Яфлатун Сарачлы Хязяр Университяси Няшриййаты



Yüklə 4,66 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə13/15
tarix06.05.2017
ölçüsü4,66 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15
08.04.1998. 
 
ELXAN QÌYASBÄYLÌNÌN 
"Ä.HAQVERDÌYEV VÄ MOLLA NÄSRÄDDÌN"  
JURNALÍ" KÌTABÍNA UÕURLAR 
 
XIX yüzìlìn sonu, XX yüzìlìn ävvällärìndä, ädäbì-ìctìmaì fìk-
rìn, mätbuatín güclü olduõu bìr zamanda H.Zärdabì, C.Mämmäd-
quluzadä,  Ä.Haqverdìyev,  Ä.Hüseynzadä,  Ö.Faìq  vä  baåqa  gör-
kämlì Azärbaycan zìyalílarí yaradícílíõí, fäalìyyätì boyu mätbuat-
la  baõlí  olmuålar.  Bu  baxímdan  Azärbaycan  yazíçílarínín  mät-
buatla baõlílíõíní araådírmaq ädäbìyyatåünaslíq elmìmìzìn gäräklì 
problemlärìndändìr.  Xüsusìlä  Yaxín  Åärqä  säs  salan,  uzun  müd-
dät ädäbì-ìctìmaì mühìtä ìstìqamät verän, böyük bìr ädäbì mäktäb 

 
177 
yaradan  "Molla  Näsräddìn"lä  onun  än  yaxín  vä  sädaqätlì  ämäk-
daålaríndan  olan  Ä.Haqverdìyevìn  älaqälärìnì  öyränmäk  daha 
önämlìdìr.  Bu  baxímdan  E.Qìyasbäylìnìn  "Ä.Haqverdìyev  vä 
"Molla Näsräddìn jurnalí" kìtabí dìqqätì çäkìr. 
Äsär zängìn arxìv sänädlärì vä elmì mänbälär äsasínda yazíl-
míådír. Buradan Ä.Haqverdìyevìn "Molla Näsräddìn"lä ìlgìlärìnìn 
ìyìrmì beå ìllìk bìr tarìxì ìåíqlandírílír. Problemìn üç fäsìldä öyrä-
nìlmäsì, yänì äsärìn elmì strukturu ìåìn xarakterìndän gälìr. Öncä 
müällìf  Ä.Haqverdìyevìn  "Molla  Näsräddìn"  vä  mollanäsräddìn-
çìlär haqqíndakí düåüncälärìnì araådírír, jurnalín näårì tarìxì, ìde-
ya-bädìì ìstìqamätì, mövzu daìräsì, ädäbì mühìtlä baõlílíõí, müäl-
lìflärì  vä  baåqa  mäsälälärì  ìåíqlandírír.  Son  fäsìllärdä  Ä.Haqver-
dìyevìn  "Molla  Näsräddìn"ä  gälìåì,  burada  çíxan  äsärlärìnìn  ìde-
ya-bädìì  xüsusìyyätlärì  mäsälälärì  tädqìqä  çäkìlìr.  Burada  bäzì 
äsärlärìn älyazmalarí ìlk däfä jurnal nüsxälärì ìlä müqayìsä edìlìr, 
mätn  täshìhlärì  dä  aparílír.  Müällìfìn  Ä.Haqverdìyev  yaradícílíõínín 
näårì,  tädqìqì  tarìxìnì  üç  dövrä  bölmäsì,  onun  jurnal  varìantlarí  ìlä  paralellär 
aparmasí,  "Molla  Näsräddìn"lä  baõlí  mäsälälärì  ümumìläådìrmäsì  dä  elmì 
häqìqätä  söykänìr.  Müällìfìn  Ä.Haqverdìyevìn  sänätkarlíõínín  formalaåmasínda 
"Molla Näsräddìn"ìn rolu, mollanäsräddìnçì yazíçílarla ìlgìlärì, bädìì näsrìn, satìra 
vä  yumorun  ìnkìåafíndakí  xìdmätlärì,  süjet,  obraz  vä  xarakter  yaratmaq  ustalíõí 
jurnalín ìdeya-bädìì ìstìqamätì ìåíõínda, elmì tählìllär äsasínda öyränìlìr. 
"Molla Näsräddìn" jurnalínín yaranmasínda ädäbì mühìtdä dä-
yärländìrìlmäsìndä,  ìdeya-bädìì  mäzmunun  sävìyyäsìnìn  yüksäl-
mäsìndä Ä.Haqverdìyevìn rolu mäsäläsìnìn araådírílmasí tädqìqa-
tín  yenì  keyfìyyätlärìndändìr.  Äsär  çaõdaå  elmì ìstäklär  sävìyyä-
sìndä yazílmíådír. Mäsälälärä yanaåmaq, tählìl vä däyärländìrmä 
üsulu,  fìkrìn  sänäd  vä  faktlarla  täsdìqì,  elmì  qänaätlärì  vä  elmì 
ümumìläådìrmälärì ìlä dìqqätì çäkìr. 
Bunu da demäyì özümä borc bìlìräm kì, Elxanín mäslähätçìsì, yol göstäränì vä 
elmì rähbärì elmì obyektìvlìyì, prìnsìpìallíõí vä qeyrätì ìlä seçìlän professor Kamran 
Dadaå  oõlu  Mämmädov  ìdì.  O,  dünyasíní  däyìådìyìndän  bu  ìå  mänìm 
rähbärlìyìmlä tamamlandí. 
Kìtab  åäklìndä  síxan  bu  dìssertasìya  öz  elmì-näzärì  sävìyyäsì 
ìlä Kamran müällìmìn adína layìqdìr. 
1999. 

 
178 
LEYLA MÄMMÄDOVANÍN  
"Y.V.ÇÄMÄNZÄMÌNLÌ YARADÍCÍLÍÕÍNDA MEMUAR VÄ 
AVTOBÌOQRAFÌZM"  
ÄSÄRÌ HAQQÍNDA SÖZ 
 
Zängìn  vä  çoxyönlü  yaradícílíq  yolu  keçän,  sìyasì-ìctìmaì 
häyatla,  ädäbì  mühìtlä,  çeåìdlì  sänät  adamlarí  ìlä,  Azärbaycan 
Xalq Cümhurìyyätì ìlä daha síx baõlí olan, Cümhurìyyätìn carçísí, 
Ukrayna  nümayändäsì,  Türkìyädä  elçìsì  kìmì  tanínan,  Fransada 
síxíntílí  mühacìr  häyatí  yaåayan,  30-cu  ìllärdä  vätänä  dönüb, 
1938-cì ìldä represìya qurbaní olan Y.V.Çämänzämìnlìnìn maraq-
lí  memuarlaríní  vä avtobìoqrafìk  äsärlärìnì elmì  tädqìqat mövzu-
suna  çevìrmäk  vä  sìstemìlì  åäkìldä  öyränmäk  elmì  väzìfädìr. 
Ädalät  namìnä  deyäk  kì,  bu  äsärdä  hämìn  väzìfä  gäräyìncä  ye-
rìnä yetìrìlìb. 
Azärbaycan  ädäbìyyatåünaslíõínda  memuar  ädäbìyyatínín  öy-
ränìlmädìyìnì  näzärä  alsaq  müällìfìn  öncä  dünya  ädäbìyyatínda 
vä  Azärbaycanda  bu  janrín  vä  bu  tìplì  äsärlärìn,  öyränìlmäsì  ta-
rìxçäsìnì  ìzlämäsì  çox  täbìì  görünür.  Memuar  vä  avtobìoqrafìk 
äsärlärìn  ädäbìyyatímízda  ìlk  örnäklärì  XIX yüzìldän  baålayaraq 
M.F.Axundov, 
A.Bakíxanov, 
C.Mämmädquluzadä, 
Ö.Faìq, 
S.M.Qänìzadä,  M.Hadì  kìmì  sänätkarlarín  yaradícílíõínda  görün-
mäsì dä elmì häqìqätdìr. Y.V.Çämänzämìnlìnìn ädäbìyyatímízda 
kamìl  memuar  ustasí  olmasí  ìsä  dìsertasìyada  ädìbìn  özünün  bu 
janrlarda  olan  çeåìdlì  äsärlärìnìn,  "Studentlär" romanínín  konkret 
elmì tählìlì ìlä täsdìqlänìr vä bu yöndä müällìfìn elmì mülahìzälä-
rìnìn doõruluõuna åübhä yerì qalmír. Bu cähät yazíçínín avtobìoq-
rafìk hekayälärìnìn tählìllärìndän dä aydín olur. 
Müällìf doõru nätìcäyä gälìr kì, Y.Väzìr öz hämkarlarí arasín-
da  yeganä  sänätkardír  kì,  Qarabaõ  tarìxì,  Åuåa  mühìtì,  häyatínín 
Ukrayna, Türkìyä, Fransa dövrü, Azärbaycan Xalq Cümhurìyyätì, 
onun  lìderlärì,  Azärbaycan  mühacìrlärì  vä  baåqa  gäräklì,  az  öy-
ränìlmìå mäsälälärì faktlarla bädìì äsärlärìnä gätìrmìådìr. Häqìqä-
tän, hämìn mäsälälärìn äsärdä bu åäkìldä, obyektìvcäsìnä araådí-
rílmasí  ädäbìyyatímízín,  ädäbì  mühìtìn  o  dövrkü  bäzì  qaranlíq 

 
179 
mäsälälärìnìn  aydínlaådírílmasína,  ädìbìn  özünün  yaradícílíq  sìr-
lärìnìn özällìklärìnìn üzä çíxarílmasína da kömäk edä bìlär. 
Y.Väzìr hekayälärìndä onun häyat yolu, aìläsì, äslì-näslì, näca-
bätì,  qonåularí,  eläcä  dä  Ä.Aõaoõlu,  H.Väzìrov,  M.H.Väzìrov  vä 
baåqa elm, ädäbìyyat, mädänìyyät vä mätbuat xadìmlärì haqqínda 
maraqlí, yenì bìlgìlär vä faktlar da tädqìqatda gäräyìncä qìymätìnì 
alír.  Müällìfìn  Y.Väzìrìn  "Äsärlärì"nä,  cìldlärìnä  salínmayan, 
arxìvlärdä  saxlanílan  hekayälärìnìn  ("Kamal"  vä  "Yazíçí  bäraät 
qazandí") ìlk däfä tädqìqata çäkìlmäsì dä äsärìn däyärìnì artírír. 
Y.Väzìrìn  memuar  vä  avtobìoqrafìk  äsärlärìndä  ädäbì-tarìxì, 
sosìal-sìyasì olaylara münasìbät, görkämlì åäxsìyyätlär haqqínda-
kí fakt, bìlgì vä fìkìrlär alìm qälämì ìlä ìncälänìr, däyärländìrìlìr, 
hämìn äsärlärìn prototìp vä proobrazlarí açíqlanír, sänätçìlìk key-
fìyyätlärì aydínlaådírílír. Canlí müåahìdälär, tählìllär äsasínda bu 
qänaätä  gälìnìr  kì,  "Studentlär"  romaníndakí  Rüstämbäy  obrazí-
nín prototìpì elä Y.Väzìr özüdür. Öz xarakterìnìn bìr çox müsbät 
keyfìyyätlärìnì,  sìyasì  häyata,  Rusìyada  Azärbaycanín  muxtarìy-
yätìnä vä müstäqìllìyìnä münasìbätìnì, täläbälärlä ìlgìlärìnì, xey-
rìyyä  ìålärìndäkì,  sìyasì  häyatdakí,  tätìllärdäkì,  cämìyyätlärdäkì 
ìåtìrakíní Rüstämbäy obrazína köçürmüådür. Müällìfìn bu yöndä-
kì  tählìllärì  vä  ümumìläådìrmälärì  elmì  häqìqätdìr  vä  ìnandírící-
dír. Ona uõurlar dìläyìrìk. 
2000. 

 
180 
BÄZÌ MÄQALÄ, MÄKTUB, MÜSAHÌBÄ VÄ 
DÄVÄTNAMÄLÄR 
 
AZÄRBAYCAN DÌLÌ YOX, TÜRK DÌLÌ 
 
Bìr  mìllät  kìmì  taleyìmìzì  düåünändä  dähåätä  gälìräm.  Xarìcì 
düåmänlär bìr yandan, baåabäla sìyasätçìlärìmìz, väzìfä düågünlä-
rìmìz, "bälkä dä qaytardílar" äqìdälìlärìmìz dä bìr yandan bu mìl-
lätìn  taleyì  ìlä  nä  qädär  oynayacaqlar!  Balaca  Azärbaycan  yeddì 
ìldìr  qaynayír,  ìnqìlab  da edìrìk, çevrìlìå  dä,  üsyan da,  mìtìnq  dä, 
suì-qäsd däg Kökümüzü, dìlìmìzìn adíní da dana bìlìrìk. Täkì kì-
mäsä yarayaq, bìr väzìfä, ad-san alaq. 
Guya  här  åeyì  düzältdìk;  savaåí  qäläbä  ìlä  bìtìrdìk,  Qarabaõí 
kafìrlärdän  tämìzlädìk,  rayon  vä  kändlärìmìzì  düåmän  tapdaõín-
dan  qurtardíq,  qaçqínlarímíz  vä  köçkünlärìmìz  yurd-yuvasína  qa-
yítdí,  ölkä  dìrçäldì,  ìqtìsadìyyat  yüksäldì,  åähìdlärìmìzìn  ruhunu 
åad elädìk. Baåqa ìåìmìz qalmadí, ìndì keçmìåìmìzì täftìåä baålayí-
ríq. 
Aydíndír  kì,  bu  ölkänìn,  yerìn  adí  Azärbaycandír,  ähalìsìnìn 
çoxu türkdür, dövlät dìlì dä türk dìlìdìr. Buna åübhä edänlär varlí-
õímíza  åübhä  edìr.  Qädìm  abìdälärdän,  oõuznamälärdän,  kìtabä-
lärdän keçìb gälän bu dìl Sìbìryadan, Türküstandan, Volqaboyun-
dan Kìçìk Asìyaya, Çìnä qädär böyük bölgälärdä yüzìllärlä dìllä-
nìb,  küllänìb,  türk  dìlì  kìmì  åöhrätlänìb.  Än  böyük  elmì  qaynaq 
ìsä  M.Qaåqarlínín  lüõätìdìr.  Ona  qädär  bìrcä  mänbädä  türk  dìlì 
yerìnä  "Azärbaycan  dìlì" ìålänsäydì  bìlìnärdì.  X.Täbrìzìyä  üz  tu-
tanlar ìsä çox yanílírlar. Çünkì sayímlí alìm dostumuz Kamìl bäy 
dedìyì  kìmì,  "Azärbaycan  dìlì"  vä  "Azärbaycan  ählìnìn  dìlì"  de-
yìmlärìnì düzgün tärcümä etmädìklärìndän buradakí xalqín dìlìnì 
andíran bu sözlärì "Azärbaycan dìlì" kìmì yozmuålar. Elä M.Nax-
çívanìnìn "Sìyah-äl fars" lüõätìndäkì "zäban-e Azärbaycanì" deyì-
mì dä Azärbaycanda yaåayan ähalìnìn dìlì anímíndadír. 
Dìlìmìzìn adína åübhä edänlär baåqa dìllärdä täsadüfì, uyarsíz 
qaynaq  axtarmaqdansa,  doõma  qaynaqlarímíza  üz  tutsunlar.  Fü-
zulì,  Näsìmì,  Vaqìf,  Mìrzä  Cälìl,  O.Faìq,  N.Närìmanov,  Ä.Haq-
verdìyev,  Y.Väzìr,  A.Åaìqg  bütün  klassìklärìmìz  dìlìmìzì  olduõu 

 
181 
kìmì türk dìlì adlandíríblar. Mìrzä Cälìl deyìrdì: "Män sìzlä türkün 
açíq ana dìlì ìlä daníåíramg ananíz sìzì beåìkdä yírõalaya-yírõala-
ya  sìzä  türk  dìlìndä  lay-lay  deyìrdì".  Y.Väzìr  bìldìrìrdì  kì,  Mìrzä 
Fätälì  öz  komedìyalaríní  Azärbaycan  türkcäsìndä  yazíb.  N.Närì-
manov  hälä  1906-cí  ìldä  yazírdí:  "Däbìstan"  türk  dìlìndä  uåaq 
jurnalídír".  Yola  saldíõíníz  yüzìlìn  baålanõícíndaca  N.Närìmano-
vun  "Azärbaycan-türk  müxtäsär  särv-nähvì",  Ü.Hacíbäyovun 
"Lüõätì-türkì",  A.Åaìqìn  "Türk  çälängì",  "Türk  ädäbìyyatí"  kìmì 
bìr  çox  lüõät  vä  därslìklärì  çíxmíådí.  Sabìr  Ä.Qämküsarí  haqsíz 
qínamírdí  kì,  "Osmanlícadan  tärcümä  türkä  nä  demäk?".  Ä.Haq-
verdìyev  1933-cü  ìldä  dìl  haqdakí  müzakìrälärä  cavab  kìmì  yaz-
díõí mäqalädä qätì bìldìrìrdì kì, dìlìmìz türk dìlìdìr. Hämìn mäqa-
läsìndä  bìr  yerdä  "Azärbaycan-türk  dìlì"  dä  ìålädìr.  Bu  cür  qay-
naqlarín  sayíní  nä  qädär  desäk  artírmaq  olar.  Onda  belä  çíxír  kì, 
ya onlar Azärbaycan sänätçìlärì yox, Türkìyä sänätçìlärìdìr, dìllä-
rì  dä  türk  dìlìdìr,  bìzìm  dìlìmìz  ìsä  Azärbaycan  dìlìdìr.  Ya  da 
"Göydä  günäåì  danmaq"  olarmíå.  Opponentlärìmìz  ìsä  bäzän 
ìnandírící  elmì  qaynaq  tapa  bìlmäyändä  dövlät  baåçílarína  söy-
känmäklä  özlärìnä  bäraät  qazandírmaq,  opponentlärìn  dìåìnì  qa-
maådírmaq ìstäyìrlär. 
Bäzìlärì Türkìyänì tutalõac  gätìrìrlär  kì,  guya  "türk  dìlì" adíní 
onlar  götürüb,  bìzìmkì  dä  "Azärbaycan  dìlì"  olsun.  Yänì  bìz  bìr 
xalq  deyìlìk?  Äräbìstanda  nä  qädär  äräb  dövlätì  var.  Onlar  ìraq 
dìlì, Mìsìr dìlì, Älcäzaìr dìlì vä s. demìrlär kì, hamísínín dìlì äräb 
dìlìdìr.  Ìngìlìs,  ìspan,  portuqalìya  dìlì  dä  beläcä  bìr  neçä  ölkädä 
dövlät  dìlìdìr.  Yänì  onlara  adätdìr,  bìzä  bedät?  Bu  qanunauyõun 
haldír, buna qaråí çíxmaq elmì häqìqätlärdän, dünyadan xäbärsìz-
lìkdìr. 
Hämìåä deyìrìk kì, bìz 1918-cì ìldä yaranan AXC-nìn varìsìyìk. 
Ägär doõrudan da belädìrsä AXC-nìn gerbìnì, bayraõíní, hìmnìnì 
qäbul  etmìåìksä,  bunu  da  sözsüz  qäbul  etmälìyìk,  heç  olmasa 
1920-cì  ìlì,  Azärbaycanda  Sovet  hakìmìyyätì  yaradílmasíní  yada 
salaq. N.Närìmanov özü dövlät dìlìnìn türk dìlì olmasí haqda dek-
ret vermìådì. 1936-cí ìldän türk dünyasíní parçalamaq, bìzlärì ärìt-
mäk  mäqsädì  ìlä dìlìmìzì  "Azärbaycan  dìlì" adlandírdílar.  Ancaq 

 
182 
o  dövrün  bütün  represìya  qurbanlarí  bäraät  qazandí.  Bäs  dìlìmìz 
nìyä öz adíní bärpa etmäsìn? Yenä ìmperìya, yenä Stalìn qoymur? 
1992-cì  ìldä  ìl  boyu  dìlìmìzìn  adí  haqqínda  müzakìrä  getdì. 
Mìllì Mäclìs dekabrín 23-dä qärar çíxartdí. Bu alìmlär nìyä mät-
buatda öz fìkìrlärìnì demädìlär. Hakìmìyyät däyìåän kìmì baå qal-
dírdílar.  Demälì  här  däfä  hakìmìyyät  däyìåändä  dìlìmìz  haqda 
mäsälä qaldíracaõíq, özümüzä problem yaradacaõíq. Bu da Azär-
baycanín  müstäqìllìyìnì  ìstäyänlärä  yox,  onun  düåmänlärìnä  sär-
fälìdìr. 
Cänubì  Azärbaycanda  Åìmaldakíndan  az  qala  dörd  däfä  çox 
Azärbaycan  türkü  yaåayír,  dìlìmìzì  dä  türk  dìlì  kìmì  bìlìr,  bütün 
dünya da belä taníyír. Ìndì mat qalíblar kì, bìz belä aõír vaxtímíz-
da näylä mäåquluq. Dünyada säpälänmìå soydaålarímízí bìrläådìr-
mäkdänsä parçalamaõa, ayírmaõa çalíåíríq. Bälkä bu da bìr sìya-
sätdìr, xüsusì mäqsädlä aparílír?! 
Hätta bu gün türkçülüklä azärbaycançílíõí qaråí-qaråíya qoyan-
lar var. Özü dä qärìbädìr kì, türkçülükdän söz düåändä russevär-
lär, farssevärlär, ìmperìya xìdmätçìlärì vä bäzì etnìklär qícíqlanír, 
aõíz bururlar. Özlärì ìsä rus täblìõatí aparír, ya da ìslam, ìrfan pär-
däsì altínda Ìran ìdeologìyasíní yayírlar. Azärbaycançílíq mäsälä-
sìndä  ölkämìzdäkì  bütün  xalqlarín  hüququnu  gözlämäklä  mìllì 
ìdeologìyamízí yaratmalíyíq. Ìndìyä qädär bu ìå düzgün qurulsay-
dí dövlät dìlì mäsäläsì öz-özünä häll olunardí. 
Äslìndä bu gün mäsälänì dolaådíran on-on beå deputatdír. On-
lar  äsìl  xalq  elçìlärì  olsaydílar,  Azärbaycanín  müstäqìllìyìnì,  çì-
çäklänmäsìnì ìstäsäydìlär belä durum yaranmazdí. 
Ìmperìya  täfäkkürü,  kölä  psìxologìyasí  bìzlärì  kökümüzdän 
qoparíb,  yadlaådíríb.  Här  åeyì  alt-üst  edìb,  bu  mäsälänì  gäläcäk 
näslìn  öhdäsìnä  buraxíríq.  Bìzì  söyä-söyä  düzältsìnlär.  Yäqìn  kì, 
öz kökünü baltayanlarí da, bu fìkìr döyüålärìnì dä öyränäcäklär. 
Sonda  bu  günlärdä  elmì  ìctìmaìyyätä  bällì  olmayan  bìr-ìkì 
qaynaõí da oxuculara xatírlatmaq ìstäyìräm: "Günay" qäzetìnìn 23 
may  nömräsìndä  Täbrìzdä  çíxan  "Varlíq"  jurnalínín  verdìyì  bìr 
mäqalädän  öyrändìk  kì,  Avropadakí  Cänubì  Azärbaycan  täläbä-
lärì  Ìsveçränìn  Upsala  Unìversìtetì  kìtabxanasínda  XII  yüzìlä  aìd 
dörd älyazmasí äldä edìb, fotosunu doktor Cavad Heyätä göndä-

 
183 
rìblär.  O  da  bu  älyazmalarí  haqqínda  "Varlíq"da  mäqalä  yazíb, 
Bakíya  da  göndärìb  kì,  dìlìmìzìn  adína  qaråí  çíxanlar  da  agah 
olsun. Bu älyazmalarínín bìrìncìsì "Türk dìlìnìn qrammatìkasí"dír. 
Onu  yazan  dìlìmìzä  "Türk-äcämì"  vä  ya  "Ìran  türkcäsì"  deyìr, 
"Azärbaycan  dìlì"  yox.  Ìkìncì  älyazmasí  "Türkcä-gürcücä  söz-
lük"dür. Üçüncüsü "Ìncìl"ìn türkcäyä tärcümäsìdìr. Bu älyazmaní 
Unìversìtet kìtabxanasína verän Sparvändal özü "türk dìlìndä" sö-
zü yazír. Dördüncü älyazmasí ìsä "türkì-äcämìyä" çevrìlän "Häz-
rät  Ìsanín  cäfasí"dír.  Säfävìlär  sarayínda  dìlmanc  ìåläyän  fransíz 
Rafael Dì Mans da "türkì-äcämì qrammatìkasí" yazíb. Doõma dì-
lìmìzdä  XII  yüzìlä  aìd  bu  qädìm  qaynaqda  da  "dìlìmìz  Azärbay-
can  dìlì"  yox,  "türk  dìlì",  "türkì-äcämì"  "Ìran  türkcäsì"  adlanír. 
Daha nä söz ola bìlär. Gälìn bìz sìyasì oyunlara qoåulmayaq, elm 
adamlaríyíq, elmì fìkìr söyläyäk. 
Gälìn düåünäk, daníåaq, haqqa gäläk, häqìqätì söyläyäk, kìm-
läräsä  yox,  ölkämìzä,  xalqímíza  yarínaq.  Onda  göräcäyìk  kì,  bu 
ölkänìn adí Azärbaycandír, özümüz türkük, dìlìmìz dä türk dìlìdì. 
Baåqa yol yoxdur, olmayacaq da.  
1997. 
 
 
BÌR DAHA HÌMNÌMÌZÌN MÜÄLLÌFÌ 
HAQQÍNDA 
 
Dövlät  hìmnìmìz,  xüsusìlä  onun  sözlärìnìn  müällìfì  haqqínda 
söhbätlär ara vermìr. Hätta Ü.Hacíbäylì "sovet hìmnìnì (Azärbay-
can SSR anílír - Ä.S.) mövcud hìmndän güclü yazmíådír" deyän-
lär dä tapíldí. Allah bìlìr bu fìkìrlärìn arxasínda nä durur. Hìmnìn 
sözlärìnìn müällìfì mäsäläsìnìn arxasínda da onu däyìådìrmäk, ya 
da  yenìdän  yazmaq  häväsì  var.  Axí,  ìndìkìlär  ìstìqlal  öndärlärì-
mìzìn adí ìlä  baõlí  olan  åeylärì  däyìådìrmäkdä  ustadírlar.  Dìlìmì-
zìn, xalqímízín adíní, tarìxìmìzì däyìåändä - baxmazlar konstìtusì-
yaya-zada  -  bunu  da  däyìåä  bìlärlär.  Professor  Åìrmämmäd  Hü-
seynov  belälärìnì  bìr  az  da  särt  åäkìldä  belä  cavablandírír:  "Bu 
adamlarín  son  on  ìldä  tarìxä  düåmäk  üçün  çox  åanslarí  olsa  da, 
hämìn  fürsätì  däyìådìrä  bìlmädìlär.  Baålarí  qaríådí  orden-medal 

 
184 
almaõa. Ona görä dä ällärìnä düåän bu ìmkandan ìstìfadä etmäyä 
çalíåírlar". Onlarín küyünä düåän bäzì gänc alìmlär hìmnìn sözlä-
rìnìn  Ä.Cavada  yox,  Cämo  Cäbrayílbäylìyä  aìd  olduõu  mäsälä-
sìnì  qaldírdílar.  Qäzetlär  dä  bunu  sensasìya  mövzusuna  çevìrdì. 
Unudurlar  kì,  körpälärìmìzdän  aõbìrçäklärìmìzä,  aõsaqqallarímí-
za qädär hamínín ruhuna mänävìyyatína hopan, hamínín qürurla, 
sevgìlärlä  öyrändìyì,  oxuduõu  hìmnìn  sözlärìnìn  müällìflìyì  mä-
säläsìnì  bu  åäkìldä  müzakìrä  mövzusuna  çevìrmäk  xalqí  ondan 
soyutmaq, daha bìr mänävì boåluq yaratmaq demäkdìr. Axí, hìmn 
vä  onun  sözlärì  räsmìläåändän  sonra  xalqín  mänävì  särvätìnä 
çevrìlìr.  O,  artíq  xalqíndír,  dövlätìndìr,  üräyìndä  vätän  sevgìsì 
olanlaríndír. 
Bu mäsälä o däräcädä müzakìrä mövzusuna çevrìlìb kì, hätta 
dövlät dä ìåä qaríåíb, Elmlär Akademìyasína tapåíríb kì, bu mäsä-
läyä  aydínlíq  gätìrsìnlär.  Bu  münasìbätlä  yaradílan  komìssìyada 
män dä varam. Ìkì däfä toplantímíz olub. Ìkìsìndä dä qärara gäl-
mìåìk kì, bu araådírmalar davam etdìrìlmälìdìr. 
Hälälìk  hämìn  sözlärìn  Ä.Cavadín  olmamasíní  söylämäk  tez-
dìr. Çünkì Ähmäd Üncär 80-cì ìllärdä Türkìyädä buraxdírdíõí kì-
tabda  bu  sözlärì  Ä.Cavadín  adína  elä-belä  vermäzdì.  Näyäsä 
äsaslaníb, o qaynaq tapílmalídír. Åerìn Ä.Cavadín kìtablarína düå-
mämäsì arxìvlärdä, xatìrälärdä onun ìzì, ìåartísí olmamasí fìkrì dä 
doõru deyìl. Çünkì öncä hälä cäsarät edìb Ä.Cavadín tam küllìy-
yatíní vä akademìk näårìnì buraxmamíåíq kì, göräk åer orada var, 
yoxsa yox. Häm dä hansí repressìya qurbanínín arxìvìndä, xatìrä-
lärdä AXC ìlä baõlí mäsälälärìn ìzì, ìåartísí qala bìlär. Hälä bunu 
demìrìk kì, Ä.Cavadín "Säfa" adlí romaní olduõu, Ü.Hacíbäylì ìlä 
yaxínlíõí da söylänìlìr. N.Yaqublu Ä.Cavadín "Azärbaycan bayra-
õí" åerì ìlä hìmnìn sözlärì arasíndakí oxåarlíõí da yada salír. 
Hìmnìn sözlärìnìn 1919-cu ìldä çíxan "Näõmälì marålar" kìta-
bínda  "Cämo  bäy"  ìmzasí  ìlä  verìlmäsìnì  äsas  götürür,  onun 
müällìfìnìn C.Cäbrayílbäylì olduõunu demäk häqìqätdän uzaqdír. 
Çünkì C.Cäbrayílbäylì AXC ìlä, sìyasì häyatla baõlí olmayíb, bìr-
cä sìyasì åerì dä yoxdur. O zaman gänc pedaqoq kìmì uåaq åerlärì 
vä  tämsìllär  yazíb.  Åerì  ona  aìd  edänlär  dä  hälälìk  "Näõmälì 
marålar"dan  baåqa  elmì  mänbä  göstärä  bìlmìrlär.  Maraqlí  cähät 

 
185 
budur kì, C.Cäbrayílbäylì adätän, öz ìmzasínín qaråísínda "Acìz" 
täxällüsünü  dä  ìålädìb.  Bu  åerìn  altínda  ìsä  sadäcä  "Cämo  bäy" 
ìmzasí var. Än tutarlí fakt ìsä hämìn ìllärdä bìr neçä "Cämo bäy"-
ìn  olmasídír.  Bunlardan  än  mäåhuru  Cämo  bäy  Hacínskìdìr.  Bìz 
hìmnìn sözlärìnì C.Hacínskìyä aìd olmasíní da ìstìsna etmìrìk. Bu 
fìkìr  komìssìya  üzvlärìnì  dä  maraqlandírdí  vä  hämìn  mäsälänì 
aydínlaådírmaq  qärara  alíndí.  Bu  haqda  bìzìm  arqumentìmìz 
belädìr  kì,  C.Hacínskì  sayímlí  ädäbìyyat  vä  mädänìyyät  adamí, 
sìyasì  xadìm,  AXC  dövründä  parlamentìn  deputatí,  katìbì,  dövlät 
müfättìåì, poçt vä teleqraf nazìrì kìmì taníníb. Sosìalìstlärdän olsa 
da  taleyüklü  mäsälälärdä  Musavatí  dästäkläyìb.  1938-cì  ìldä 
repressìya  qurbaní  olub,  1942-cì  ìldä  Sìbìrdä  dünyasíní  däyìåìb. 
O,  åerlär  dä  yazíb,  ancaq  äsärlärìndän  heç  nä  qalmayíb.  Qardaåí 
Mehdì bäy Hacínskì dä deputat, musavatçí, ädäbìyyat xadìmì ìdì. 
Qardaålar  Hacíbäylìlärlä  aìlävì  yaxín  ìdìlär.  Göründüyü  kìmì, 
åerìn müällìfì olmasí ehtìmalínda da häqìqät var, bu yöndä dä dü-
åünmälìyìk. 
Hìmnìn  sözlärìnìn  Ü.Hacíbäylìnìn  olmasí  fìkrì  bìzì  daha  çox 
düåündürmälìdìr. Buna äsaslí arqumentlärìmìz dä var. Öncä yada 
salaq  kì,  sayímlí  yazíçí  Y.V.Çämänzämìnlì  "Açíq  söz"  qäzetìnìn 
1917-cì  ìlìn  dekabr  saylarínín  bìrìndä  mìllì  marå  vä  åärqìlärìn 
ähämìyyätìndän daníåír vä bu yöndä "Åaìrlärìmìz vä musìqìåüna-
símíz,  Üzeyìr  bäy  canablarí  çalíåmalídírlar"  deyìrdì.  Üzeyìr  bäy 
elä hämìn qäzetdä cavab kìmì buraxdírdíõí "Mìllì marå" mäqalä-
sìndä bìldìrìrdì kì, "Qädìm Yevropada vä bu gün bìzlärdä musìqì-
nìn väznì åerìn väznìnä tabe olur. Halbukì bu gün Yevropada mu-
sìqìyä  xüsusì  bìr  väzn  verìlìb.  Åerì  ona tabe  edìrlär.  Bunun  ìzaha 
ehtìyací vardír, ìndì mäqamí deyìldìr. Demäk ìstäyìräm kì, hämìn 
sözlärìn  väznì  musìqìyä  tabedìr".  Bìzä  elä  gälìr  kì,  Üzeyìr  bäy 
bununla  häm  sözlärì  özü  yazdíõína  ìåarä  etmìå,  häm  dä  onu  zäìf 
åer  adlandíranlara tutarlí cavab  vermìådìr.  O,  åerdä  heç  dä  Cämo 
bäylärdän  särìåtäsìz  deyìl.  Yada  salsaq  kì,  "Aråín  mal  alan"  da 
daxìl  olmaqla  operettalardakí  åer  parçalaríní  da  özü  yazmíådír  - 
onda  bu  fìkrä  ìnam  daha  da  artír.  Häm  dä  Üzeyìr  bäy  dä  sadìq 
musavatçí  ìdì,  "Azärbaycan"  qäzetìnìn  baå  redaktoru  olmuådu, 
qäzetdä sìyasì materìallarí, parlamentdä müzakìrä olunan mäsälä-

 
186 
lärìn  ìcmalíní  özü  yazírdí.  Yänì,  mìllì  dövlätìn  ìdeologìyasínín 
fäal  täblìõatçísí,  "Yaåíl  qälämlär"  adlí  yenì  görünåü  yazarlar  cä-
mìyyätìnìn  üzvü  ìdì.  Hìmnìn  özünü,  sözünü  yazmaõa  da  än  çox 
mänävì  hüququ  çatírdí.  Çox  güman  kì,  Ä.Cavad,  C.Hacínskì, 
Ü.Hacíbäylì  vä  C.Cäbrayílbäylì  ìlä  baõlí  deyìlänlär  hälä  hìmnìn 
sözlärìnìn kìmä aìd olmasíní täsdìqlämäyä tam äsas vermìr. Döv-
lät bu mäsälänìn araådírílmasí maraõíndadírsa, komìssìyaya ämälì 
yardím etmälìdìr. Här käs vätändaålíq qeyrätìnä, öz ìstäyìnä, åerì 
kìmä  aìd  etmäk  maraõína  uyõun  arqumentlär  axtarsa,  o  dövrün 
mätbuatína, arxìvlärä baå vurmasa häqìqät üzä çíxmayacaq. Gälìn 
elä edäk kì, nä ona yenì söz yazmaq eåqìnä düåän, nä dä onu täf-
tìå edän olsun. 
2000. 
 
 
"AYDÍN" TAMAÅASÍ HAQQÍNDA 
 
Mìllì  teatrímízín  sayímlí sänätçìsì,  görkämlì  sänätkarímíz  Mì-
kayíl  bäy  çox  saõ  olsun  kì,  bìzì  "Aydín"  tamaåasína  dävät  etdì, 
mämunìyyätlä baxdíq, heyran olduq. Belä mäharätì, uõuru Mìka-
yíl  Mìrzädä  görmüåük,  yenä  dä  gözläyìrdìk.  Açíõíní  deyìm  kì, 
åäxsän  män  M.Mìrzä  haqqínda  yüksäk  fìkìrdäyäm.  O,  mänìm 
gürcücädän tärcümä etdìyìm "Günahsíz Abdulla" tamaåasínda da 
äla oynayír. Sonralar sìyasì oyunlara qoåulmaõína görä ondan ürä-
yìmdä  ìncìmìådìm.  Ävvälkì  räõbätìm  azalmíådí.  Ancaq  bu  tama-
åaya baxandan sonra onunla üräkdän baríådím, alqíåladím. Çünkì 
belä  böyük  sänätkarín  elä  ämällärä  qoåulmasíní  ìstämìrdìm.  Nä 
yaxåí kì, sevìmlì sänätçìmìz teatr häyatíní üstün tutdu, belä äväz-
sìz  tamaåa  yaratdí.  Bu  hünärdìr,  xalqa  xìdmätdìr,  böyük  Cäfär 
Cabbarlíya hörmätdìr, mähäbbätdìr. 
Män M.Mìrzänì bìr çox tamaåalarda böyük sähnälärdä görmü-
åäm.  "Günahsíz  Abdulla"da  äväzsìzdìr.  Ona  görä yox  kì,  o  äsärì 
män tärcümä etmìåäm. Ona görä kì, M.Mìrzä o rolda öz ìmkanla-
ríní bìr daha göstärdì. "Aydín" tamaåasí ìsä onun qüdrätìnì üzä çí-
xírtdí.  Bu  tamaåaya  baxdíqca  A.Ìskändärov,  M.Mämmädov, 

 
187 
T.Kazímov, Ä.Äläkbärov kìmì dahìlärì xatírladíq. Gördük kì, teat-
rímíz doõru yoldadír, sadäcä ona dövlät vä xalq qayõísí gäräkdìr. 
"Aydín" C.Cabbarlínín bu günümüzlä än çox baõlí, än çaõdaå 
bìr äsärìdìr. Müällìf dramí özü dä gänc vaxtí, AXC zamaní qälä-
mä almíådír. O zamanda, ìndì dä neft mìlyonlaríndan harínlayan-
larla yoxsullar arasíndakí äkslìyìn facìäsì zìyalíní düåündürür. Bu 
tamaåaya baxdíqca bìr tìkä çöräk hayínda olanlarín harayíní eåìdìr, 
kazìno ähvalatlaríní, qumarxanalarí, neft alverlärìnì, mìllätìn tale-
yìnì  düåünürük.  Bälì,  dähåätlì,  düåündürücü  tamaåadír,  ìbrätamìz 
tamaåadír. 
Sabìr Rüstämxanlí çox doõru deyìr kì, Mìkayíl bäy mìllät väkì-
lì kìmì deyä bìlmädìklärìnì, sänätkar kìmì güzäåtä gedä bìlmäyìb, 
deyìb, özü dä yanõí ìlä, harayla. Bìr dä ona görä çox saõ ol deyì-
rìk  ustad  sänätkara.  Bu  tamaåa  häm  dä  ìnsanlarí  ayíldír,  mänävì 
azadlíqla  sosìal  azadlíõín  qädrìnì  bìlmäyä,  "Qärb  fìkrì  ìlä  Åärq 
qälbì"nìn  tänasübünü pozmamaõa çaõírír.  Bu tänasüb  pozulanda, 
öz dünyasíndan qopub baåqa dünyaya düåändä facìälär baå verìr. 
Bunun qaråísíní almaõa çaõírír. Burada sìyasì notlar da yox deyìl. 
Bu da gänc Cabbarlínín yenì görüålärì ìlä baõlídír. 
Tamaåa üçün çox gözäl sänätkar ansamblí seçìlìb. Nä yazíq kì, 
bìz  M.Mìrzänì  Aydín  rolunda  görmädìk.  Aydín  deyändä,  öncä 
göz önünä o gälìr, amma Nuräddìn bäy dä bu rolu mäharätlä oy-
nadí. Düzdür, tamaåanín ävvälìndä elä bìl dostu Surxayla çox pí-
çíltí  ìlä  daníåírdí.  Heç  nä  eåìdìlmìrdì,  bütövlükdä  ìsä  mükämmäl 
obraz yaratdí. 
Mäleykä xaním haqqínda yalníz xoå sözlär demäk olar. Düåü-
nüräm kì, än uõurlu seçìmdìr. Susanna obrazínín ìfaçísí Dìlarä xa-
ním  da  mäharätlä  oynayír,  ìlk  baxíådan  adama  elä  gälìr  kì,  çox 
åìtlìk edìr, amma obrazín ruhuna uyõundur. Rasìm bäyì bìz hämì-
åä  monumental  obrazlarda  görmüåük:  Babäk,  Näsìmì  kìmì.  Bìr-
dän onu Dövlät bäy kìmì bu obrazda - subyektìv fìkrìmdìr – sìnìr-
mädìm. 
Nä ìsäg Hämìåä olduõu kìmì, Cavanåìr bäy öz gözäl musìqìsì 
ìlä  tamaåaya  ruh  verìr,  onu  gözällìådìrìr,  mäna  açímína  kömäk 
edìr. 

 
188 
Tamaåanín  gözäl  tärtìbatí  var:  Köhnä  Bakí,  yenì  Bakí,  köhnä 
häyat. Aydíngìlìn zìrzämì evì, Dövlät bäylärìn ìmarätlärì…, Neft 
buruqlarí,  Xäzär,  zavod,  kübar  häyatí,  ac  fählälär…,  Kontrast 
güclüdür. Bütövlükdä, "Aydín" Mìkayíl Mìrzänìn vä Azärbaycan 
Dram  Teatrínín  uõurlaríndandír.  Mìkayíl  Mìrzä  burada  daha  bö-
yük, daha mìllì görünür. 
 
2000. 
 
"GÜRCÜSTAN" QÄZETÌNÌN ÄMÄKDAÅÍ  
SÜRÄDDÌN MÄMMÄDLÌNÌN Ä.SARACLÍ ÌLÄ 
 MÜSAHÌBÄSÌ. 
(Ìxtìsarla) 

Kataloq: jspui -> bitstream -> 123456789
123456789 -> Yeni və orijinal nəticə və metodların təqdim edilməsi
123456789 -> Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına Təranə Həsənova bəzən abortlardan
123456789 -> Hamlet İsaxanlı Təsisçi və Rektor
123456789 -> Stimularea electrică funcţională Radu Breahnă, Irina Turtureanu
123456789 -> L. A. MƏMMƏdov, E.Ç. ƏKBƏrov, H.Ə. ƏKBƏrov
123456789 -> XƏZƏr universiteti humanitar və sosial elmlər faküLTƏSİ
123456789 -> Azərbaycan Arxeologiyası 2002 Azerbaijan Archeology Vol.: 4 Num.: 3-4
123456789 -> Еколожи Епидемиолоэийа: Сящиййядя Тятбиги вя Тядгигат Методлары
123456789 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ XƏZƏr universiteti
123456789 -> I fəSİL. TÜTÜn haqqinda üMÜMİ MƏlumat

Yüklə 4,66 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə