəniz  sahilində  yerləĢən  və  Qafqaz 

xalqlarından olan abxazların yaĢadıqları ölkədir. 

Xilafət taxtı kimi Ģahlıq taxtı ucaldı, 

Abxazda, Rum elində Ģanlı qələbə çaldı (SX-41). 

Burada Bəhram Ģahın Abxaziyanı vuruĢla almasına iĢarə olu-

nur və onun taxtı xilafət taxtına bənzədilir. 


Ovlağı Abxazda və Dərbənddədir (Xġ-38). 

Burada isə söhbət Atabəy Əbu Cəfər Məhəmməd Eldəgizdən 

gedir. 


Abxazlar  (xat. et.) – Abxaziyada  yaĢayan xalqın adı. 1139-

cu ilin sentyabr ayında Gəncədə baĢ vermiĢ fəlakətli zəlzələdən 

sonra  Gürcüstan  çarı  Gəncəyə  hücum  çəkərək  Ģəhəri  qarət  et-

miĢdi. Gürcüstan çarı Gəncəyə hücum etməzdən əvvəl abxazları 

da  qarət  etdiyindən  Ģair  abxaz  və  gəncəlilərin  bu  qətl  və  qarətə 

məruz qalmalarını xatırladır. 

Yetimlərin malını talamaqdır iĢin də, 

Abxazları soymusan, Ģirə qalıb diĢində (SX-86). 

Abxaz. Abxazlar (top. et. ) – Abxaz yer, abxazlar isə orada 

yaĢayan xalqın adı. Nizamının təsvirinə görə, Ġskəndər Ġranı fəth 

etdikdən sonra Ərəbistanı,  Yəməni,  Ġraqı,  Ermənistanı  zəbt  edir 

və oradan da Abxaza gəlir. 

Oradan da tez hücum etdi Abxaza, 

Açdı abxazlara kindən darvaza (Ġ-201). 

Kindən  darvaza  açmaq  deməklə  Ģair  Ġskəndərin  Abxaza  hü-

cumla girməsinə iĢarə edir.  



Abi-həyat  (məc.  mif.)  –  Dirilik  suyu.  Guya  insanların  gö-

zündən  iraq  yerdə  -  Zülmətdə  (bax)  imiĢ,  ondan  içənlər  daimi 

yaĢayarmıĢ.  Ancaq  Xızır  (bax)  bu  sudan  içərək,  ölməzlər  cər-

gəsinə daxil olmuĢdur. ġair ġirini Abi-həyata bənzədir.  

Pis gözdən gizlənən abi-həyattək 

Məndən yayınmısan, bu nəyə gərək (Xġ-299). 



Ad (et.) – Din tarixinə görə, tayfa adıdır.  

Orda Ad nəslindən bir pəhləvan var. 

Qüdrəti Rüstəmin gücünə çatar (Ġ-300). 

Burada söhbət Abxaz hökmdarı Dəvalidən (bax) gedir.  

Ad  din  tarixində  Nuh  oğlu  Samın  nəvəsi  Hovsun  oğlu  və 

Ərəbistanın  Yəmən  vilayətindəki  Ad  tayfasının  ulu  babasıdır. 

ġəddad və ġədid Adın oğulları olmuĢlar. Yəmən tərəflərdə indi 

də  mövcud  olan  Ģəhər,  qəsəbə  və  su  yollarının  xarabalarından 

anlaĢılır ki, Adın qövmü böyük bir mədəniyyət sahibi imiĢ. Əf-


10 

sanəyə  görə,  Hud  peyğəmbərin  dinini  qəbul  etmədiyi  üçün  Ad 

tayfası Ģiddətli külək və qasırğada məhv olmuĢlar. 

UçarmıĢ ArəĢin oxu, deyirlər, 



Ad qəbiləsinin nizəsi qədər (LM-53). 

Burada  ArəĢin  atdığı  ox  uçmaqda  Ad  qəbiləsinin  nizəsi  ilə 

müqayisə olunur. 

Ad, ġəddad (xat. ep. on.) – Ġskəndər öz vəsiyyətində keçmiĢ 

qəhrəmanlıqlarını  xatırlarkən  Ad  və  ġəddad  (bax)  adlarını  da 

yada salır. 

Yıxdım daxmasını – evini Adın, 

Qəsrini hünərlə açdım ġəddadın (Ġ-584). 

Adəm (ag.) – Dini təsəvvürlərə görə, guya bəĢəriyyətin atası 

və dünyada ilk  yaradılmıĢ insan və ilk peyğəmbərdir. Allah hər 

cins torpaqdan bir az qarıĢdıraraq Adəmi yaratmıĢ və sonra onun 

böyründən  Həvvanı  çıxarmıĢdır.  Bunlar  Cənnətdə  yaĢamıĢlar. 

Onlara buğda (“Bibliya”ya görə isə alma) yemək qadağan edil-

miĢdir. Bir gün ġeytan onları aldadıb buğda yedirmiĢ, bu səbəb-

dən hər ikisi Cənnətdən dünyaya qovulmuĢlar.  

ġair  “Adəmin  xilqəti”  hekayəsində  onun  obrazını  da  yarat-

mıĢdır. 

Yoxluğa bəxtiyarlıq iĢığı saçdı Adəm, 

Varlığın qapısını üzünə açdı Adəm (SX-61). 

Tökdü yerin saçların cahanın qucağına, 

Asilik xalı qoydu Adəmin yanağına (SX-23). 

Asilik (əsa) “Quran”ın “Taha” surəsinin 119-cu ayəsinə iĢa-

rədir.  Həmin  ayədə  Adəmin  Cənnətdən  qovulması  Ģərh  olunur: 

“Adəm  öz  tanrısına  asi  olub  (qulaq  asmayıb)  yolundan  azdı”. 

ġair  “Xəmsə”də  dəfələrlə  onu  tamahkarlığa  görə  Cənnətdən 

dünyaya atılmasına iĢarə edir. Lakin o, dünyanı abad eləyən ilk 

peyğəmbər kimi də xatırlanır.  

Elə baĢdan-binadan xarabaydı bu aləm, 

Onu abad eləyən bir sənsən, bir də Adəm. 

Bu dünya sarayının qoyulanda təməli, 

Suya da, kərpicə də möhtac imiĢ, deməli (SX-38). 


11 

Dini əsatirə görə, Adəm peygəmbər Allahın tikdiyi bu cavan, 

təzəcə  bəzənmiĢ  dünya  evi  divarının  birinci  layı,  Məhəmməd 

peyğəmbər isə axırıncı kərpici və bəzəyidir. Beytlərin məzmunu 

Məhəmmədin hədisindən alınmiĢdır: “Mənimlə məndən əvvəlki 

peyğəmbərlərin məsəli ona bənzəyir ki, bir kiĢi ev tikir, onu bi-

tirir, bəzəyir, lakin birçə daĢının tağından (frontonundan) baĢqa. 

Mən peyğəmbərlərin sonu olaraq haman damın tağıyam”. 

Cənnətdən dünyaya atıldıqdan sonra, Adəm öz günahını baĢa 

düĢdü və günahını etiraf edərək bağıĢlanmaq üçün Allaha yalvar-

dı. Allah tərəfindən bağıĢlandıqdan sonra o, peyğəmbər də oldu. 

“Günahkaram” deyənin nə qorxusu, nə dərdi?! 

Etirafı Adəmi peyğəmbərə döndərdi (SX-70). 

Adəm, Adəm (tək. ag. ) – ġair Adəm peyğəmbər haqqındakı 

fikirlərini daha da təsirli etmək üçün onun adını təkrar edir. 

Cansız buğda nəydi ki, elə alçaldı Adəm, 

Buğdanın sinəsitək lüt-üryan qaldı Adəm (SX-70). 

Burada  Adəm  peyğəmbərin  buğda  yeyəndən  sonra  Cənnət-

dən  çıxarılması  və  Yer  kürəsinə  düĢdükdən  sonra  buğda  kimi 

çılpaq qalmasına iĢarə olunur. 

ġair insanlara da məsləhət görür ki, tamahkarlıqda Adəmə 

oxĢamasınlar.  

Adəm tamah saldığı buğdaya göz dikmə sən (SX-70). 

Adəmin  asqırığı  (xat.  on.  birləĢmə)  –  Adəm  peyğəmbərin 

asqırığı ilə Ġsa peyğəmbərin dünyaya gəlməsinə iĢarə olunur. 

ġaha xütbə oxumaq natiqlərə nəsibdir, 

Adəm Ġsa xətrinə asqırığı kəsibdir (SX-132). 

Dövlət  baĢçısına  xeyir-dua  deyib  xütbə  oxumaq  yalnız  dili 

qılınc kimi iti və fəsahətli olan Ģəxsə həvalə olunur. Adəm asqı-

rığı  isə  Ġsa  peyğəmbərə  nəsib  olur.  Dini  əsatirə  görə,  Adəmin 

birinci  asqırığını  Cəbrail  (bax)  gizlədərək  onu  Məryəmin  (bax) 

libasının  qoluna  üfürüb  və  bunun  da  nəticəsində  Məryəmdən 

Ġsayi-Məsih dünyaya gəlib.  

Adəmin  can  kimiyasi  (məc.  on.  birləĢmə)  –  Məhəmməd 

peyğəmbər Adəmin can kimiyasına bənzədilir. 

 


12 

Mənada Adəmin can kimiyası 

Surətdə aləmin göz tutiyası (Xġ-29). 

Yəni  hələ  Adəm  peyğəmbər  dünyaya  gəlməmiĢdən  qabaq 

Məhəmməd  peyğəmbər  mövcud  olmuĢdur.  Adəmin  can  kimi-

yası Məhəmməd tərəfindən yoğrulmuĢdur. 



Adəm, Qüds, Kəbə (xat. on.) – Ölüm ayağında olan Ġskəndər 

keçmiĢ igidliklərini xatırlayarkən Adəm kimi Qüdsü (bax) və Kə-

bəni (bax) ələ almasını da yada salır, özünü Adəmə bənzədir. 



Yüklə 2,99 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   38




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə