Xx əsin əvvəlində əldə edilən texniki nailiyyətlər



Yüklə 5,08 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə6/10
tarix03.02.2017
ölçüsü5,08 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

 

Avtomatlaşdırmanın yayılması 
 
461 
3.2.2. Rəqəmli idarəetmə sistemlərinin yaranması    
 
 
Dəzgahlar  üçün  idarəolunma  informasiyalarının  yaddaşa  verilməsi 
formalarının  axtarışı  uzun  ənənəyə  malik  olub,  öz  başlanğıcını  seriyalı 
istehsaldan  götürmüşdür.  Pəstahların  yüksək  dəqiqliklə,  təkrar  olunaraq 
emal  olunması  üçün  informasiyaların  uzun  müddətli  və  sadə  şəkildə 
saxlanması  baxımından  müxtəlif  yaddaş  konseptləri  yaranmışdır.  Onlar 
dəzgahların  sazlanmasını  sadələşdirərək  prosesə  nəzarət  işlərini 
sexlərdən planlaşdırma şöbələrinə keçməyə imkan yaratmışdır.  
   XX əsrin ortalarında dəzgahların avtomatlaşdırılmış  idarə olunmasına 
ABŞ-da  daha  çox  can  atılırdı.  Burada  məqsəd,  proses  zamanı 
dəzgahlarda çalışan fəhlələrdən asılılığın azaldılması və istehsalın  idarə 
olunmasını  mərkəzləşdirməkdən  ibarət  idi.  Hesablama  texnikasının 
tətbiqi  ilə  nəhayət  ki,  dəzgahların  idarə  olunması  üçün  yeni  bir  alət 
tapılmış  olur.  Sərt  proqramlarla  işləyən  informasiya  daşıyıcılarına 
nisbətən  yeni  yaddaş  mexanizminin  uğurlu  olmasında,  həm  də  idarə 
olunma  informasiyasının  saxlanmasının  yeni  üsulunun  işlənib  tətbiq 
olunması  böyük  rol  oynamışdır.  Hissənin  ümumi  emal  prosesi  formal 
şəkildə  abstrakt  təsvirə  gətirilərək  kodlaşdırılır  və  dəzgahın  idarə 
sistemini aktivləşdirmək üçün binar verilənlər şəklində verilir.  
 
Bu  yeni  konsepti  reallaşdırmaq  üçün  keçən  əsrin  40-cı  illərində  bir 
neçə rəqəmli idarəetmə prinsipi (NC- Numerical Control) yaradılmışdır. 
Buna  misal  olaraq  ABŞ-da  Arma  Corporation  şirkətində  Kunninqham 
tərəfindən görülmüş işləri misal göstərmək olar [3.9].  
 
Ancaq rəqəmli  idarəolunma üzrə ilk uğurlu innovasiya kimi MİT-də 
(ingl. Massachusetts Institute of Technology, USA) Parsonsun düzəltdiyi 
rəqəmli sistem sayılır [3.8]. Parsons atasının firmasında çalışdığı zaman 
vertolyotlar  üçün  pərlərin  hazırlanması  ilə  məşğul  olur.  II  dünya 
müharibəsindən  sonra  Parsons  Corporation  ABŞ-da  vertolyot  pəri 
hazırlayan  ən  böyük  müəssisə  idi.  Bu  hissələrin  emalı  ilə  bağlı  prosesi 
avtomatlaşdırmaq  üçün  düzəldilmiş  rəqəmli  idarə  sistemi,  müasir 
dəzgahlarda  tətbiq  olunan  sistemlər  üçün  əsas  sayılır.    Pərlərin 

Avtomatlaşdırmanın yayılması 
 
462 
hazırlanması  üçün  Air  Force  Material  Command  (AMC)  Parsonsa  
sifariş  verən  zaman,  həm  də  bu  konstruksiya  üçün  normativ  kitabçanın 
tərtib  olunmasını  tələb  edir.  Bu  məsələnin  həlli  informasiya  həcminin 
böyük  olması  ucundan  çox  əməktutumlu  idi.  O  dövrün  hesablama 
maşını ilə bu işi görmək üçün bir il vaxt lazım idi. Pərlərin yüklənməsini 
ENİAC  maşınında  hesablmaq  üçün  Pensilvaniya  Universitetinə  sifariş 
verilir.  Sonra  Parsons  IBM  firması  ilə  danışıqlar  apararaq,  möhkəmlik 
və  profil  hesabatlarının  aparılması  üçün  IBM  602A  maşınının  tətbiqi 
üçün qərar qəbul edir. Bu maşın cədvəlləşdirmə, seçmə və perfokartların 
deşilməsi  üçün  qurğu  ilə  təchiz  olunur.  Bu  qurğunun  tətbiqi  ilə  lazım 
olan hesabatlar aparılır.  
 
Bu  məsələ  həll  olunduqdan  sonra  Parsons  emal  dəqiqliyinin 
artırılması  üzrə  işləməyə  başlayır.  Qarşıda  duran  əsas  problem  pərlər 
üçün  şablonların  hazırlanması  idi.  Müxtəlif  ölçülərdə  hazırlanmış 
şablonlarla pərin en kəsiyinin dəqiqliyi verilmiş addımlarla yoxlanılırdı 
(şəkil 3.13).                  
 
IBM  hesablama  maşınları  ilə  əldə  edilən  müsbət  nəticə,  Parsonsu 
pərin  səthinin  rəqəmli  şəkildə  təsvir  olunması  ideyasına  gətirir.  O,  belə 
qənaətə  gəlir  ki,  şablonun  səthini  təsvir  edən  xətləri  çoxlu  sayda 
nöqtələr  toplusu  şəklində  təsvir  etmək  olar.  Parsons  ideyasını  həyata 
keçirməyə  nail  olur.  Nəticədə,  bu  informasiyalar  perfokartlara 
köçürülmüş  deşiklər  şəklində  verilə  bilirdi.  Dəzgahda  çalışan  fəhlənin 
işi,  bu    informasiya  əsasında  dəzgahı  mövqeləşdirməkdən  ibarət  idi. 
Sonra  səthlərdə  alınan  çıxıntılar  (emal  olunmamış  səthlər)  əl  ilə 
hamarlanırdı.  
 
Yeni  idarə üsulu Parsonsa emal prosesinin  optimallaşdırılıması üçün 
imkanlar açır. Prosesin gedişində əsas xətalar yenə də fəhlələr tərəfindən 
yaradılırdı.  Əsas  problem  rəqəmlərin  cədvəldən  oxunması  və  dəzgahın 
lazımi  mövqeyə  gətirilməsi  idi.  Bu  iş  əl  ilə  görülürdü.  Parsons  rəqəmli 
informasiyaları  daha  perfokartlara  deşik  şəklində  köçürmək  yox,  bir 
başa  dəzgaha  ötürmək  istəyirdi.  Bu  ideyanın  gerçəkləşməsi  Parsonsun 
firmasına  verilən  yeni  sifariş  ilə  daha  da  gücləndirilir.  Yeni 

Avtomatlaşdırmanın yayılması 
 
463 
konstruksiyaya  malik  təyyarə  hissələrinin  hazırlanması  mövcud  texnika 
ilə  səmərəli  yerinə  yetirilə  bilmədiyindən,  Parsons  məsələnin  yeni  həlli 
üzrə düşünməyə başlayır. O, 1949-cu ildə Hava Qüvvələri Nazirliyindən 
(Air  Force)  yüksək  sərtliyə  malik,  rəqəmli  proqramla  idarəolunan  frez 
dəzgahının hazırlanması üçün sifariş alır. Sifarişin  həcmi 200000 dollar 
məbləğində olub, 21 ay müddətində yerinə yetirilməli idi.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 3.13. Rotor pərlərinin yoxlanması üçün şablon 
 
Yüksək mühəndis kontingentinə malik olmasına baxmayaraq, Parsonsun 
firması  bu  məsələnin  öhdəsindən  tək  gələ  bilmir.  Böyük  problem 
elektronika  və  idarəetmə  sahəsində  az  təcrübənin  olmasında  idi.  Buna 
görə də, Parsons MIT ilə əlaqəyə girib, alimlərlə birlikdə yeni dəzgahın 
hazırlanmasındakı  problemləri  həll  etmək  istəyir.  Nəticədə,  MIT  ilə 
Parsons  Corporation  arasında  1949-cu  ildə  müqavilə  bağlanır.  Bu 
müqaviləyə 
əsasən,  MIT-in  nəzdində  servomexanizmlər  üzrə 
ixtisaslaşmış  ötürmə  və  idarəetmə  texnikası  laboratoriyası  və  rəqəmli 
kompyüter  tədqiqatı  ilə  məşğul  olan  şöbələr  yeni  avtomatik  idarəetmə 
sistemini  yaratmalı  idilər.  Bu  institutda  müharibənin  sonundan 

Avtomatlaşdırmanın yayılması 
 
464 
başlayaraq  binar  verilənlər  əsasında  servo  idarəetmənin  əsasları  tədqiq 
olunurdu.   
 
Problemin  tədqiqi  ərəfəsində  məlum  olur  ki,  idarəetmə  sisteminə 
verilən  informasiyanı  mənimsəmək  üçün  IBM  kart  oxuyucusunun  gücü 
çatmır.  Bu  problemi  aradan  qaldırmaq  üçün  onlar  informasiyanı  lentlər 
şəklində  vermək  və  onun  oxunması  üçün  qurğunu  işləyirlər.  Bundan 
əlavə, hesablama texnikasının yaddaşı yeni texnoloji tələbat nəticəsində 
yaranan informasiya çoxluğunu emal etmək üçün kifayət etmir. Alimlər 
bu  problemləri  həll  etmək  üçün  yeni  kompleks  sistemi  yaratmaq 
qərarına  gəlirlər.  Parsonun  sadə  şəkildə  işləyən  idarə  sisteminin 
hazırlanmasını tələb etməsinə baxmayaraq,  MIT-in təklifi ABŞ-ın Hava 
Qüvvələri  Nazirliyi  tərəfindən  bəyənilir  və  layihənin  vaxtı  uzadılmaqla 
yeni  maliyyə  vəsaiti  ayrılır.  Böyük  və  mürəkkəb  ştampların  mexaniki 
emal  yolu  ilə  hazırlanmasında  yaranan  problemləri  aradan  qaldırmaq 
üçün  5  koordinatlı  frez  dəzgahının  yaradılması  təklifi  getdikcə 
sənayeçilər tərəfindən daha güclü şəkildə dəstəklənməyə başlanır.  
 
1951-ci  ildə  MIT-də  artıq  3  koordinatlı  frez  dəzgahın  prototipi 
hazırlanıb  sınaq  üçün  istifadəyə  verilir.  Bu  dəzgahda  informasiyanı 
idarəetmə  sisteminə  daxil  etmək  üçün  üzərində  yazı  yaddaşı  olan 
perfolentdən  istifadə  olunmuşdur.  MIT,  sənayenin  marağını  rəqəmli 
proqramla  idarəetmə  sisteminə  yönəltmək  üçün  apardığı  gərgin 
texnoloji  transfer  işlərindən  sonra,  1952-ci  ildə  çoxlu  sayda 
sənayeçilərin  iştirakı  ilə  baş  tutan  üç  günlük  seminarda  bu  dəzgahı 
nümayiş etdirməyə nail olur.  Burada, üç koordinatlı dəzgahın idarəetmə 
sisteminin işləmə qabiliyyəti təsdiq edilir.  
 
Qısa  bir  müddətdən  sonra  MIT,  Glenn  Martin  Company,  Bendiks 
Corporation  və  Kearney&Trecker  firmaları  arasındakı  birgə  işin 
nəticəsində  komersiya  məqsədilə  ilk  rəqəmli  idarəetmə  sistemi 
hazırlanıb 
bazara 
çıxarılır. 
Ancaq 
bu 
sistemlərin 
yayılması, 
müəssisələrin  onun  iş  qabiliyyətinə  inanmaması  nəticəsində  ləng 
gedirdi.  Bu  məsələni  araşdırmaq  üçün  MIT  1954-cü  ildə  NC 
texnikasının  sənaye  şəraitində  etibarlığını  yoxlamaq  üçün  bir  layihəni 

Avtomatlaşdırmanın yayılması 
 
465 
həyata  keçirməyə  başlayır.  İstehsalda  NC  texnikasının  tətbiqi 
haqqındakı 
təcrübənin 
olmaması 
bu 
araşdırmanı 
aparmağı 
çətinləşdirirdi.  Ona  görə  də,  bu  işin  yalnız  yeni  texnikanın  iqtisadi 
potensialının  qiymətləndirilməsi  əsasında  aparılması  mümkün  idi.  
Bunun  üçün  müxtəlif  hissələr  MIT  dəzgahında  rəqəmli  proqramla 
hazırlanaraq 
müəssisələrə 
göndərilmişdir. 
Müəssisələr 
öz 
texnologiyaları  ilə  bu  hissələrin  hazırlanması  üçün  lazım  olan  vaxtı  və 
dəyəri  hesablayaraq  müqayisə  aparmışlar.  Ancaq  bu  araşdırma  heç  də, 
MIT-in gözlədiyi nəticəni vermir. Araşdırma zamanı məlum olur ki, NC 
texnologiyası ilə hazırlanan hissələr ənənəvi üsullara nisbətən baha başa 
gəlir.  O  da  məlum  olmuşdur  ki,  hissənin  maya  dəyərindəki  ən  böyük 
pay  proqramlaşdırmanın  üzərinə  düşür.  Bu  aspekt  yeni  elmi

tədqiqat 
işlərinin aparılması istiqamətini müəyyən etmişdir.  
 
Hələ  1953-cü  ildə  MIT-də  çalışan  mühəndislər  perfolentlərin 
hazırlanmasında  rəqəmli  hesablama  maşınlarının  tətbiqinin  vacibliyini 
görmüşdülər.  Bununla  proqramlaşdırmaya  sərf  olunan  əməyi  azaltmaq 
mümkün  idi.  İlk  vaxtlarda  hissələrin  emal  prosesinin  proqram- 
laşdırılması,  burada  tətbiq  olunan  hesablama  texnikasının  iş  prinsipi 
haqqında  dərin  texniki  biliyə  malik  olan  mütəxəssislərin  tətbiqini  tələb 
edirdi.  Hər  bir  emal  addımı  maşın  dilinə  tərcümə  olunmalı  idi.  Buna 
görə də, yeni proqramlaşdırma dili yaradılmalı idi  ki, bunun köməyi ilə 
istənilən  texnoloq  emal  prosesini  NC  idarəetmə  sistemi  üçün  hazırlaya 
bilsin.  
 
MIT-in  işçiləri  fəzada  vektorial  hərəkəti  təsvir  etməyə  imkan  verən 
proqram  dilini  işləyirlər.  Bu  dilin  bazasında  fəaliyyət  göstərən  sistem 
Automatically Programmed Tools – APT adlanır. 1959-cu ildə bu sistem 
artıq iki ölçülü hərəkət üçün hazırlanaraq numayiş etdirilir [3.7].  
 
Bundan  sonra  ABŞ-da  tədricən  NC  texnikasına  olan  münasibət 
dəyişməyə  başlayır.  Bir  çox  Amerika  dəzgahqayırma  müəssisələri  yeni 
texnika  və  texnologiyanın  potensialını  görərək,  onun  tətbiqini 
gücləndirmişdilər.  NC  texnikası  ilə  təchiz  olunmuş  dəzgahların 
sənayedə yayılması isə onun baha başa gəlməsi səbəbindən ləng gedirdi. 

Avtomatlaşdırmanın yayılması 
 
466 
Dəzgahın qiyməti o dövr üçün ağıla sığmaz bir həddə çatmışdı. Bundan 
əlavə, NC dəzgahlarının tətbiqi əlavə təşkilati işlərin aparılmasını, yeni 
periferiyanın yaradılmasını tələb edirdi. Bu da yeni xərclər demək idi.  
 
Dəzgahların  inkişafını  nümayiş  etdirmək  imkanı  verən,  hər  5  ildən 
bir  təşkil  olunan  Çikaqo  sərgisində  1955-ci  ildə  çox  az  dəzgah 
perfolentlə  təchiz  olunmuş  idarə  sisteminə  malik  idilər.  Burada  əsasən 
Jones&LamsonGeneral Electric Co. firmasının idarə sistemi ilə işləyən 
Viedemann  firmasının  presləri,  Arter  Grinding  firmasının  burğu 
dəzgahları seçilirdi. NC dəzgahlarında burğu və frez alətlərini avtomatik 
dəyişmək  üçün  maqazin  nəzərdə  tutulmuşdur.  Dəzgahlar  arasında 
Kearney&Trecker  firmasına  mənsub  olan  Milvauke-Matris  ən  yüksək 
avtomatlaşdırma  dərəcəsinə  malik  olan  NC  emal  mərkəzi  idi  (şəkil 
3.14).  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 3.14. Emal mərkəzi, Milvauke-Matris, 1960.
 
 
 
1960-cı  ildə  Çikaqoda  nümayiş  etdirilən  dəzgahlarda  artıq  emal 
proseslərinin  avtomatlaşdırma  dərəcəsinin  yüksəldiyi  nəzərə  çarpırdı. 
İlk  dəfə  olaraq  mürəkkəb  həndəsəyə  malik  olan  hissənin  bir  NC 

Avtomatlaşdırmanın yayılması 
 
467 
proqramın 
köməyi 
ilə 
tam 
emal 
olunmasının 
mümkünlüyü 
göstərilmişdir.  
 
Rəqəmli  idarəetmə  dəzgahları  yüksək  veriş  sürətlərini  həyata 
keçirməyə  imkan  verirdi.  Bununla,  kəsici  materialların  o  dövrdə 
yaratdığı  yüksək  məhsuldarlıq  potensialının  tam  istifadə  olunması  üçün 
zəmin  yaranmışdır.  Böyük  sürətlərdə  emal  isə  öz  növbəsində 
dəzgahların  konstruktiv  baxımdan  inkişafını  tələb  edirdi.  Dəzgah, 
məhsuldar  alətlər  və  NC  idarəetmə  sisteminin  birlikdə  tətbiqi  sənayedə 
iqtisadi  baxımdan  maraqlı  nəticələrə  gətirib  çıxarmışdır.  Artıq  60-cı 
illərin  əvvəlində  ABŞ-ın  təyyarəqayırma  sənayesində  100-dən  çox  NC 
dəzgah  tətbiq  olunurdu.  NC  dəzgahların  tətbiqi  ilə  təkcə  Amerikada 
yox, həm də başqa sənaye dövlətlərində də bu dəzgahlara maraq artır və 
bəzi  dövlətlər  NC  idarəetmə  sistemlərinin  inkişafında  yaxından  iştirak 
edirlər.  Amerikadan  məlum  olan  praktiki  nəticələr  50-ci  illərdə  NC 
sistemlərinə olan etibarsızlığın aradan qaldırılmasına kömək etmişdir.  
 
Hələ  50-ci  illərdə  Almaniyada  mühəndislər  rəqəmli  idarəetmə 
sisteminin  yaradılması  ilə  məşğul  olmuşlar.  AEG  firmasında  çalışan 
mühəndis  Şmidt  1951-ci  ildə  Parisdə  keçirilən  sərgidə  özündə  NC 
sisteminin  əsaslarını  əks  etdirən  maraqlı  bir  torna  dəzgahını  nümayiş 
etdirir [3.11]. Bu idarə sistemi birinci hissənin emalında yerinə yetirilən 
bütün  əməliyyatları    səs  yaddaşında  saxlayırdı.  Sonra  bu  informasiya 
növbəti  hissənin  hazırlanmasında  tətbiq  olunurdu.  Birinci  hissəni  fəhlə 
ya  şablon,  ya  da  hər  hansı  səs  əsasında  emal  edir.  Əsas  kimi  emal 
zamanı  yaranan  səs  götürülür.  Dəzgahın  stolu  hərəkət  etdikdə  verişin 
istiqamət  və  sürətindən  asılı  olaraq  yaranan  səs  maqnit  lentinə  yazılır. 
Bu səs əsasında dəzgah istər dördbucaqlı, istərsə də çevrəvi hərəkət edə 
bilirdi  (şəkil  3.15).  Ancaq  bu  qurğu  idarəetmə  sisteminin  yüksək 
həssaslığı səbəbindən praktikada  tətbiq tapa bilmir.       
 
Avropada  NC  texnikasının  inkişafının  gec  başlanmasının  səbəbi, 
onun  tətbiq  sahəsinin  sənayeçilər  tərəfindən  gec  başa  düşülməsi 
olmuşdur.  Bu  yeni  texnikanın  Avropada  yayılmasının  səbəbləri 
Amerikada olduğundan fərqli idi. Avropada yeni texnikanın tətbiqi üçün 

Avtomatlaşdırmanın yayılması 
 
468 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 3.15. Səs əsasında torna dəzgahının idarə olıunması. 
 
elektronika  hissələrinin,  kifayət  qədər  ixtisaslı  işçilərin  və  praktiki 
təcrübənin olmaması nəticəsində sənayeçilərin marağı aşağı idi.  
 
II  dünya  müharibəsindən  sonra  sərt  proqramlarla-  yumrucuqlarla 
işləyən seriyalı istehsal özünü doğrultmuş və onun tətbiqi artıq bütün sa- 
hələri əhatə etmişdir. Yumrucuqların dəyişilməsi universallaşdırılmış və 
prosesin aparılması üçün kifayət qədər işçi qüvvəsi var idi.     

Avtomatlaşdırmanın yayılması 
 
469 
 
Avropada  NC  sistem  ilə  işləyən  dəzgahların  inkişafında  İngiltərə 
maşınqayırması 
qabaqcıl 
idi. 
1955-ci 
ildə 
ilk 
dəfə 
olaraq 
Laurence&Electromotors 
firmasının, 
tam 
perfokartlarla 
proqramlaşdırıla  bilən  və  idarə  olunan  dəzgahı  nümayiş  etdirilir.  Bu 
dəzgahda EMI Electronics firmasının idarəetmə sistemi quraşdırılmışdır 
[3.12].  İngiltərədə  də  ABŞ-da  olduğu  kimi  NC  texnologiyasının 
inkişafına  təyyarəqayırma  sənayesi  təkan  vermişdir.  Bu  sahədə  çalışan 
mühəndislər,  texniki  tərəqqinin  tələbləri  ilə  səciyyələnən  mürəkkəb 
hissələrin  hazırlanmasında  yeni  texnologiyanın  tətbiqi  ilə  irəliləyiş  əldə 
etmək  məqsədi  daşıyırdılar.  1958-ci  ildə  NC  idarə  olunan,  böyük  üç 
koordinatlı  frez  dəzgahının  hazırlanması  haqqında  xəbər  verilir.  Bu 
sahədə FerrantiEMIEMCO Electronics və British Thomson şirkətləri 
fərqlənirdilər  [3.13].  1959-cu  ildə  İngiltərədə  ilk  dəfə  olaraq  frez 
dəzgahları  üçün  rəqəmli  idarəetmə  sisteminin  yaradılması  üzrə  ingilis-
amerikan  birgə  Coint-Venture  yaradılır.  Burada  Cincinnati  və  EMI 
firmalarının birgə işi böyük bəhrə vermişdir. 
 
Bu  ərəfədə 
Almaniyada  da  NC  sistemlərinin  yaradılması 
istiqamətində  işlər  aparılmağa  başlayır.  Darmştadt  Ali  Texniki 
Məktəbində  rəqəmli  idarəetmə  sisteminə  malik  torna  dəzgahının 
prototipi  düzəldilir  (şəkil  3.16).  Emal  texnologiyası  haqqındakı 
informasiyalar  maqnit  lentində  yaddaşa  verilir  və  düymənin  basılması 
ilə həyata keçirilirdi.  
 
NC  dəzgahları  ilə  aparılan  ilk  sınaqlar  iqtisadi  səmərəlik  yolunda 
qarşıya  çıxan  problemləri  göstərmişdir.  Bu  problemlər  əsasən,  ənənəvi 
dəzgahların  yeni  idarəetmə  sistemləri  ilə  təchizi  zamanı  yaranan 
konstruktiv  tələblərlə  ifadə  olunurdu.  Dəzgahın  hissələrinin  dəqiqliyi, 
yeyilmə,  rezonans  rəqslər,  elastiki  yerdəyişmələr  kimi  parametrlər 
dəqiqliyin idarə edilməsində böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir.    
 
1950-ci  illərin  sonunda  dəzgahların  rəqəmli  proqramla  idarə 
olunması  yalnız  perfolent  və  maqnit  lentlərinin  bazasında  aparılırdı. 
Rəqəmli  idarə  olunmanın  yaranmasından  10  il  keçsədə  bu  sahədə 
sənayedə  elə  də  böyük  canlanma  hiss  olunmurdu.  Mütəxəssislər  bu 

Avtomatlaşdırmanın yayılması 
 
470 
texnologiyanın  ləng  yayılmasının  səbəbini  qiymət-səmərə  nisbətində 
görürdülər.  Dəzgahların  və  idarəetmə  sisteminin  baha  başa  gəlməsi  ilə 
bərabər  idarə  proqramlarının  hazırlanması  və  onların  informasiya 
daşıyıcılarına  köçürülməsi  böyük  maneə  olaraq  qalırdı.  Bu  problem 
əlverişli idarəetmə sxemlərinin yaranması ilə aradan götürülə bilmişdir. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 3.16. Bir oxlu rəqəmli torna dəzgahının prototipi, 1958.
 
 
 
 
1960-cı  illərin  əvvəlində  rəqəmli  idarə  olunan  dəzgahların 
inkişafında  əsasən  üç  istiqamət  nəzərə  çarpır.  İdarəetmə  texnikasının 
daha  da  inkişaf  etdirilməsi,  yeni  proqramlaşdırma  üsullarının  işlənməsi 
və  dəzgahların  NC  texnikasının  tələblərinə  uyğunlaşdırılması  bu 
tərəqqinin əsasında dururdu.    
 
Almaniyada ilk NC dəzgahı 1960-cı ildə AEG firmasının hazırladığı, 
interpolyator  və  deşikli  lentlərlə  işləyən  dəzgah  idi.  Proqram  bu 
dəzgahda 5 sətirli perfolentin köməyi ilə yerinə yetirilirdi. Proqram bəzi 
həndəsi  elmentləri  (düzxətt,  çevrə)  hazır  tsikl  şəklində  tətbiq  edirdi 
(şəkil 3.17). Bu, proqramlaşdırmaya sərf olunan əməyi kəskin azaltmağa 
imkan yaratmışdır. Sonralar rəqəmli proqramların dəqiqliyini yoxlamaq 
üçün  xüsusi  oxuyucu  qurğulardan  istifadə  olunurdu.  Qurğular  proses 

Avtomatlaşdırmanın yayılması 
 
471 
dəzgahda  aparılmazdan  əvvəl  proqramda  olan  səhvləri  aşkar  etməyə 
imkan verirdi.  
 
Simens  şirkəti  də  başqa  alman  müəssisələri  kimi  NC  sistemlərin 
hazırlanmasına  başlamış  və  1960-cı  ildə  dəzgahlar  üçün  öz  ilk 
məhsulunu  bazara  çıxarmışdır.  Bu  sistem,  idarəetmə  sistemlərinin 
birinci nəslinin əlamətlərini özündə əks etdirirdi. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 3.17. Analoq idarəemə sisteminə malik profil frez dəzgahı.
 
 
 
 
Az  sonra  Simens  firması  yeni  NC  sistemini  nümayiş  etdirir.  1965-ci 
ildə  Simens  ilə  Fanuc  firması  birgə  NC  sistem  yaratmağa  başlayırlar. 
Onlar  əvvəlcə  yüksək  elektrodinamik  xassələrə  malik  olan  addım 
mühərrikinin  yaradılması  ilə  məşğul  olurlar.  1970-ci  ildə  Hannoverdə 
keçirilən  sərgidə  AEG  firması  ilə  bərabər  Simensin  13  dəzgahqayırma 
müəssisələri  ilə  birlikdə  yaratdığı  DNC  (Direct  Numerical  Control-  bir 
başa rəqəmli  idarəetmə)    sistemi  də  vardır.  1975-ci  ildə  Simens  Yapon 

Avtomatlaşdırmanın yayılması 
 
472 
firması  Fanuc  ilə  birgə  SINUMERIK  CNC-mikroprosessorunu  işləyirlər 
(şəkil  3.18).  Yapon  firmalarının  bu  sahədə  rolu  da  getdikcə  artmağa 
başlayır. Yaponiyada NC idarəetmənin rolu gec anlansa da onlar qısa bir 
zamanda  öz  sistemlərini  inkişaf  etdirərək  Amerika  və  Avropa  arasında 
olan  fərqi  azaldırlar.  Burada  əsasən,    Fujitsi  və  Fanuc  firmalarının 
işlərini göstərmək olar.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 3.18. SINUMERIK idarəetmə sistemi ilə təchiz olunmuş frez dəzgahı. 
 
 
80-ci  illərin  əvvəlində  artıq  NC  sistemlərinə  qarşı  böyük  texnoloji 
etibarlıq  yaranmışdır.  Bu  texnologiyanın  praktikada  tətbiqindən  alınan 
yaxşı  nəticələr,  onun  haqqında  olan  müsbət  təsəvvürü  daha 
möhkəmləndirmişdir.  Bu  dəzgah  tiplərinin  fərdi  və  kiçik  seriyalı 
istehsalda  iqtisadi  səmərələliyi  daha  aydın  nəzərə  çarpırdı.  Köməkçi 
vaxtın  azalması  və  proqramlaşdırmanın  asanlaşması  nəticəsində 
hissələrin  emalı  az  vaxtda  yerinə  yetirilə  bilirdi.  Digər  tərəfdən,  70-ci 
illərdə 
Avropada 
ixtisaslı 
fəhlələrin 
çatışmamazlığı 
yüksək 
avtomatlaşdırılmış maşınların tətbiqini tələb edirdi.         
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə