Яфлатун Сарачлы Хязяр Университяси Няшриййаты



Yüklə 4,66 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə14/15
tarix06.05.2017
ölçüsü4,66 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15
Äflatun müällìm, bìrìncì sualímízí bälkä dä ävvälcädän duy-
musunuz.  Axí,  väzìfäsìndän,  peåäsìndän,  maraq  daìräsìndän  asílí 
olmayaraq  hamímízín  üräyìndä  bìr  därd  qövr  eyläyìr,  xalq  åaìrì 
Sämäd  Vurõun  demìåkän,  "Bakínín  därdì  var..."  Bakí  facìäsì  ìlä 
baõlí nä demäk ìstärdìnìz? 
- Azärbaycan xalqí çox aõír vä matämlì günlär keçìrìr. Åähär 
vä  kändlärìmìz  qara  geyìnìb.  Bu  matämì  Azärbaycana  xarìcì  ìå-
õalçílar yox, sülh ordusu kìmì qälämä verìlän Sovet Ordusu gätìr-
dì. Dìnc ähalì aõír tanklarla äzìlìb töküldü, avtomat atäåìnä tutul-
du. Yanvarín 20-dä Bakí bütün gecänì atäå säsì ìlä keçìrdì. Yüz-
lärlä günahsíz adam mähv edìldì. Daõüstü parkda täzä qäbrìstan-
líq  yarandí  -  Åähìdlär  baõíndakí  Åähìdlär  qäbìrstanlíõí.  Yara-
lananlarín,  tutulanlarín  da  sayí-hesabí  bìlìnmìr.  Bìr  çox  aìlä  hälä 
dä  övladíndan  xäbärsìz  qalíb,  namälum  äsgär  kìmì  bìlìnmädì  öl-
dümü,  qaldímí.  Düz  on  gün  Åähìdlär  baõína  cänazä  getdì.  Azär-
baycanín  här  guåäsìndän  adamlar  gälìb  åähìdlärì  zìyarät  edìr,  bu 
qírõíní törädänlärì länätläyìrlär. 
Ulu åaìrìmìz Åährìyar demìåkän, "Yaxåí bìzì yaman günä sal-
dílar"  -  Ìndì  märkäzdä  bu  cìnayyätì  ört-bastír  etmäyä,  dünya 
ìctmaìyyätìnìn  dìqqätìnì  häqìqätdän  yayíndírmaõa  çalíåírlar.  Hä-
qìqätsä näzìlär, amma üzülmäz. 
Partìyanín Märkäzì Komìtäsìnìn son plenumunda da, sessìya-
da da bìzìm bu därdìmìzä - mìllì facìämìzä laqeyìdlìk, bìganälìk, 

 
189 
hìss etdìk. 
- O kì, söz partìyadan, onun nüfuzundan, yenìdänqurmanín ta-
leyìndän düådü, bu sualíma cavab vermäyìnìzì xahìå edìräm:  
Yenìdnqurma bìzì hara aparír? 
- Doõürdan da, düåünüläsì sualdír kì, bìz hara gedìrìk? 
Son vaxtlar, xüsusän Bakí facìäsìndän sonra yenìdänqurmaya 
da, aåkarlíõa da ümìdlärìmìz azaldí. 
Bìr åeyì dana bìlmärìk kì, bu aåkarlíq çox bälalarín üstünü aç-
dí, därdlärìmìzì demäyä ìmkan verdì. 
Elä  götüräk  37-cì  ìl  hadìsälärìnì: azärbaycanlílarín bìr  hìssä-
sìnìn Qafqazdan köçrülmäsì, ekolojì problemlär - havanín, suyun, 
torpaõín  zähärlänmäsì,  respublìkalarín  vä  xalqlarín  hüququnun, 
mìllì  mänlìyìnìn  tapdalanmasí,  mìllì  münasìbätlärìn  käskìnläådì-
rìlmäsì vä s. 
- Bìr fìloloq alìm kìmì, Azärbaycan Elmlär Akademìyasí Nìza-
mì  adína  Ädäbìyyat  Ìnstìtutunun  elmì  ìåçìsì  kìmì  ädäbìyyat  sahä-
sìndä  görüläcäk  ìålärdän  hansílarí  bìrìncì  däräcälì  hesab  edìrsì-
nìz? 
- Yenìdänqurma ìåíõínda baxanda hälä ädäbìyyat tarìxìmìzdä 
aõ läkälär, açílmamíå sähìfälär, öyränìlmämìå mäsälälär vä åäx-
sìyyätlär  çoxdur.  Onlarín  ìåì,  ämälì,  danílíb,  damõalaníb.  Bunlar 
bärpa olunmalí, haqq, ädalät yerìnì almalídír. 
- Yenìdänqurma dövründä mìllì mäsälänìn käskìnläåmäsì, sìzcä 
nä ìlä älaqädardír? 
- Bìlìrsìz, mìllì mäsälälär problem åäkìldä ävvällär dä var ìdì. 
Camaat  arasínda,  mäclìslärdä,  yolda-ìzdä,  tramvayda,  trolleybus-
da bu barädä azmí eåìdìrìk? Ìntähasí, camaat üräyìnì deåän fìkìrlä-
rì açíq deyä bìlmìrdì. Ìndì ìsä, bälkä dä äksìnä olub... 
Ancaq tässüf kì, ìndìkì aåkarlíqdan suì-ìstìfadä edänlär täxrì-
batçílíq,  åovìnìzm  mövqeyì  tutur,  hätta  torpaq  ìddìasína  düåürlär. 
Elä  Azärbaycanín  durduõu  yerdäcä  baåíbälalí  "Qarabaõ  proble-
mì" deyìlän qondarma problemä mübtäla olmasí belä münasìbätìn 
nätìcäsì deyìlmì? 
Däfälärlä  åahìdì  olmuåam,  neçä  däfä  dä  özüm  ìåtìrak  etmì-
åäm,  ayrí-ayrí  elm  sahälärì  üzrä  gürcü  mütäxässìslärìnì  tez-tez 
Qaxa dävät edìrlär, görüåürlär, söhbätlär aparírlar. Amma ìndìyä 

 
190 
kìmì  bìzì,  yänì,  Bakídakí  Azärbaycanlí  zìyallílarí  Gürcüstana, 
azärbaycanlílar yaåayan rayonlara çaõíran olmayíb. Özümüzdä dä 
täåäbbüs  qtlíõí  var.  Ìmìrlä  müsahìbäsìndä  Cansuõ  Çarkvìanì  dä 
azarbaycanlí  åaìr  dostlarína  üz  tutub  demìådìr  kì,  Gürcüstanda  sì-
zìn yolunuzu gözläyänlär çoxdur. 
- Sözünüzdän belä baåa düådüm kì,ötän hadìsälärì mìllì özünü-
därkìn yüksälìåì kìmì qìymätländìräk. Elämì?.. 
-  Åäksìz.  Mìllì  özünüdärk  gäräk  baåqa  mìllätlärìn  özünüdär-
kìnì  dä  qulaqardína  vurmasín.  Yänì  özün  xoåbäxtlìk  ìstäyìrsänsä 
fìkìrläå kì, baåqasí da bu arzudadír. Elä män bìldìyìmä görä Gür-
cüstanda  da  söhbät  respublìkanín  müstäqìllìyìndän,  suverenlìyìn-
dän gedìr. Ona görä dä respublìkada mäskunlaåan bütün mìllätlä-
rìn nümayändälärì yekdìl olmalídírlar, çäkìcì bìr yerä vurmalídír-
lar. Bax, elä respublìkanín mälum bölgälärìndä baå verän mìllät-
lärarasí  münaqìåälär,  mäncä,  mähz  belä  yekdìllìyìn  olmamasínín 
nätìcäsìdìr. 
-  Bu  dedìyìnìzì  Marneulì-Bolnìsì-Dmanìsì  bölgäsìndäkì  hadì-
sälärä dä åamìl edä bìlärìkmì? 
- Älbättä. O rayonlarda hadìsä baå verän günün sähärìsì män 
oralarda oldum. Rayon vä kändlärì gäzdìk, camaatí sakìtläådìrmä-
yä  çalíådík.  Amma  Bolnìsìdän  azärbaycanlí  aìlälärìnìn  köçmäsì 
xäbärì üräyìmì aõrídír. Burada ìåìn kökünü qurdalamaq lazímdar. 
Mäncä, bu ìådä xalq yox, bìr qrup araqaríådíran günahgardír. Gä-
räk onlar da öz cäzasína çatsín vä Bolnìsìdä ävvälkì mehrìbanlíq 
bärpa olunsun. 
-  Äflatun  müällìm,  sìzì  häm  ädäbìyyat  tarìxìnìn  gözäl  bìlìcìsì 
olan bìr alìm, häm dä gürcü ädäbìyyatíndan mähsuldar tärcümäçì 
kìmì  taníyíríq.  Bunlar  bìr-bìrì  ìlä  haradasa  síx  baõlí  olsalar  da, 
här  halda  yaradícílíõín  ayrí-ayrí  sahälärìdìr.  Bìzì  maraqlandíran 
da  elä  budur  kì,  onlara  ümumì  fäalìyyätìnmìzdä  doõma-ögey  mü-
nasìbät varmí, belä çoxåaxälìlìk ümumì ìåìnìzä mane olurmu, yox-
sa?..  
- Täkcä bìr yaradícílíq sahäsì ìlä mäåõul olanlara häsäd aparí-
ram. Hämìåä eynì sahädä külüng çalírlar. O külüngün zärbäsì ìsä 
özündän  yox,  ìstedaddan  asílídír.  Mänìm  väzìyyätìm  ìkìqat  aõír-
dír.  Özünüz  baxín,  elmì  yaradícílíq,  bädìì  yaradícílíq,  tärcümäçì-

 
191 
lìk. Bäzän elä olur kì, vaxt vä fìzìkì ìmkan tapa bìlmìrsän. Özü dä 
gäräk elä edäsän kì, nä ondan gerì qalasan, nä bundan, här sahä-
dä özünämäxsus näfäsìnì, üslubunu saxlayasan. Män buna çalíåí-
ram. Nä däräcädä naìl oluram, bunu oxucular daha yaxåí bìlìrlär. 
-Baõíålayín,  sìzìn  åerlärìnìzdän  yadímda  qalan  deyìmlär  çox-
dur; ancaq elä bìlìräm, bu deyìmlär ìçìndä än kolorìtlìsì  
Bura mehrìbandí, xoådu här käsä, 
Can qurban eyläyär bìrì can desä. 
Kìm kì, Äflatunu görmäk ìstäsä, 
Elì Saraçlídí, yurdu Borçalí  
kälamídír. Bu sìzìn özünütäqdìmìnìzdìr, yoxsa elä, yurda baõ-
lílíõínízín ìfadäsìdìr? 
-  Äslìnä  qalsa,  män  özümütäqdìm  mäqsädì  güdmämìåäm. 
Burada  ata  yurda  mähbbätdän  baåqa,  härgah,  özümütäqdìm  dä 
näzärä çarpírsa, nolar, çarpsín da. Yalan ha demìräm.  
Mänìm  “Üräyìmìn  baåíndadí  Borçalí”  mìsram  da  var.  Bu  da 
mähäbbätdän, övlad sevgìsìndän doõmayíbmí? O yurd mänìm ata 
yurdumdur. Ata yurdundan müqäddäs nä var?! Bu yurda vurõun-
luõumun  kökü  dä,  säbäbì  dä  därìndìr.  Bunu  män  gözümü  açan-
dan, özümü bìländän duymuåam. Amma bìlmìräm, bu hardan baå-
lanír.  Soy  kökümüzün  bu  torpaqda  mìnìllìklärlä  boy  atmasíndan-
mí,  nakam  bìr  eåqìn  sízíltísíndanmí, elìmìzìn, obamízín  bìn-bärä-
kätìndänmì, qeyrätìndänmì, ülfätìndänmì?.. Bìlmìräm... 
Bu  mövzuda  sìlsìlä  åer  dä  yazmíåam,  yenä  üräyìm  doludur. 
Män belä fìkìrdäyäm kì, oradakí el-obamízín tarìxì, mädänìyyätì, 
ädäbìyyatí,  bìr  sözlä,  dünänì,  bu  günü  haqqínda  xüsusì  kìtab  ya-
zílmalídír.  Onda  bu  mövzuda  yalan-yanlíå  söhbätlärä  dä  son  qo-
yular, özümüzü dä tanída bìlärìk.  
Bìz gäräk öz el-obamízín soy kökünü qoruyub saxlayaq, onla-
rín  adínín  däyìådìrmäsìnä  yol  vermäyäk.  Zìylílarímíz  aõílla-ka-
malla  häräkät  etmälìdìrlär.  Üräkdä  täpär  gäräkdìr.  Gürcüstanda 
azärbaycanlílara  mäxsus  qädìm  abìdälär,  mäscìdlär  bärpa  olun-
malí, täzälärì tìkìlmälìdìr. 
- Belä hìss edìrìk kì, bu dedìklärìnìz bayaq sualímíza tutalõac 
seçdìyìmìz mìsralarínízín "yurdu Borçalí" hìssäsìnä cavabdír. Bäs, 
"elì Saraçlídír," hìssäsì?.. 

 
192 
-  Hä,  demäk,  belä.  Saraçlí  haqqínda  nä  deyä  bìläräm?  Yenä 
bìr åerìm yadíma düådü: 
Häm yaåayír üräyìmìn baåínda,  
Häm yaåadír öz adímí Saraçlí. 
O, ata-ana obamdír, babalarímín, yeddì arxa dolananímín qä-
bìrlärì  ordadír.  Saraçlanín  tarìxì  qädìm,  täbìätì  gözäl,  adamlarí 
qeyrätlìdìr.  Bu  känddän  åaìr  dä  çíxíb,alìm  dä,  häkìm  dä,  hakìm 
dä, aåíq da, partìya ìåçìsì dä. Görüläsì ìålär dä çoxdur. Känd yol-
larí  yaxåí  deyìl,  su  çatíåmír,  gänc  aìlälär  torpaqla  ìstänìlän  kìmì 
tämìn  olunmurlar.  Hätta buna  yuxarídan  åüurlu  maneälär  dä  var. 
Mäscìd adí ìlä tìkìlän bìnadan 70 ìldìr kì, kulub kìmì ìstìfadä edì-
lìr.  Än  äväzsìz  täbìì  särvät  olan  meåäyä  baxímsízlíõí,  laqeydlìyì 
onun ìnsafsízcasína qírílmasíní eåìdändä sarsílíram.  
- Bayaq bìr söz dedìnìz: 
"Män  gürcüstanlí  olmaõímla  här  yerdä  vä  hämìåä  fäxr  edì-
räm". Bìzcä bu ìftìxar hìssìmìzìn bìr ucu da gedìb çíxír gürcü tor-
paõína, gürcü xalqína, gürcü mädänìyyätìnä, ädäbìyyatína mähäb-
bätä. Ìlya Çavçavadzedän Akakì Seretelìdän, Vaja Påavelidan, Mì-
xaìl Cavaxiåìvìlìdän, Karlo Kaladzedän, Sìmon Çìkovanìdän, Ìrak-
lì Abaåìdzedän, Nodar Dumbadzedän, Åota Niånìanìdzedän vä baå-
qalaríndan tärcümälärìnìz yaxåí bädììdìr. Bu yöndä planlaríníz? 
-Gürcüstanlí olasan gürcü dìlìnì, gürcü ädäbìyyatíní, bìlmäyä-
sän vä qäläm-ählì ola-ola o xalqín mänävì ìncìlärìnì täblìõ etmä-
yäsän-bu  adama  ar  gälìr.  Bakíya  köçändän  bärì  ìkì  qonåu  xalq 
arasínda  mänävì  körpünün  möhkämlänmäsìnä  säy  göstärmìåäm. 
Nahaqdan deyìl kì, tärcümänì mänävì körpü adlandíríríq. 
Qaldí planlarím.-15 cìlddän ìbarät "Zaqafqazìya xalqlarí ädä-
bìyyatlarí"  antologìyasí  hazírlanír.  Bu  näårìn  redaksìya  heyätìnä 
män  dä  daxìläm,  gürcü  ädäbìyyatí  hìssäsìnìn  tärtìbçìsìyäm.  Bu 
yöndä sìz dä (Gürcüstanda yaåayan azärbaycanlí ädäbì qüvvälärì 
näzärdä tuturam) çox ìå görä bìlärsìnìz. Çünkì sìz gürcü ädäbì ìc-
tìmayyätì, ädäbì prosesì ìlä bìrbaåa tämasdasíníz, gürcü ädäbìyya-
tínda  hansí  äsärlärìn  ìncì  kìmì  qäbul  edìldìyìnä  bälädsìnìz.  Sìzìn 
tärcümälärìnìz,  åübhäsìz,  daha  kalorìtlì  alína  bìlär.  Bu  baxímdan 
Ìmìrìn,  Süleymanín,  Hämìdìn,  Näsìbìn,  Älìxanín,  Valehìn,  Emì-
nìn, sänìn vä baåqalarínín fäalìyyätìnä ümìd bäsläyìrìk. Orada sì-

 
193 
zìn  aranízdan  yaxåí  jurnalìstlär,  ädäbìyyatåünaslar,  tänqìdçìlär, 
åaìrlär, nasìrlär yetìåä bìlär, yetìåìr dä, nolar yaxåí tärcümäçìlär dä 
yetìåsìn. 
- Yadímdadír, Azärbaycan Elmlär Akademìyasínín häqìqì üzvü 
Kamal Talíbzadä vä hämkaríníz Arìf Mämmäd bìzìm qäzetdä Sìzìn 
haqqínízda  çap  etdìrdìklärì  mäqalädä  Sìzdän  Gürcüstan  azärbay-
canlílarínín - öz hämellìlärìnìzìn son däräcä qayõíkeåì, dìqqätlì vä 
xeyrxah  adam  kìmì  aõízdolusu  daníåíblar.  Bu  cähätì  özünüz  dä 
hìss edìrsìnìzmì? 
-  Män  bunu  kor-koranä,  gözüyumulu  etmìräm  ha.  Älbättä 
hìss edìräm. Baåqa cür ola bìlärmì kì? Bìr dä görürsän, kìmsä bìr 
cavan  gäldì  Ìnstìtutumuza.  Heç  kìmì  dä  tanímír.  Bìlmìr  kìmä  ya-
xínlaåsín,  kìmìnlä  mäslähätläåsìn.  Bìländä  kì,  o  gürcüstanlídír, 
onunla ünsìyyätä gìrmämäk ìnsafsízlíq olar. Ondan yerìnì-yurdu-
nu, ìå-gücünü näyä, hansí sahäyä, hansí mövzuya maraõí olduõu-
nu soruåuram.  
Beläcä  dä  aramízda  sämìmìyyät  yaranír.  Vallah  bu  mänìm 
yerlìçìlìyìm-zadím  deyìl,  bu  hämellìlärìmä  kömäk  etmäk,  äl  tut-
maq  ìstädìyìmdän  ìrälì  gälìr.  Elä  sänì  götüräk.  Elmì  rähbärìn 
olanda sänä kömäk etmäyìm yerlìçìlìk ìdìmì? 
- Ìndìcä dä dedìk, Sìzìn, necä deyärlär, ahíl mäslähätìnìzä ehtì-
yac duyulur. Bìzä - gürcüstanlí azärbaycanlílara sözünüz, tapåírí-
õíníz?  
- Bu gün Gürcüstanda ìstedadlí åaìrlär çoxdur. Räåìd Hacallí, 
Älì Sängärlì, Älìxan Bìnnätoõlu, Älì Abbas, Älìxan Düågün, Arìf 
Mustafazadä,  Osman  Ähmädoõlu,  Nìzamì  Saraçlí,  Sämäd  Qara-
çöp, Allahverdì Tählälì, Eyvaz Älläzoõlu, Rafìq Hümmät vä baå-
qalarí  yaxåí  axtaríå  yollaríndadírlar.  Onlara  uõur  dìläyìräm,  qoy 
torpaõín  o  elìn  ulusun,  oradakí  zängìn  el  sänätìnìn  adína  layìq 
äsärlär yaratsínlar.  
Hämyerlìlärìmä  bu  günkü  müräkkäb  väzìyyätdän  här  åeyì 
ayíq baåla qìymätländìrmäyì tövsìyä edìräm. Bìr dä saõ-salamat-
líq, ämìn-amanlíq dìläyìräm.  
20.II.1990. 
 
 

 
194 
"ÄLÌ VÄ NÌNO" ROMANÍNÍN MÜÄLLÌFÌ 
MÄSÄLÄSÌ ÌLÄ BAÕLÍ TOPLANTÍDA 
 
Gìrìå sözü 
 
Öncä hamínízí salamlayíram. Nìzamì adína Ädäbìyyat Ìnstìtu-
tuna  xoå  gälìbsìnìz.  Hämìåä  çätìn  zamanda,  problem  yarananda, 
zìyalí, mütäxässìs sözünä ehtìyac duyulur.  
Ädäbìyyat Ìnstìtutu Nìzamì, Füzulì, Mìrzä Fätälì, Mìrzä Cälìl, 
H.Cavìd,  A.Åaìq,  S.Vurõun  kìmì  böyük  sänätkarlarín  ruhunu  ya-
åadír,  yaåayír.  Belä  åäxsìyyätlärdän  bìrì  dä  Yusìf  Väzìr  Çämän-
zämìnlìdìr.  Vä  onun  adí  ìlä  baõlí  bìr  problemì  aydínlaådírmaõa 
toplanmíåíq. 
Bìlìrsìnìz  kì,  "Älì  vä  Nìno"  romaní  meydana  çíxandan  bärì 
onun müällìflìyì mäsäläsì ätrafínda söz-söhbätlär käsìlmìr. P.Xä-
lìlov,  Q.Ìlkìn,  B.Mämmädov,  A.Abdulla  vä  baåqalarí  romanín 
Y.Väzìr  qälämìndän  çíxdíõíní  bìldìrìrlär.  K.Mämmädov,  A.Za-
manov, T.Hüseynov vä baåqalarí ìsä onun Y.Väzìrlä heç bìr baõ-
lílíõí olmadíõíní söyläyìrlär. 
Bìz  "Älì  vä  Nìno"  romaníní  zorla  Y.Väzìrä  aìd  etmäk  firkin-
dän  uzaõíq.  Äsaslí  dälìl-sübutsuz  bu  fìkrì  ìnkar  etmäk  dä  doõru 
deyìl.  Äslìndä  bu  romanín  Y.Väzìrä  aìd  olub-olmamasí  onu  åöh-
rätìnì nä artírír, nä dä azaldír. O, ädäbìyyat tarìxìmìzdä layìqlì ye-
rìnì  alíb.  Yada  salsaq  kì,  äsär  var  müällìfä  görä  yaåayír,  müällìf 
var äsärä görä - åäxsän män dä doõma Qarabaõímízla, ìstìqlal ta-
rìxìmìzlä baõlí olan bu romanín Y.Väzìrìn olmasíní çox ìstärdìm. 
Ancaq gälìn arzu vä ìstäklärìmìzdän yox, faktlarímízdan daníåaq, 
häqìqätì söyläyäk, fìkìr mübadìläsì aparaq. 
Belä düåünüräm kì, hamímíz romaní oxumuåuq, onun haqqín-
da änänälì formada märuzäyä ehtìyac yoxdur. Gälìn öncä romaní 
atalarína  aìd  edän  vä  buna  hamínín  ìnanmasíní  ìstäyän  Fìkrät 
bäyä  vä  Orxan  bäyä  söz  veräk.  Onlar  öz  düåüncälärìnì  desìnlär, 
sonra müzakìräyä keçäk. 
 
Çíxíå vä son söz 
 
Çox saõ olun kì, problemìn aydínlaådírílmasínda belä fäal ìåtì-
rak etdìnìz. Xüsusìlä qonaqlarímízdan yazíçí Qílman Ìlkìn, Manaf 

 
195 
Süleymanov,  Sabìr  Ähmädov,  eläcä  dä  Ìsfändìyar  Vahabzadä, 
Bäylär Mämmädov vä baåqalarína ayríca täåäkkür edìräm. 
Müzakìrä  göstärdì  kì,  bu  problemì  ìclas  vä  qärarlarla  häll  et-
mäk  olmaz,  äsìl  ädäbì,  elmì  fakt  vä  sübutlar  gäräkdìr.  Än  baålí-
casí ìsä nä qädär kì, romanín älyazmasí Vyanada çap edìlän näå-
rìyyatín  arxìvìndän  äldä  edìlmäyìb,  heç  bìr  qärar  tarìxì  häqìqätä 
uyõun ola bìlmäz. Bìz dä onu dolaådírmamalíyíq. Sìzlär kìmì mä-
nìm  dä  xeylì  faktlarím  var.  Ancaq  män  bu  romaní  Y.Väzìrìn  sa-
yanlarí,  nä  dä  onu  ìnkar  edänlärì  haqlí  bìlìräm.  Mänìm  fakt  vä 
dälìllärìm dä ìkì yöndädìr. 
1."Älì vä Nìno"nun Y.Väzìrìn olmasí ìnamí. 
1.Romanín  mövzusu  Xalq  Cümhurìyyätì  dönämìndändìr,  bu-
rada ìstìqlal vä müstäqìllìk uõrunda mübarìzälär kädärlì, sevìnclì 
günlär,  müräkkäb  ädäbì-sìyasì-sosìal  häyat  olduõu  kìmì  täsvìr 
olunur. Bütün bunlarí Cümhurìyyät hökumätìnìn dìplomatí Y.Vä-
zìr daha yaxåí bìlìrdì. 
2.Romanda vätän, yurd sevgìsì, Azärbaycana mähäbbät qírmí-
zí  xätlä  keçìr.  Äsärìn  baå  qährämaní  Älì  xan  rus-alman  savaåína 
getmìr, deyìr: "Çarín heç bìr çaõíríåí mänì vätän torpaõíndan ayíra 
bìlmäz.  Bìzìm  vätänìmìzìn  mänìm  qílíncíma  hälä  ehtìyací  ola-
caq". Bununla o, ìstìqlal uõrunda savaåí deyìrdì. Özü dä Gäncädä 
rus  ìåõalçílarí  ìlä  savaåda  olur.  Belä  obrazí  Y.Väzìr  daha  üräklä 
yaradardí. 
3.Älì  xan  vä  Y.Väzìrìn  "Studentlär"  romanínín  qährämaní 
Rüstäm bäyìn görüålärì, sìyasì häyata maraqlarí, mähäbbät macä-
ralarí, partìya vä qurumlara münasìbätlärì ìlä bìr-bìrìnä bänzäyìr-
dìlär. 
4.Älì  xan  Azärbaycanín  müstäqìllìyìnìn  äldän  getmäsìnìn  gü-
nahíní  Rusìyada  görür.  Dar  ayaqda  yardímí  Rusìyadan,  Ìrandan 
yox, Türkìyädän, Qärbdän umurdu. Bu, elä Y.Väzìrìn düåüncälä-
rì ìlä säsläåìr. 
Romanda  Älì  xan  täläbä  dostu  Seyìd  Mustafaní  Rusìya,  Ìran 
täblìõatíndan çäkìndìrmäyä çalíåír. Rusìya mìllätlär, Ìran sünnì åì-
yälär  arasínda  dava  salír,  -  deyìr.  Baåa  salír  kì,  "Türkìyä  bìzìm 
tayfadír,  eynì  dìldä  daníåíríq,  damarlarímízdan  turan  qaní  axír". 
Bu fìkìr AXC-nìn Türkìyä säfìrì Y.Väzìrä çox aìddìr. 

 
196 
5.Romanín  müällìfì  türkçüdür,  tarìxì  yaxåí  bìlìr.  Qädìm  türk 
tayfalaríndan,  sìbìr  türklärìndän,  bozqurddan,  sälcuqlardan  mä-
häbbätlä söhbät açír. Y.Väzìrìn bu ìllärdä qädìm türklär, Prìbaltì-
kada  belä  türk  ìzlärì  haqqínda  äsär  yazmasí  da  onun  bu  äsärìn 
müällìfì olmasí fìkrìnì yaradír. 
6.Romanda AXC uõrunda çalíåanlar, onun bäzì xadìmlärì fäxr-
lä  qälämä  alínír.  Xüsusìlä  AXC  hökumätìnìn  baå  nazìrì  Fätälì 
Xan  Xoyskì,  härbì  nazìr  Mehmandarov,  mìlyonçu,  xeyrìyyäçì 
Musa  Naõíyev,  Åämsì  Äsädullayevìn  oõlanlarí  Mìrzä  Äsädulla, 
Älì vä baåqalarí tarìxì åäxsìyyät kìmì verìlìr. Bunlarí yalníz Y.Vä-
zìr belä yerlì-yataqlí äsärä gätìrä bìlärdì. 
7.Älì  xan  AXC  dönämìndä  XÌN-dä  Avropa  dövlätlärì  üzrä 
Ataåe vä Parìsdä konsul olur. Bu fakt Y.Väzìrìn özünün Ukrayna-
da räsmì nümayändä, Türkìyädä säfìr olmasíní yada salír. 
8.Romanda  Qarabaõ,  xüsusìlä  Åuåa  häyatí,  onun  tarìxì, gözäl-
lìyì,  Qarabaõ  atlarí,  musìqìçìlärì,  adamlarí  sevgìlärlä  täsvìr  olu-
nur.  Älì  xan  hämìåä  deyìr:  "Yayda  Åuåaya  gedäcäyìk".  Bunlarí 
yalníz åuåalí ädìb qälämä ala bìlärdì, Y.Väzìr kìmì. 
9.Äsärdä  türk-ermänì  toqquåmasína  ayríca  toxunulur.  1918-cì 
ìldä Azärbaycanda fìtnä-fäsad törädän Åaumyan, Andranìk, Lala-
yan  kìmì  daånak-bolåevìk  tör-töküntülärì  länätlänìr.  Hätta  Lala-
yan Musa Naõíyevì öldürür, Naxararyan Älì xanín nìåanlísíní qa-
çírdír vä s. Seyìd Mustafa deyìr: "Ermänìdän bìzä dost olmaz. On-
lar  ruslarla  olacaq".  Älì  xan  qatìl  ermänìnì  öldürändä  dostu  Mä-
hämmäd  deyìr:  "Nä  yaxåí  ìå  gördün,  sänä  ömrüm  boyu  hörmät 
edäcäm". Belä motìvlär romanda çoxdur vä bunlarí Y.Väzìr daha 
yaxåí bìlìrdì. 
10.Romanda dìqqätì çäkän bìr cähät dä azadlíq mücahìdì Åeyx 
Åamìlä  sevgìlärdìr.  Bu  hìssälär  Y.Väzìrìn  "Gündälìy"ìndä  Åeyx 
Åamìl haqda yazdíõí fìkìrlärlä síx säsläåìr. Bu da äsärìn Y.Väzìrìn 
ola bìläcäyìnä bìr gümandír. 
11.Älì  xanín  "Ordumuz  Ermänìstanla  särhäddä  getmälìdìr", 
"Yalamada 30 mìn rus äsgärì var" kìmì sözlärì elä bìl gänc dìplo-
mat  Y.Väzìr  deyìr.  Qarabaõ,  bähaìlär,  Qacarlar  vä  s.  haqqíndakí 
söhbätlärì ìsä Y.Väzìrìn "Ìkì od arasínda" romaníndakí eynì mäz-
munlu fìkìrlärì yada salír. 

 
197 
12.Y.Väzìrìn dä, Älì xanín da bìoqrafìyasínda oxåar faktlar var. 
Här ìkìsìnìn atasí üç däfä evlänìb, här ìkìsì üçüncü arvaddandír. 
13.Y.Väzìr sürgündän göndärdìyì bìr neçä açíqlamada Älì ìm-
zasí qoyub, onun ìmzalaríndan bìrì dä Älìqulu xandír. 
14.1935-cì  ìldä  Bakí  Unìversìtetìndä  Y.Väzìrìn  täläbäsì  olan 
Mustafa  Türkäqul  bìldìrìb  kì,  bu  romanín  Y.Väzìrìn  olduõunu 
Ü.Hacíbäylìnìn  qardaåí  Ceyhunbäy  Hacíbäylì  deyìb.  M.Türkäqul 
qätì bìldìrìr kì, Y.Väzìr bu äsärì ìlk olaraq Azärì türkcäsìndä ya-
zíb. Buna da ämìndìr kì, "bu äsär haqda bäzì notlar bulunacaq". 
15.1937-cì ìldä "Älì vä Nìno" romaníní alman dìlìndä buraxan 
näårìyyatín dìrektorunun ömür-gün yoldaåí xaním Tollun 1920-cì 
ìldä  näårìyyata  gälän  adamín  Y.Väzìr  olmasí  fìkrì dä  qeyrì-cìddì 
olsa da maraqlídír. 
16. Y.Väzìrìn oõlanlarí Fìkrät bäyìn vä Orxan bäìyìn bu sözlä-
rìnì dä yada salaq: "Atamíz 1937-cì ìldä qalín bìr qovluq alíb ìçä-
rìsìndäkì  äsärìnì  gözümüzün  qaråísínda  dìvar  sobasínda  yandírdí. 
Anamízín  dedìyì  sözlär  ìndì  dä  qulaqlarímízdan  getmäyìb:  "Vaxt 
gäläcäk  bü  yanan  äsärìn  här  sähìfäsì  qízíl  qìymätìnä  aranacaq". 
Vaxt gäldì, ancaq, nä yazíq kì, arayíb bulmamíå fìkìr yürüdürük. 
II. Äks fakt vä dälìllär: 
1.Romandakí  hadìsälärìn  çoxu  Bakída  cäräyan  edìr.  Burada 
Ìçärì åähär, Nargìn adasí, Qíz qalasí, Bìbì-heybät, Bayíl, mäscìd-
lär  vä  s.  haqqínda  genìå  söhbät  gedìr,  Bakínín  tarìxçäsìnä  näzär 
salínír.  Bunlarí  Y.Väzìr  çätìn  kì,  yaza  bìläydì.  Çünkì  o,  Bakída 
çox az olmuådu, buraní elä yaxåí tanímírdí. 
2.Romanda  ävväldän  axíra  mähäbbät  xättì  üstündür.  Baåqa 
olaylar  da  bu  fonda  verìlìr.  Y.Väzìrìn  heç  bìr  äsärìndä  belä  ro-
mantìk mähäbbät macärasí yoxdur. Yänì, bu o qädär dä Y.Väzìr 
yaradícílíõína xas olan cähät deyìl. 
3.Çoxsaylí  hadìsä  vä  ähvalatlarín  äsärä  doldurulmasí,  bäzän 
sünì  åäkìldä  täsvìrì  (mäs:  gìmnazìyada  täläbälärìn,  Qarabaõda 
aåíq mäclìslärìnìn, Tìflìsdä qonaqlíqlarín, hamamlarín, Daõístanda 
aul häyatínín, Ìranda mätläbdän uzaq ähvalatlarín) Y.Väzìr qälä-
mìnä uyõun deyìl. O, hämìåä bìldìyì, müåahìdä etdìyì konkret ha-
dìsälärì  täbìì  åäkìldä  ustalíqla  qälämä  alírdí.  Artíq  täfsìlatlara, 
macäralíõa uymurdu. 

 
198 
4.Älì xan Azärbaycan türkcäsìnä tatar dìlì deyìr. Y.Väzìr bütün 
bädìì äsärlärìndä vä mäqalälärìndä türk dìlì deyìb. 
5.Äsärdä Mìrzä Äsädulla AXC-nìn xarìcì ìålär nazìrì kìmì ve-
rìlìr.  Ancaq  o  zaman  xarìcì  ìålär  nazìrì  Ä.Topçubaåov,  F.Xoyskì, 
M.Hacínskì, M.Y.Cäfärov olublar, Mìrzä Äsädulla yox. AXC-nìn 
tarìxçäsìnì bìlän, ìstìqlalçí Y.Väzìr belä xäta etmäzdì. 
6.Romanda F.Xoyskì, Mìrzä Äsädulla, Älì xan vä baåqalarínín 
AXC  ìlä  baõlí  fäalìyyätì dä  verìlìr.  Ancaq  onu  yaradan  M.Ä.Rä-
sulzadä,  Ä.Topçubaåov,  N.Yusìfbäylì  kìmì  öndärlär  heç  anílmír. 
Y.Väzìr mäsäläyä tarìxìlìk prìnsìpì ìlä yanaåardí.  
7.Älì  xanín  ermänì  düåmänìnì  öldürdükdän  sonra  anaåa,  sulu 
qälyana quråanmasí çox sünìdìr. Y.Väzìr qälämìnä yaddír. 
8.Bìr mäclìsdä muõamatí täsvìr edän müällìf deyìr: "Xanändä 
çox bärk, tükürpärdìcì bìr nìfrätlä dedì: 
Sän, ey nazänìn, bìr sìçan kìmì, 
Keçärdìn meydandan qonåu evìnä; 
Vä yaxud: 
O bìr çaqqaldír, bìr allahsízdír, 
Ah fälakät, ah müsìbät, ah rüsvayçílíq". 
Açíqca duyulur kì, bu müsälman, türk äxlaqí deyìmlärì deyìl. Bu 
türk,  müsälman  yox,  yabançí  müällìfìn  qälämìndän  çíxíb,  sonra 
türkcäyä çevrìlìb. 
Äsärdä  elä  hämìn  muõamatí  eåìdän  gìmnazìya  müdìrì  deyìr: 
"Nä  çìrkìn  musìqìdìr,  elä  bìl  Qafqaz  eååäyìnìn  anqírtísína  qulaq 
asírsan".  Ävväla,  Y.Väzìr  heç  vaxt  belä  ìfadälär  ìålätmäzdì,  här 
hansí  bìr  türk  dä,  müsälman  da.  Ìkìncìsì,  Y.Väzìr  belä  muõamat 
mäclìsìnì  Bakída  yox,  Qarabaõda  täsvìr  edärdì.  Üçüncüsü  dä  kì, 
açíqca görünür kì, bu äsärì yazan ya muõamatí bìlmìr, ya da ondan 
zähläsì gedìr kì, belä ìyränc sözlär ìålädìb. 
9.Romanda,  qärìbädìr  kì,  Qarabaõ  aåíq  mäclìslärìndän  söhbät 
gedìr  kì,  bunun  özü  dä  müällìfìn  Qarabaõín  ìncäsänätìndä  özünä-
mäxsusluõunu,  burada  aåíq  sänätìnìn  yox,  muõamatín  daha  säcìy-
yävì olduõunu bìlmädìyìnì göstärìr. 
10.Älì  xanín  gürcü  qízí  Nìnonu  sevmäsìnä  A.S.Qrìboyedovun 
Nìna Çavçavadze ìlä ìzdìvací örnäk göstärìlìr. Elä Älì xanín sevgì-
lìsìnìn  Nìno  adlanmasí  da  onunla  baõlídír.  Bìzcä  ävväla,  bu  faktí 

 
199 
heç  Y.Väzìr  bìlmìrdì.  Ìnkìncìsì  dä,  o  heç  vaxt  sünì  örnäk  götür-
mäzdì. 
11.Bu  yaxínlarda  Qurban  Säìd  ìmzasí  ìlä  daha  bìr  kìtab  çíxíb. 
Onun  baåqa  äsärlärì  dä  var.  Yänì  bu  romanín  Qurban  Säìdä  aìd 
edìlmäsìnìn dä müäyyän säbäblärì var. Burda Ìsfändìyar Vahabza-
dä  däqìq  faktlar  gätìrdì.  Bunlara  elä-belä  yanaåmaq  olmaz.  Mänä 
elä  gälìr  kì,  bu  bìr  neçä  saatda  sämärälì  fìkìr  mübadìläsì  etdìk, 
düåündük, daåíndíq. Düzdür, qätì qärara gälä bìlmädìk, gälä dä bìl-
märìk. Yenä deyìräm, bu mäsälä ìclaslarla häll olan deyìl. Nä qä-
där kì, äsärìn älyazmasíní äldä etmämìåìk, roman kìmìn adína olur-
olsun  müällìflìyì  mäsäläsì  mübahìsälì  qalacaq.  Gälìn  äsärìn 
älyazmasíní äldä etmäk barädä düåünäk, älbättä araådírmalarímízí 
da davam etdìräk. Bìr daha hamíníza täåäkkür edìräm, saõ olun!.. 
 
AZÄRBAYCAN RADÌOSUNUN ÅÖBÄ MÜDÌRÌ,  
ÅAÌR ÌBRAHÌM GÖYÇAYLÍNÍN  
Ä.SARAÇLÍ ÌLÄ MÜSAHÌBÄSÌ 
 
1.Äflatun müällìm, Azärbaycanín ìndìkì väzìyyätìnì, sìyasì du-
rumunu necä qìymätländìrìrsìnìz? 
-  Azärbaycanín  ìndìkì  sìyasì  durumu  çox  da  üräk  açan  deyìl. 
Qarabaõ,  baåqa  rayonlarímíz  düåmän  tapdíõí  altíndadírsa,  1  mìl-
yon qaçqínímíz varsa, xalqín maddì häyat sävìyyäsì aåaõídírsa sì-
yasì durum necä yaxåí ola bìlär? Åuåaní, Laçíní azad etmädän nä 
sìyasì, nä dä sosìal durumun yaxåílíõíndan daníåa bìlmärìk. 
Ìqtìdar-müxalìfät münasìbätlärì dä sìyasì häyatí gärgìnläådìrìr. 
Här  ìkì  täräf  dìaloq  vä  güzäåtdän  çox  zora  arxalanír.  Olaylarín 
küçä  vä meydanlara  keçmäsì  daha  qorxuludur.  Ölkädä  demokra-
tìk ab-hava, mìllì baríåíq, sìyasì anlaåma, ìqtìsadì ìslahatlar olma-
dan sìyasì durumun düzälmäsìnä ìnanmíram. 
2.Belä fìkìr var kì, här bìr sänät adamí öz sahäsì ìlä mäåõul ol-
malídír, sìyasätä qoåulmamalídír. Bununla razísínízmí? 
- Xeyr. Ägär bayaq dedìyìmìz kìmì, vätänìn, mìllätìn belä aõír 
vaxtídírsa,  torpaq  äldän  gedìbsä,  Güneydän,  Quzeydän  tarìxän 
bìzì parçalayan dövlätlär bu gün dä sövdäläåìb, bìzä dìå qícíyírlar-
sa, sänätkar necä bìganä, bìtäräf qala bìlär? Sänätkar vätänä, mìl-

 
200 
lätä xìdmät edìr, vätän, mìllät tählükädädìrsä, sänätkar bu cäbhä-
dä  dä  xalqín  önündä  olmalídír.  Bäs  rus-alman  savaåínda  nìyä 
Azärbaycan  åaìrlärì  qälämì  süngüyä  çevìrmìådì.  Tarìxän  ìnqìlab-
larín, sìyasì häräkatlarín, ìstìqlal vä azadlíõín ìdeoloqlarínín çoxu 
elä  sänätkar  olub.  Adìcä  bìzdä  1918-1920-cì  ìllärì  yada  salaq. 
M.Hadì,  Ü.Hacíbäylì,  Ä.Cavad,  C.Cabbarlí,  M.B.Mämmädzadä, 
S.Hüseyn  vä  baåqa  sänätkarlar  Azärbaycan  Cümhurìyyätìnìn 
ìdeoloqlaríndan, tärännümçülärìndän ìdìlär . 
Amma bu gün näyìnkì ìstìqlal, müstäqìllìk, heç savaå, Qarabaõ 
mövzusunda  layìqlì  sänät  äsärlärì  dä  yaranmír.  Sänätkarlarímíz 
sìyasì  häyatda  passìv  ìåtìrak  edìr.  Ona  ìstìqamät  vermìr.  Bäzìlärì 
ìsä  özünü  tämìn  etmäk,  väzìfä  almaq  mäqsädì  ìlä  yersìz  tärìfä, 
mäddahlíõa  keçìr.  Bu  da  ìctìmaì  fìkrì  çaådírmaq,  naåílarín  säsìnä 
säs vermäk kìmì bìr åeydìr. 
3.Qäm,  kädär  ìnsaní  düåünmäyä  mäcbur  edän,  dünyaní  därk 
elämäyä yönäldän güclü vasìtädìr. Kädärdän öyrändìyìmìz anlarí 
necä düåünürsünüz? 
-  Kädärdän  öyrändìyìm  anlarí  täkcä  düåünmüräm,  onlarla 
yaåayíram. Bìr åerìmdä deyìräm: 
 
Mänìm uåaqlíqdan qäm karvaním var, 
Üräklär tìträdän bìr dastaním var. 
 
Belä bìr aní deyìm: Atam vaxtsíz dünyasíní däyìåmìådì. Anam 
beå  uåaqla  qalmíådí.  Dolanmaq  çox  aõír  ìdì,  1945-50-cì  ìllärdän 
deyìräm. Zämìlärdän gìzlìncä baåaq yíõír, tämìzläyìr, bìr kìsä do-
landa qonåu kändä däyìrmana aparírdíq. Bìr gün mänì dä göndär-
dìlär. Ìkì gün növbä (nobat) gözlädìm. Elä orada da dän kìsälärì-
nìn  üstündä  yatírdím.  Bìr  gecä  yarída  növbäm  çatdí.  Däyìrmançí 
mänì ìçärìdän qovdu kì, dänìn üyündü, çíx get. O känddän Saraç-
líya  (kändìmìzä)  gedän  yol  da  tärs  kìmì  düz  qäbìrìstanlíõín  orta-
síndan  keçìrdì.  Än  çox  ölüdän,  qäbrìstandan  qorxurdum,  lap 
gündüz dä. Ìndì ìåä bax kì, gecä yarí qaranlíqda buradan keçmälì 
ìdìm. Qäbrìstanlíõín ortasínda ulaq qäfìl dayandí, getmädì, neylä-
dìm tärpänmädì. Qorxudan säsìm dä çíxmírdí. Özümdä deyìldìm. 
Qabaqda  bìr  ìrì  qaraltí  görünürdü.  bìrdän  göyärçìn  kìmì  bìr  quå 
düz gälìb ulaõín qabaõína qondu, ävvälkì qaraltí yox oldu, bundan 

 
201 
sonra ulaq tärpändì. Quå dedìyìm o sìrlì åey mänì qäbìrìstanlíqdan 
gätìrìb kändä yaxín yerä çatdírdí vä qäfìldän yox oldu. Män son-
ralar  anladím  kì,  bu  3-4  ìl  ävväl  dünyasíní  däyìåmìå  atamín  ruhu 
ìdì.  Mänì  o  dähåätlì  gecädä,  bälkä  dä  ölümdän  qurtarmíådí.  Bu 
aní ömür boyu xatírlayíram. Vä män bundan sonra häyatda qaran-
líqdan  sonra  ìåíq,  zülmdän  sonra  azadlíq  olacaõína  ìnandím, 
özümdä cäsarät tapdím. Bunu mänä atamín ruhu öyrätdì. 
4.Därdì  özü  kìmì  yaåayan  vä  bu  keyfìyyätdä  tayí-bärabärì  ol-
mayan Füzulì heç bìr ìdeologìyaya xìdmät etmäyìb, buna necä ba-
xírsíníz? 
- Doõrudan da, heç käs eåqì, därdì Füzulì qädär, sarsíntílí, göz 
yaåí  ìlä  tärännüm  etmäyìb.  Füzulì  qäzällärì  ayrílíq,  häsrät,  därd, 
ämäl  hìmnì  kìmì  säslänìr.  Füzulì  sevgìnì,  häsrätì  elä  belä  yox, 
ona därd, bäla verdìyì üçün sevìrdì. Çünkì onu häyata baõlayan da 
"bälayì-eåqdìr".  A.Åaìq  demìåkän,  o  "ruhì  vä  hìssì  bìr  åaìrdìr". 
Ancaq män ìnanmíram kì, Füzulì heç bìr ìdeologìyaya baõlí olma-
yíb.  Onun  ìnsaní  mänävì,  maddì  azadlíõa  çaõíríåí  da  dolayísí  ìlä 
ìdeologìya  ìlä  baõlídír.  O,  zalím  hökmdarlara,  ìstìsmarçí  hakìm 
sìnfä  qaråí  çíxíb,  sadä  xalq  kütläsìnì  qälämä  almíåsa,  "därd  çox, 
hämdäm yox", "Bìr yerdäyäm äsìr kì, torpaõí qan ìçär", "Göstärä 
dövranì-fäläk bìr ìnqìlab" deyìbsä, Åah Ìsmayíl Xätaì kìmì hökm-
dara,  Türkìyä  sultanína,  Baõdad  hakìmlärìnä  qäsìdälär  yazíbsa, 
demäk olmaz kì, o, sìyasì häyatdan uzaq olub. Täkì ìndì dä åaìrlä-
rìmìz  Füzulì  kìmì  mövqe  bìldìräydìlär.  Füzulì  kìmì  romantìk  eåq 
åaìrìnìn  "Åìkayätnamä"  hekayäsìnä  bänzär  sarkazm,  satìra  ruhda 
bìr äsär göstärìn bu gün. Åahí, sultaní tänqìd sìyasì, ìdeolojì möv-
qe deyìlmì?! 
5.Söhbät  Füzulìdän  düådü.  Füzulìnìn  dahìlìk  zìrväsì  alìmlärì-
mìz täräfìndän käåf olunubmu? Onu layìqìncä dünya ädäbìyyatí-
na, ädäbìyyatsevänlärä tanída bìlmìåìkmì? 
- Füzulì kìmì sänätçìlärìn böyüklüyü orasíndadír kì, här dövrdä 
alìmlär ona üz tutur, araådírír, här däfä dä yenì aläm, yenì ìncìlär 
üzä çíxarírlar. Bu baxímdan Füzulì bìr daõdír, hälä çoxlarí o daõa 
üz tutacaq, öyränäcäklär. O kì, qaldí onu dünyada tanítmaõímíza, 
bu bìzìm yaralí yerìmìzdìr. Elä Nìzamìnì dä ìndìyä kìmì dünyada 

 
202 
Azärbaycan  åaìrì  kìmì  tanída  bìlmämìåìk.  Fars  åaìrì  kìmì  qäbul 
edìrlär. 
Ìåä bax kì, bìz dä farslar kìmì, Nìzamì Gäncävì, Mähsätì Gän-
cävì deyìrìk, Türkìyädä, Gürcüstanda ìsä Nìzamì Gäncälìg Bìz än 
çox Nìzamì, Füzulì kìmì böyük sänätkarlar haqqínda fundamental 
äsärlär yazmaqla, onu baåqa dìllärdä dä çap etdìrmäklä tanída bì-
lärìk.  Bu  yöndäkì  ìåìmìzlä  öyünä  bìlmärìk.  Yoxsa  elä-belä  çätìn 
mäsälädìr. 
Türkìyädä klassìk åaìrlärìn äsärlärìnì yenì näslä çaõdaå üslub-
da sadäläådìrìb çatdírírlar kì, asan oxusun, qavrasín, Füzulìnì çaõ-
daå  ädäbìyyatsevärlärìmìzä  bu  åäkìldä  dä  çatdírmaq  olar.  Onu 
yaxåí öyränärlär. Mütäxässìslär ìsä elä orìjìnaldan oxuyar. Bu da 
bìr üsuldur. 
6.Äflatun  müällìm,  ìnsan  häyatíní,  onun  gün-güzäraníní  ìlahì 
söz vä sözlärìn möcüzäsìndän hörülän åersìz täsävvür edä bìlärsì-
nìzsì? 
-  Mäncä,  ìnsan  dìl  açanda,  yänì  yer  üzündä  ìnsanlar  toplum 
åäklìndä yaåadíõí dövrdän, söz yaranan zamandan åer dä yaraníb. 
Elä  götüräk  laylalarí,  äkìn  näõmälärìnì,  alqíå  vä  qarõíålarí.  Åer 
öncä fìkìrdän çox hìssìn, duyõunun, häsrätìn, vüsalín sözlä gözäl 
ìfadäsìdìr. Ìnsan da, täbìì, belä gözällìyä can atíb. Get-gedä hìssìn 
tärännümü ìlä yanaåí aõlín, fìkrìn tärännümü da baålayíb. Beläcä 
mähäbbät  vä  häyat  åerìn  mayasína  çevrìlìb.  Ìnsan  kamìlläådìkcä 
aõíl hìssì, sosìal problemlär mähäbbätì üstäläyìb. Amma necä ol-
sa  da  sosìal  problemlär  däyìåä  bìlìr,  mähäbbät  ìsä  åerìn  äbädì, 
äzälì mövzusudur. Åer gözällìk vä sevgì demäkdìr, häyatda qaza-
nílan deyìl, Allah vergìsìdìr, coåan, aåíb-daåan üräklärìn nìdasídír, 
bìr möcüzädìr. Ona görä dä yaåardír, bäåärìdìr. 
7.Xalq üçün yazmaq nä demäkdìr? 
- Xalq üçün yazmaq elä xalqín därdì-särìndän, ovqatíndan, ar-
zularíndan,  häyatíndan  yazmaq,  xalq  dìlìndä,  xalq  ruhunda  yaz-
maq demäkdìr. Hälä yüzìllìyìmìzìn ävvällärìndä bìr qrup roman-
tìk  yazíçílarla  mollanäsräddìnçìlär  arasínda  "sänät  sänät  üçün-
dür"mü,  "sänät  xalq  üçündür"mü  sualí  ätrafínda  mübahìsälär  ge-
dìrdì. "Sänät xalq üçündür" deyän Mìrzä Cälìl amallílar daha haq-
lí  görünürdülär.  Ä.Hüseynzadä  ìdeyalaríní  därìndän  saf-çürük 

 
203 
edìb, bu ìkì åüarí bìrläådìrändä daha doõru olar. Yänì sänätkaranä 
yazílan äsärlär xalqín ìntìbahína, ìnkìåafína xìdmät edändä gözäl-
dìr. Mìrzä Cälìl, H.Cavìd, Ä.Cavad, S.Vurõunun äsärlärì kìmì. 
8.Bu gün ädäbì äsärlär çap olunur. Bunu saf-çürük edän ädäbì 
tänqìd yoxdur. Åerlär var, ädäbì tänqìd yox. Ädäbì tänqìd susma-
lídírmí? 
- Bu ädäbì mühìtì düåündürän önämlì mäsälädìr. Ìndì här sahä-
dä olduõu kìmì, ädäbìyyatda, ädäbì tänqìddä dä bìr pärakändälìk, 
deyärdìm  özbaåínalaq  var.  Härä  bìr  näårìyyat  açír,  här  käs  aõlína 
gälänì yazír, sakìtcä çap etdìrìr, hätta täntänälì täqdìmatíní, qonaq-
líõíní da keçìrìr. Nä özü ädäbì mühìtdän, sänätkarlardan, tänqìddän 
çäkìnìr,  nä  dä  ona  baxan  var.  Yazíçílar  Bìrlìyìnìn  dä  yalníz  adí 
qalíb, hätta bìr näårìyyat da onlar açíblar. Bu, äslìndä zamanín bä-
lasídír. Deyìrìk demokratìyadír, nä ìstäyìrsän de, nä ìstäyìrsän yaz. 
Amma  belä  yox  da.  M.Müåvìq  demìåkän  "Åaìräm  söyläyìr  yerìn-
dän  duran".  Bìzìm  M.Arìf,  M.Cäfär,  Ä.Aõayev,  Q.Xälìlov  kìmì 
tänqìdçìlärìmìz  olub.  Akademìk  B.Näbìyev  S.Rähìmov  kìmì  nä-
hängìn  äsärlärìnìn  nöqsanlaríní  göstärìrdì.  Ìndì  o  änänä  yoxdur. 
Baõlar üzüldü. Yazíçílar Bìrlìyìndä ädäbì tänqìd bölmäsì sönüb. Bu 
ìå täåkìl olunmalídír, canlanmalídír. Düzdür, Ädäbìyyat Ìnstìtutunda 
ädäbì proses åöbäsì var. Ancaq onun da ìåì görünmür. Halbukì ìn-
dìkì dövrdä ädäbì tänqìd daha fäal olmalídír. 
9.M.Qorkì  deyìr:  Tänqìdçì  yazíçínín  dìqqätìnì  çäkmäk  üçün 
ondan  ìstedadlí  olmalídír.  Bälkä  bìzìm  tänqìdçìlär  yazíçílarímíz-
dan ìstedadsízdílar, onlarí heç eynìnä almaq ìstämìrlär? 
-  M.Qorkì  deyändä  nä  olar.  Mäncä  doõru  fìkìr  deyìl.  Yazíçí 
yazíçídír,  tänqìdçì  tänqìdçì.  Tänqìdçì  här  hansí  bìr  janrín  bädìì 
texnìkasíní, strukturunu, özällìklärìnì vä s. yaxåí bìlär. Amma ya-
zíçídan ìstedadlí olmasína ìnanmíram. Ìstedadí olsa özü dä yazar, 
örnäk  göstärär  dä,  gedìb  yazílanlarí  nìyä  tänqìd  edìr,  bäzän  dä 
düåmän  qazanír.  Sadäcä  zamanla,  åäraìtlä,  lap  maddì  durumla 
baõlí tänqìd dä, elä ädäbìyyat da ävvälkì sävìyyädän düåüb. 
10.Sìz tädqìqatçí alìmsìnìz. Kìtablaríníz çíxír. Bunlarín hansín-
da sözünüzü daha yaxåí deyä bìlìrsìnìz? 
-  Vallah,  äslìndä  män  üç  sahä  üzrä  çalíåíram,  här  sahädä  bìr 
neçä  kìtabím  çíxíb:  åer,  gürcü  ädäbìyyatíndan  tärcümä  vä  elmì 

 
204 
ìålär. Här sahänìn öz üstünlüyü, öz çätìnlìyì var. Amma täbìì, åer 
mänä  doõma,  Allah  vergìsì  olduõuna  görä  åerlä  üräyìmì  daha 
asan boåalda bìlìräm. 
11.Äflatun müällìm, bìr çox monoqrafìya müällìfìsìnìz, ìndì nä 
üzärìndä çalíåírsíníz? 
-  Män  Nìzamì  adína  Ädäbìyyat  Ìnstìtutunda  Yenì  dövr  (XIX-
XX  äsrlär)  åöbäsìnìn  müdìrì  kìmì  son  beå  ìldä  Azärbaycan  ädä-
bìyyatínda  türkçülük,  turançílíq,  M.Ä.Räsulzadä,  Ä.Hüseynzadä 
kìmì  ìndìyä  qädär  yasaq  edìlmìå,  öyränìlmämìå  problemlärì  öy-
ränmäyì  qaråíya  mäqsäd  qoymuåam.  Ämäkdaålar  bu  yöndä  çalí-
åír.  Män  özüm  ìsä  "Azärbaycan  yazíçílarí  Cümhurìyyät  (1918- 
1920)  dövründä"  adlí  elmì  äsärìmì  tamamlamaq  üzräyìm.  Bu  da 
hämìn mövzuda ìlk araådírmadír, ìnaníram kì, yaxåí qaråílanacaq. 
12.Monoqrafìyalarínízín ìçìndä än xoåunuza gälänì hansídír? 
- Ävvällär "Abdulla Åaìq" kìtabímí sayírdím. Ancaq müstäqìl-
lìk ìåíõínda baxanda gördüm kì, bìr çox mäsälälär yenìdän aydín-
laådírílmalídír.  "Azärbaycan  bädìì  näsrì"  kìtabímí  samballí  äsär 
sayíram. Bìr neçä ìl ävväl çíxan "Zeynalabdìn Maraõalí" monoq-
rafìyam üräyìmä daha çox yatír. Bìr dä ona görä kì, bu äsär Yaxín 
Åärqdä  tanínan,  ìlk  Azärbaycan  romanínín  ("Ìbrahìmbäyìn  säya-
hätnamäsì")  müällìfì  olan  Z.Maraõalí  haqqínda  Azärbaycan  el-
mìndä vä åärqåünaslíõínda ìlk monoqrafìyadír. 
2000. 
 
XXI ÄSR: QLOBAL SÌVÌLÌZASÌYA 
VÄ ÅÄRQ DÄYÄRLÄRÌ 
(Eynì adlí forumdakí suallara cavablar) 
 
1.Ìnsanín,  bäåärìn  maddì-mänävì  täkamülünä,  cämìyyätìn  ìn-
kìåafína, ìrfana xìdmät edän här cür ìlk ädäbì-tarìxì, elmì, ìdeolojì 
olay,  yenìlìk  sìvìlìzasìyaya  xìdmätdìr,  onun  qaynaqlarídír.  Lap 
Åärq vä Avropa täqvìmlärì dä, "Ìncìl", "Quran" vä baåqa dìnì kì-
tablar da. Yänì, dünya sìvìlìzasìyasí elä o zamanlardan baålayír. 
Ìnsan hälä dä mänävì kamìllìyä çatmayíb. Mänävì saflaåma ìlä 
ìblìsläåmä,  xeyìrlä  åär,  ìåíqla  qaranlíq  hämìåä  yanaåídír.  Yoxsa 
täk ìnsanlar arasínda demìräm, yüzìllär boyu dìnì, ìdeolojì, sìyasì, 

 
205 
härbì  üstünlüyünü  göstärmäk  ìddìasí  ìlä  Åärqlä  Qärb  arasínda 
qaråídurma da olmazdí. Bäläkdän fäläyä qädär Åärqdän öyränän 
Qärb yetgìnläådìkcä ona dìå qícmazdí. Savaålar, härblär qírõínlar 
olmazdí, qanlar tökülmäzdì. 
Bäåär sìvìl häyat üçün yaratdíõí särvätlärì häm dä özünün güc-
länmäsìnä,  baåqalarínín  mähvìnä  yönäldìr.  Elä  "Mänsän",  "bìz-
sìz"  münasìbätlärì  dä  axírda  xrìstìan-müsälman  qaråídurmasína 
gätìrìb çíxarír. Elä beå dìnì kìtabín yaranmasínda, bìr neçä täqvì-
mìn, tärìqätlärìn, ìdeya vä cäräyanlarín ämälä gälmäsìndä dä be-
lä  ìddìa  yox  deyìl.  Yoxsa  bäåär  bìr  qanun  kìtabí,  bìr  täqvìm,  bìr 
dövlät  sìstemì,  cämìyyät  quruluåu  ìlä  dä  kìfayätlänärdì.  Yer  kü-
räsìndä mänfì-müsbät qüvvälär olduõu kìmì, münasìbätlär dä qa-
lacaq. Täkamül, sìvìl dünya, ìrfan, mänävì saflíq, yaåamaq eåqì vä 
baåqa  amìllär  yalníz  bunun  fälakät  vä  facìälärlä  sonuclanmasíní 
ängälläyä bìlär. 
Ìbtìdaì cämìyyätdä ìnsanlar bìr-bìrìnä daha çox güvänìr, yaxín-
laåírdí. Sìvìlìzasìya daìräsì genìåländìkcä daxìldäkì "Män" dä bö-
yüyür.  Toplum,  xalq,  dövlätlär  ämälä gälìr,  ìddìalar  da  böyüyür-
dü. täbìì bu da qan-qadalarla sonuclanírdí. Sufìlär äbäs demìrdì kì, 
öncä  mänävì  täkamül  gäräkdìr.  Sìvìlìzasìya  mänävì  täkamüldän 
vä ìåíqlí düåüncädän keçìb gälìr. 
"Ìncìl"  dä,  "Quran"  da  bu  yolda  äväzsìz  xìdmät  göstärìb  vä 
göstärìr.  Ancaq  nä  qädär  kì,  onlarín  vä  onlara  ìman  gätìränlärìn 
öz  aralarínda  keçìlmäz  sínír  var,  dünya  sìvìlìzasìyasínda  qovuå-
mur, çox zaman yalançí, yarímçíq dìncìlärìn älìndä vasìtäyä çev-
rìlìr.  Hätta  bäzì  ölkälärdä  dövlätìn  ìdeologìyasíní  äväz  etdìkcä  - 
belä  äkslìklär  dä  qalacaq.  Mäqsäd  ancaq  onlarín  sìvìl  dünyaya 
verdìyì däyärlärì bäåärìn mänävì-sosìal täkamülünä yönältmäyìn 
yenì yollaríní aramaqdír. Bälkä bu ìådä xrìstìan vä müsälman dìn 
baåçílarí özlärì ìrälì düåä, onda sìvìl yollar bulmaq daha asan olar. 
Åärq ya Avropa täqvìmì mäsäläsì dä hämìn qlobal mäsälälärlä 
baõlídír. Bìzä elä gälìr kì, belä qaråílaådírmaq, müqayìsälär apar-
maq, hansí daha üstündür demäk mäsälänìn hällì üsulu deyìl. Bä-
åär här ìkì täqvìmdän sämärälì yarínma yollaríní özü tapír. 
Era  vä  äsr  äslìndä  sìvìl,  mental,  mänävì,  äxlaqì  däyärlärìn 
äbädì  dövrìyyäsìndä  häräkät  yoludur.  Bu  yolla  axíra  qädär  düz 

 
206 
getmäk ìsä dünya sìvìlìzasìyasínín ìnkìåaf sävìyyäsì, ähatä daìräsì 
vä  bäåärì  mänävì  täkamülü  nätìcäsìndä  mümkündür.  Bu  era  vä 
äsrdä  ìrälìlämälärlä  bìrgä  gerìlämälär  dä  çox  olub.  Bunlarí  ìndì 
saymaq ìmkansízdír. Häm dä bunu här käs öz anlama, bìlmä qabì-
lìyyätìnä,  özünün,  xalqínín  mänafeyìnä  uyarlí  åäkìldä  däyärlän-
dìrìr.  Bütövlükdä,  era  vä  äsr  dìnì  -  äxlaqì  däyärlärìn  äbädì  döv-
rìyyäsìndä ìrälìyä häräkät vahìdì kìmì aníla bìlär. 
2.Çaõdaå  dönämdä  dünya  sìvìlìzasìyasínín  obyektìv  ìåíõínda 
Qärb-Åärq däyärlärìnìn sìntezì çox önämlìdìr. Nä yazíq kì, bäåä-
rìn  ìndìkì  ìnkìåaf  märhäläsìndä  dä  bu  proses  ya  läng  gedìr  ya  da 
äksìnä ìåläyìr. Än bäåärì Åärq däyärlärìnì mänìmsäyän, daha sü-
rätlì ìnkìåaf yoluna düåän Qärb az qala bu däyärlärì özününküläå-
dìrmäklä  varìslìk  ìlgìlärìnì  dä  üzmäyä  çalíåíb.  Bu  da  zaman-za-
man  här  yöndä  qaråídurmalarla  sonuclaníb.  Elä  xaç  vä  sälìb  yü-
rüålärìnìn bìr säbäbìnì dä burada aramaq olar. 
Dünya sìvìlìzasìyasínda Åärqlä Qärbìn sìyasì, ìdeolojì vä härbì 
qaråídurmasí da täsdìqläyìr kì, bäåär hälä maddì-mänävì takamü-
lün  zìrväsìnä  qädär  çox çätìn  yollar  keçmälìdìr.  Bunun  üçün  här 
baxímdan  bìrlìyä  vä  sìntezä  gedän  yolu  genìåländìrmäk  gäräk. 
Yoxsa yüzìllärlä azalmayan mänävì, äxlaqì, sìyasì-ìqtìsadì, sosìal 
aåínmalar, qaråídurmalar tarazlíõa yox, täzadlara aparacaq. 
3.Mìn ìldä äräb, fars, rus ìåõalí ìlä baõlí mìllì tarìxìmìz dä ya-
bançí qaynaqlar äsasínda yazílíb, dolaådírílíb. Xalqí soyundan, bo-
yundan,  kökündän,  köksündän  uzaqlaådírmaõa,  yadlaådírmaõa 
çalíåíblar.  Bìz  türklärìn  tarìxìnì  bäzän  bìzìmkìlär  yox,  yadlar  öz 
mänafeyìnä,  yad  täsìrlärä  uyõun  åäkìldä  yazíblar.  Tarìxìmìzì  åu-
merlärdän, hunlardan oõuzlardan vä baåqa qädìm türk topluluqla-
ríndan yox, Ìran, fars mänåälì xalqlardan baålayíblar. Türk dastan-
laríní,  oõuznamälärì  yox,  Atìllaní,  Metenì  yox,  "Avesta"ní,  Rüs-
täm Zallarí tälqìn edìblär. 
Yüzìllär boyu bìzì türklükdän ayírmaõa çalíåan yabançí alìmlä-
rìn bu tendensìyasí son yüz ìldä dä davam edìb. Düåmän däyìrma-
nína  su  töküblär.  Bu  saxtakarlíqlarín  elmì-fälsäfì  därkì,  1918- 
1920-cì vä 60-cí ìllärdän, yenì görnüålü elmì vä sänät adamlarínín 
yetìåmäsìndän,  bärpasí ìsä  müstäqìllìyìmìzìn  ìlk  ìllärìndän  baåla-

 
207 
yíb. Ancaq bu ìå hälä dä yarítmaz gedìr. Äskì, änänä, äskì tenden-
sìya vä åüur yenä dä qalmaqdadír. Bìr åerìmdä deyìldìyì kìmì: 
 
Azadlíq olarmí düåüncä darsa, 
Bìrì rusa çäkìr, bìrì dä farsa. 
 
Bu gün dä tarìxìmìz tährìf olunur. Häqìqì tarìxìmìzì yazanlarín 
qaråísí  alínír.  Çox  qayõílaníríq  kì,  tarìxìmìzì  saxtalaådíranlar  bu 
äsrdä dä at oynatdí, äsl tarìxìmìz yaramadí. Mìllì tarìxìmìzìn genìå 
elmì-fälsäfì  därkì,  xalqa  çatdírílmasí  bu  äsrdä  dä  baåa  çatmadí. 
Dövlät sävìyyäsìndä dìqqät yetìrìlmädì, xalq kütläsì bìr mìllät kì-
mì özünü tam tanítdíqdan, etnìk, mental, mìllì åüur hämìåä dìqqät 
märkäzìnä  çäkìldìkdän  sonra  bu  mäsälä  mìllì  hällìnì  tapacaq.  O 
gün dä çox uzaq deyìl. 
Belä düåünürük kì, bunlarí böhran kìmì anlamaq doõru olmaz. 
Çünkì bu, sìyasì-tarìxì olaylarín zìqzaqlí ìnkìåafí ìlä baõlí mäsälä-
dìr. Özümüzü müäyyän dövrdä gäräyìncä täsdìqläyä bìlmämäyì-
mìz hälä böhran deyìl, ìnkìåaf sävìyyäsìnìn sonucudur. Mìllì ìntì-
bah ìsä yüzìllìyìn ìlk ìllärìndän baålayíb. O zaman baålayan mìllì 
oyaníå, canlanma vä ìstìqlal düåüncäsì, müstäqìl, mìllì dövlätçìlìk 
70 ìl yasaqdan sonra davamlandí. Bu ìllärdä müäyyän böhran se-
zänlär  dä  onun  düåmän  täsìrì  ìlä  yaradíldíõína,  mìllì  ìnkìåafdan 
doõmadíõína ämìndìrlär. Etnìk mentalítet yetìåmäyì, mìllì åüurun, 
täkamülün yad qaynaqdan täsìrlänmäsì Åärq-Qärb arasínda yerlä-
åän Azärbaycanda hälä yenì yüzìldä dä davam edäcäk. XX äsrìn 
ävvällärìndän  baålanan  mìllì  ìntìbah  uzun  fasìlädän  sonra  XXI 
yüzìlìn ìlk onìllìklärìndä ìstänìlän bähränì veräcäk. 
5.Tamamlanan mìn ìldä tamamlanmayan, hälä dä zìyalíya ün-
vanlanan än qlobal, ümummìllì amal vä mìssìya Güneylì, Quzeylì 
Azärbaycanín bütövlüyü mäsäläsìdìr. Nä qädär kì, Güney, Quzey, 
Qärbì  Azärbaycan,  Qarabaõ,  Borçalí,  Därbänd  bìrläåmäyìb,  äsl 
zìyalí  xalq  qaråísínda  mäsulìyyätìndä  bìr  çox  sìyasì-tarìxì,  etnìk, 
mänävì  änänälär  var.  Ancaq  bu  problemìn  hällìnä  zaman-zaman 
xalqí hazírlamaq gäräk. 
Ìkìncì mìssìya türk bìrlìyìnìn tämìn edìlmäsìdìr. Yüz ìllärlä bìzì 
ayrí  salmaõa  çalíåíblar.  Elä  Rusìyanín  Türkìyä,  Azärbaycan  vä 
Orta  Asìya  türk  dövlätlärì  arasínda  bädnam  Ermänìstan  dövlätì 

 
208 
yaratmasí da bu amacladír. Bu ayírma, parçalama sìyasätì o qädär 
kök  salíb  kì,  bu  gün  dä  müstäqìl  türk  dövlätlärì  düåmänlärìnì 
taníya - taníya bìrläåä bìlmìrlär. Nä qädär kì, bu dövlätlär bìrläå-
mäyäcäk nä müstäqìllìklärì möhkämlänäcäk, nä sìyasì nüfuz ola-
caq, nä dä ìqtìsadìyyatí yüksäläcäk. Qarabaõín düåmän tapdaõín-
dan  tämìzlänmäsì,  Azärbaycan  rayonlarínín  azad  edìlmäsì,  qaç-
qínlarímízín yurd-yuvasína qayítmasí vä baåqa taleyüklü problem-
lär dä ìstädìyìmìz åäkìldä bu bìrlìkdän sonra mümkün olacaq. Bu 
ìådä sìyasätçìlärä bel baõlamaq olmaz. Mähz ìndì bu yöndä zìyalí 
fäallíõí  gäräkdìr.  Ì.Qaspíralí,  Z.Gökalp,  Ä.Hüseynzadä  kìmì  bö-
yük türkçü öndärlärìn ìdeyalaríní yenìdän canlandírmaq, bu möv-
zuda elmì, bädìì, publìsìst äsärlär yazmaq zamanídír. 
Üçüncü  ümdä  mìssìya  äsrìmìzìn  ävvällärìndä  olduõu  kìmì, 
axírínda da mìllì, müstäqìl dövlätìmìzì xarìcì täsìr vä täzyìqlärdän 
qurtarmaq,  daxìlì  çäkìåmälärä,  hakìmìyyät  davalarína  son  qoy-
maqdír. Düzdür, 1920-cì ìldä qanlí rus ordusu Azärbaycanín müs-
täqìllìyìnä qäsd etdì. Ìndì bunu bacarmír. Ancaq tählükä sovuåma-
yíb.  O  zamanlar  sayca  az  olan  mìllì  zìyalílarímízín  äl-älä  verän 
daxìlì,  xarìcì  düåmänlärä  gücü  çatmadí.  Bu  gün  ìsä  böyük  zìyalí 
ordumuz var. Azärbaycan öz mìllì ordusuna, zìyalílarína, xalqímí-
zín bìrlìyìnä güvänìb düåmänìn cavabíní verä bìlär. Ìnaníríq kì, bu 
ìå dä yenì äsrìn ìlk ìllärìndä häyata keçìrìläcäk. Bunun üçün zìyalí 
sìyasätìn  önündä  getmälì,  öz  sözünü  vaxtínda  demälìdìr.  Nä  qä-
där  kì,  zìyalí  väzìfä  vä  deputatlíq  dalínca  qaçír,  Mìllì  Mäclìsdä 
xalqín  därdìnä  çarä  bulmur,  "ya  åähìd,  ya  qazì"  deyìb,  Qarabaõ 
uõrunda fädakarlíq göstärmìr, örnäk olmur, qälämìnä síõíníb, ar-
xalara çäkìlìb - o bìzdän deyìl. Bu mäsälä dä öz hällìnì yenì yüzì-
lìn ävvällärìndä tapacaq. 
6.Mänä  elä  gälìr  kì,  Azärbaycanda  nä  mìllì  kültürda,  nä  dä 
onun tarìxì därkìndä mächul mäqamlar, "müämmalar" var. Azär-
baycan yurdumuzun, vätänìmìzìn, türk mìllätìmìzìn, dìlìmìzìn adí-
dír.  Kültürümüzün  qaynaqlarí  da  qädìm  türklärdän,  oõuzlardan, 
ìlk  türk  abìdälärìndän,  daå  kìtabälärdän,  yazílardan  gälìr.  Bunu 
därk etmäk problem deyìl. Problem onu därk etmäk ìstämäyänlä-
rìn mächul vä müämmalar yaratmalarídír. Mìn ìllärlä mìllätìmìzä, 
dìlìmìzä  Azärbaycan  demäk,  onun  kökünü  azdírmaq,  kìçìltmäk, 

 
209 
täklämäk,  ärìtmäk  sìyasätìnä  xìdmät  edìr.  Bìzì  qayõílandíran  ìsä 
bu gün dä bìr çox zìyalínín bu yabançí sìyasätä ìnanmasídír. Ädä-
bìyyatímízda  da  belä  mächul  mäqamlar,  müämmalar  yaratmaõa 
çalíåíblar. Onu fars qaynaqlarína baõlayíblar. Ìåõallarla, yad täsìr-
lärlä  baõlí  bìr  çox  sänätkarlarímíz  äräb,  fars  dìllärìndä  dä  yazíb 
yaradíblar. Ancaq burada da elä müämma yoxdur. Çünkì bu, tarì-
xì, sìyasì zärurätdän doõan olaylar ìdì. Müäyyän dönämlärdä kül-
türümüzün  yabançí  donda  görünmäsì  hälä  dä  onun  yadlaåmasí, 
mächullaåmasí  deyìldì.  Täfäkkür,  mänävìyyat,  ruh,  åüur,  mental 
türkçülük ìdì. Bu baxímdan müäyyän mächul mäqam ola bìlär kì, 
ìåõalçílar  kökümüzü,  soyumuzu  öyränmäyì  yasaqlayíb,  dolaådír-
maõa  çalíåíblar.  Belälärì  ìndì  dä  var.  Ancaq  bunlar  türk  kültürü-
müzü öz mìllì yolundan döndärä bìlmäz. 
7.Azärbaycan ädäbìyyatínda tarìxì dövrläåmänìn täsnìf vä mo-
delì hämìåä yarímçíq olub. Äskì dövrlär, ortaq qaynaqlar ìsä unu-
dulub. Bìzcä bu täsnìf ädäbìyyatín özünün tarìxì ìnkìåaf märhälä 
vä  prìnsìplärìnä  äsaslanmalídír.  Bìz  bunu  belä  täsävvür  edìrìk: 
Ortaq qädìm türk ädäbìyyatí, Qädìm Azärbaycan-türk ädäbìyyatí, 
Orta çaõ Azärbaycan-türk ädäbìyyatí, Yenì dövr Azärbaycan-türk 
ädäbìyyatí  vä  çaõdaå  Azärbaycan-türk  ädäbìyyatíg  Yenì  dövr 
XIX-XX äsrlärì, çaõdaå dövr ìsä 60-70-cì ìllärdän sonrakí märhä-
länì çevrälänmälìdìr. 
Sosìalìzm realìzm, vulqar sosìologìzm vä baåqa Åura stereotìp-
lärì,  metodolojì  ehkam  vä  täzyìqlär  ädäbìyyatímízín,  xüsusìlä 
onun baåqa türk xalqlarí ìlä ortaq qaynaqlarínín öyränìlmäsìnä bì-
läräkdän ängäl törädìb, bu cähdìn qaråísí alínmayíb. Son yüz ìlìn 
ädäbìyyatí  da  täzyìq  vä  täqìblär  altínda  ìnkìåaf  edìb,  öyränìlìb. 
Ädäbìyyat tarìxìmìzìn öyränìlmäsì mäsäläsì F.Köçärlìdän üzü bä-
rì çätìn bìr yol keçìb, ancaq bu gün dä täkmìlläådìrìlmäyä ehtìyac 
duyulur. 
8.Ädäbìyyatímízín  äsas  zaman  vä  mäkan  sínírlaríní  bìldìrän 
meyar vä prìnsìplär tarìxì taleyìmìzì, ümumì türk xalqlarí ìlä ortaq 
däyärlärìmìzì  dä  göz  önünä  gätìrändä  belä  müäyyänläådìrmäk 
olar: Öncä etnos, sonra dìl vä mìllì mänsubìyyät. Ìndì dünyaya ya-
yílan xalqlar da öz ädäbìyyatlaríní, äsasän, bu meyar vä prìnsìplä-
rä görä öyränìrlär. Ädäbìyyatímíz zamanca ortaq ümümtürk qay-

 
210 
naqlaríndan  qädìm  aõíz  vä  äzäl  örnäklärìndän  gälìr.  Mäkanca 
Qafqazda da, Ìranda da, Turanda da, Ìraqda da olsa bìzìm ädäbìy-
yatdír.  Füzulì  Baõdadda  ädäbìyyatímízín  ìncìlärìn  yaradíb,  Qazì 
Bürhanäddìn Türkìyädä, hätta Qayserìdä hakìmì olub. Ädäbìyya-
tímízín  äsas  zaman,  mäkan  prìnsìpì  vä  meyarínda,  åäksìz,  baåqa 
amìllär dä ola bìlär, ancaq onlar hälledìcì deyìl. 
10.Azärbaycan ädäbìyyatíní öyränän tädqìqatçí alìmìn özü ìlä 
yenì yüzìlä, mìnìlä apardíõí problemlär çoxdur. Mäncä bìrìncì Åu-
ra  zamaní  danílmíå,  läkälänmìå,  öyränìlmäsì  yasaqlanmíå  Azär-
baycan Xalq Cümhurìyyätì dönämìndäkì ädäbìyyatímízín, sayímlí 
yazíçí  vä  åaìrlärìmìzìn  fäalìyyätì  gäräyìncä  araådírílmamíådír. 
Halbukì o dönäm ädäbìyyatímízda yenì ädäbì mübarìzälärlä, mìl-
lätçì, türkçü, ìstìqlalçí ruhla, yenì mövzularla, ìdeyalarla, janrlarla 
zängìn bìr märhälädìr. 
Ìkìncì problem son 30 ìldä çoxcìldlìk ädäbìyyat tarìxìnì baåla-
yíb,  üzä  çíxara  bìlmämäyìmìzdìr.  Keçmìå  Åura  mäkanínda  olan 
äksär  ölkälärdä  bu  ìå  görülüb.  Bìzdä  ìsä  ìkìncì  näsìl  dä  qocaldí, 
ädäbìyyat tarìxì gälän äsrä qaldí. 
Üçüncü äsas problem äsrìmìzìn 60-cí ìllärìndän gözdän salínan 
Elmlär  Akademìyasínín  böhran  durumudur.  Åura  dönämìndä  öl-
kädä  yeganä  mìllì  uõurlarímízdan  olan  Akademìyaya  belä  ögey 
münasìbät  xalqa,  elmìmìzä,  gäläcäyìmìzä  bìganälìkdìr.  Ìllärlä 
gözläyìrìk  kì,  ìndì  yuxarídakílar  anlayar,  bìr  äncam  çäkärlär. 
Ümìdlär doõrulmadí. Än yaxåí alìmlärìmìzìn çoxu xarìcì ölkälärä 
getdì. 15 mìn elmì ìåçìdän 5 mìndän dä az qaldí. Bunlar da daõíl-
maqdadír. Belä getsä, bìzì fälakät gözläyìr. 
Akademìyaya dövlät sävìyyäsìndä qayõí göstärìlmälìdìr. Alìm 
nä  qädär  maddì-mänävì  síxíntí  çäkär,  "mükafatíní  vìcdaníndan 
alar". Bäs dövlät näyä lazímdír? Kìmä xìdmät edìr? Alìmlär xal-
qín  qabaqcíl  zìyalílarídír.  Zìyalínín  mähvì  xalqín  mähvìdìr.  Aka-
demìyanín, alìmìn problemì ölkänìn, xalqín problemìdìr. Yuxarída 
dedìyìmìz  bìr  çox  aõrílarímíz  son  mäqamda  bununla  baõlídír. 
Ümìdlär gälän äsärìdìr. Göräk. 
12.Ädäbìyyat Azärbaycanda hämìåä, bälkä baåqa xalqlarínkín-
dan  daha  çox  mìllì  mentalìtetä  xìdmät  edìb.  Xüsusìlä  mìllì  ìntì-
bahdan,  maarìfçìlìkdän,  ìstìqlaldan  sonra.  Dövlätçìlìk  täfäkkürü 

 
211 
qädìm türk babalarímízdan baålasa da, XV äsrdä Åah Ìsmayíl Xä-
taì  zamanínda  güclänsä  dä,  än  çox  Xalq  Cümhurìyyätì  (1918- 
1920)  dönämìndä  çaõdaå  mìllì  säcìyyä  alíb,  ädäbìyyatín  da  äsas 
obyektìnä  çevrìlìb.  Bu  yöndä  M.Ä.Räsulzadä,  Ä.Topçubaåov, 
Ü.Hacíbäylì,  M.Hadì,  A.Åaìq,  M.B.Mämmädzadä,  C.Cabbarlí  vä 
baåqa ìdeoloqlarímíz, sänät adamlarímíz äzmlä çalíåíblar. Nä ya-
zíq kì, 70 ìldä Rusìya müstämläkäçìlìyì xalqímízín dövlätçìlìk tä-
fäkkürünün formalaåmasínín da qaråísíní aldí. Bu gün Azärbaycan 
ädäbìyyatínda mìllì mentalìtetìn, dövlätçìlìk täfäkkürünün ìnkìåa-
fína böyük ehtìyac olsa da, elä bìl ämälì ìå görülmür. Ädäbìyyata, 
ädäbìyyat  vä  sänät  adamlarína  dövlät  qayõísí  olmadíõíndan  bu 
yöndä dä canlanma duyulmurdu. Älì qäläm, dìlì kälam tutan yara-
dící  adamlarín  çöräk  qayõísí  mìllì  mentalìtetä  vä  dövlätçìlìk  tä-
fäkkürünä mänfì täsìr göstärìr, zìyalí, alìm mänän aåínír. Odur kì, 
heç  savaå,  Qarabaõ,  torpaqlarímízín  alínmasí,  qaçqínlarímízín 
yurdlarína  qayítmasí,  vätänsevärlìk,  mìllì  ordu,  mìllì  bìrlìk  möv-
zularínda layìqlì äsärlär dä yaranmír. Halbukì 1918-1920-cì ìllär-
dä bu mövzular ädäbìyyatín äsas problemlärì ìdì. 
Demokratìyanín aåílanmasínda ädäbìyyatín mìssìyasína gäldìk-
dä ìsä bu baåqa mäsälädìr. Yüz ìllärlä demokratìya änänälärì olan 
ölkälärdä  belä  ädäbìyyat  onun  aåílanmasína  vä  yayílmasína  xìd-
mät etmìr. Bu sírf ìdeolojì, sìyasì mäsälädìr. Bìz ìndì demokratìya 
sözünü çox säsländìrsäk dä bu hay-küydür, özünü, baåqalaríní al-
datmaqdír. Bìz heç demokratìyanín astanasína da çatmamíåíq. Cä-
mìyyätdä demokratìya olanda ìstär-ìstämäz özü ädäbìyyata gälä-
cäk. Bunun üçün ìsä demokratìk täfäkkür, yenì görüå, münasìbät 
vä ìå üsulu, än baålícasí dövlät sìstemì gäräkdìr. Yenì baxíålí de-
mokratìk ovqatlí gänc kadrlar väzìfälärä gäldìkdän sonra demok-
ratìyadan vä ädäbìyyatín ona münasìbätìndän daníåmaq olar.
*
 
2000. 
 
 
                                                           
*
 
Bütövlükdä "XXI äsr: qlobal sìvìlìzasìya vä Åärq däyärlärì" forumu keçìrmäk 
çox yaxåí täåäbbüsdür. Burada qaldírílan suallara cavablarímíz da subyektìv fakirlä-
rìmìzdìr. Hämkarlarímízla därdläåmäk amací ìlä çap olunmasíní ìstädìm. 

 
212 
GÜRCÜSTAN RESPUBLÌKASÍ ALÌ SOVETÌNÌN SÄDRÌ 
CÄNAB Z.K.QAMSAXURDÌYAYA 
AÇÍQ MÄKTUB 
Cänab  Z.Qamsarurdìya,  Gürcüstan  respublìkasí  Alì  Sovetìnìn 
sädrì seçìlmäyìnìz münasìbätìlä Sìzì tärbìk edìräm. Azärbaycanda 
yaåayan yarím mìlyonluq gürcüstanlílar, eläcä dä respublìkamízín 
yeddì mìlyonluq ähalìsì Gürcüstanda gedän sìyasì-ìctìmaì däyìåìk-
lìklärì dìqqätlä ìzläyìr. 
Män özüm Bolnìsì rayonunun Saraçlí kändìndänäm. Marneulì-
dä  pedmäktäbì,  Tbìlìsìdä  S.S.Orbelìanì  adína  Pedaqojì  ìnstìtutu-
nun  Azärbaycan  åöbäsìnìn  tarìx-fìlologìya  fakültäsìnì  färqlänmä 
dìplomu  ìlä  bìtìrmìåäm.  Hazírda  Azärbaycan  respublìkasí  Elmlär 
Akademìyasínda  çalíåíram.  Gürcü  xalqína  räõbätìm  var.  Gürcü 
dìlìnì  bìlìräm.  Bìr  åaìr-tärcümäçì  kìmì  Azärbaycanda  gürcü  ädä-
bìyyatínín araådírícísí, tärcümäçìsì vä täblìõatçísí kìmì taníníram. 
Azärbaycan ädäbìyyatína vä mädänìyyätìnä maraq göstärän doq-
quz näfär gürcü hämkaríma Azärbaycan respublìkasínín fäxrì ad-
larí verìldìyì halda, Sìzìn keçmìå partokratìyanín mänìm haqqímda 
hazírladíõí  sänädlär  qovluqlarda  yatír.  Män  bundan  ìncìmìräm. 
Çünkì ìndì umu-küsü vaxtí deyìl. Arada mehrìban qonåuluq, dost-
luq, sämìmìyyät, qaråílíqlí münasìbät olmasa, ìmperìya buxovun-
dan qurtara bìlmärìk. 
Ancaq täässüf kì, gah xarìcdän, gah da daxìldän tarìxì dostlu-
õumuzu pozmaõa cähd edìlìr. Bäzì gürcü zìyalílarí mätbuatda vä 
radìo-televìzìyada  äsassíz,  qízíådírící  çíxíålarla  araní  qatír,  suyu 
bulandírírlar. Män gürcü mätbuatíní ìzläyìräm vä vaxtínda bunla-
rín cavabíní verä bìlärdìm. Ancaq düåündüm kì, onsuz da müräk-
käb  åäraìtdä  äsäblärì  taríma  çäkìlmìå  adamlarín  hìsslärìnì  qízíå-
dírmaq här ìkì xalqín zärärìnädìr. Ümdä problemlärì qoyub, qey-
rì-real mätläblär üstündä çäkìåmäyä gìrìåmäk bìzä yaraåmaz. 
Cänab  Qamsaxurdìya,  äslìndä  Sìzìn  Amerìka  jurnalìstì  Ed-
mund  Stìvensìn  suallarína  cavabíníz  mänì  bu  mäktubu  yazmaõa 
vadar  etdì,  mìllì  mäsälä  ìlä  baõlí  bäzì  fìkìrlärìnìzä  münasìbätìmì 
bìldìrmäk  qärarína  gäldìm.  Jurnalìstìn  dedìyì  kìmì,  Sìz  hälä 
1988-cì  ìlìn  noyabrínda  Yazíçílar  Ìttìfaqíndakí  yíõíncaqda  azär-
baycanlílarín  "qanunsuz  olaraq  tutduqlarí"  torpaqlardan  köçürül-

 
213 
mäsìnìn  vacìblìyì  barädä  mäsälä  qaldírmíådíníz.  Ävväla,  özünüz 
bìlìrsìnìz kì, azärbaycanlílar Gürcüstanda qanunsuz heç bìr yer tut-
mayíblar.  Äksìnä,  onlar  ìmperìya  dövründä  märhälä-märhälä  ta-
rìxì yurdlaríndan köçürülüb. Ìkìncìsì, hamíya bällìdìr kì, ìndì Åärqì 
Gürcüstan  adlandírílan  Borçalí  mahalínda  ta  qädìmlärdän  azär-
baycanlílar  yaåayíb,  Borçalí  çox  vaxt  da  öz  müstäqìllìyìnì  saxla-
yíb, ayríca sultanlíq vä qäza kìmì dä taníníb. 1736-cí ìldä Gäncä 
Bäylärbäyì Zìyadoõlu Nadìr åahín Ìranda taxta çíxmasína etìrazíní 
bìldìrdìyì üçün åah Borçalíní Gäncädän ayíríb Kartlì-Kaxetì çarlí-
õína  verìb.  Lakìn  ìndìyä  kìmì  Azärbaycanda  dostluq,  mehrìban 
qonåuluq namìnä Borçalí ìlä baõlí söhbät qalxmayíb. Onsuz da bì-
zìm  25  mìlyonluq  ähalìsì  olan  Cänubì  Azärbaycanímíz  Ìrana, 
Göycä,  Zängäzur  vä  baåqa  vìlayätlärìmìz  Ermänìstana,  qädìm 
Därbändìmìz  Rusìyaya  qatílíb.  O  qädär  därdìmìz  var  kìg  Yarím 
mìlyondan  artíq  azärbaycanlí  Qardabanì,  Marneulì,  Bolnìsì  vä 
Dmanìsì  rayonlarínda  gürcülärlä  mehrìban  dolanír.  Gürcüstanín 
känd  täsärrüfatí  mähsullarínín  xeylì  hìssäsìnì  onlar  becärìr.  Belä 
väzìyyätdä  qonåu  ìlä  torpaq  davasí  aparmaq,  mìllì  konflìkt  sal-
maq,  älbättä,  uzaqgörmäzlìkdìr.  Bìz  dostluqda  här  ìkì  täräfdän 
sämìmìyyät gözläyìrìk. Ona görä dä Sìzìn aåaõídakí fìkrìnìz bìzä 
tääccüblü  göründü:  "Azärbaycandan  vä  Osetìyadan  gälmälärìn 
müäyyän hìssäsì (?) vä dìgär yadellìlär (?) özlärìnì täcavüzkar kì-
mì  apardíqlarí,  yerlì  gürcü  ähalìsìnìn  hüquqlaríní  tapdaladíqlarí, 
onlarí ìrqì ayrí-seçkìlìyä märuz qoyduqlarí halda, habelä Gürcüs-
tan respublìkasínín ärazì bütövlüyünä, onun vätändaålarínín häya-
tína qäsd etmäyä çalíådíqlarí halda bütün bunlar täcavüzkarlíq vä 
ìrqì ayrí-seçkìlìk kìmì qìymätländìrìläcäk". 
Hörmätlì  sädr,  "Azärbaycandan  gälmälär"  deyändä  kìmlärì 
näzärdä  tutursunuz?  Axí,  Gürcüstandan  Azärbaycana  köçänlär 
var,  Azärbaycandan  Gürcüstana  "gälänlär"  ìsä heç vaxt  olmayíb. 
Cavabínízdan belä çíxír kì, Gürcüstanda yalníz gürcülärìn müstäs-
na  hüququ  var.  Guya  gürcülär  baåqa  etnìk  qruplarín  hüququnu 
tapdaya bìlär, ìrqì ayrí-seçkìlìyä märuz qoya bìlär, häyatína qäsd 
edä bìlär. Elä götüräk Åärqì Gürcüstandakí gözlänìlmäz hadìsänì. 
Bolnìsì  vä  Dmanìsì  rayon  märkäzìndän  azärbaycanlílar  kütlävì 
åäkìldä  ìådän  çíxaríldí,  qovuldu,  evlärì  alíníb-satíldí,  daõídíldí, 

 
214 
yandíríldí,  yüzlärlä  adam  Azärbaycana  köçdü.  Bìr  näfär  gürcü 
evìnä zärär däymädì. Ìndì deyìn göräk häyatína qäsd olunan, hü-
ququ  tapdanan  kìmlärdìr?  Nä  üçün  Gürcüstan  vätändaålaríní  bìr 
amal  uõrunda  bìrlìådärmäkdänsä,  belä  bìrtäräflì  bäyanatlarla 
xalqlarí çaxnaåmaya salírsíníz? Nä üçün onlarín hamísínín hüquq-
larí haqqínda ümumì qanundan daníåmírsíníz? Gün kìmì aydíndír 
kì,  hämìn  hadìsädä  üçüncü  qonåunun  barmaõí  var  ìdì.  Azärbay-
canlílar  heç  vaxt  gürcü  qardaålarí  ìlä  baåqa  dìldä  daníåmayíb, 
dostluq, ämìn-amanlíq arzulayíb, yenä bu nìyyätdädìr. Belä oldu-
õu  halda  Sìzìn  Amerìka  jurnalìstlärìnä  cavabínízda  onlara  soyuq, 
ögey  münasìbätìnìz  bìzì  narahat  edìr.  Doõrudanmí  Sìz  bìr  dövlät 
baåçísí kìmì Gürcüstanda, ägär belä demäk mümkün olsa, "tämìz-
lämä  ämälìyyatí"  aparmaq  ìstäyìrsìnìz?  Heç  bìr  hüquqì,  demok-
ratìk ölkädä belä häräkät özünü doõrultmadíõíní bìlä-bìlä Sìz bu-
nun nätìcäsìnì düåünürsünüzmü? 
"Qanun qäbul edìlänädäk bìz bu qädär böyük mìqdarda yadel-
lìlärì özümüzün kìçìk, aztorpaqlí ölkämìzä buraxa bìlmärìk" söz-
lärìmìz açíqca növbätì toqquåmalara çaõíríå deyìlmì? Kìmdìr "bö-
yük mìqdarda yadellìlär?" Bunun yüzìllärlä bu torpaqda yaåayan, 
onun qanunì sahìbì olan azärbaycanlílara nä däxlì var? 
Mìllì mäsälä sìyasätìn än ìncä vä müräkkäb sahäsìdìr. Demok-
ratìk  vä  humanìst  dövlät  qurmaq  ìstäyän  xadìmlär  hämìåä  mìllì 
mäsälädä sähv edändä uduzublar. Bìz tam suverenlìyä doõru ìrä-
lìläyän  Gürcüstan  respublìkasínín  yenì  rähbärlìyìndän,  Helsìnkì 
Ìttìfaqí üzvü, "Azad Gürcüstan" blokunun lìderì olan Sìz cänabla-
ríndan Qafqazda  müstäqìl, azad, dost dövlätlär yaratmaõa çaõíríå 
eåìtmäk ìstäyìrìk. Nä üçün Ümumavropa evì, Ümumavropa härbì 
tählükäsìzlìyì vä b. yaradírlar, bìz "dìnc Qafqaz evì" yarada bìlmì-
rìk,  ìmperìyanín  "parçala,  hökr  sür!"  sìyasätìnä  uyur?  Yüzìllìklä-
rìn tarìxìnì väräqläyìb, konflìktlär axtarmaqla haraya gedär, näyä 
naìl ola bìlärìk? 
Cänab Z.Qamsaxurdìya, bìz belä hesab edìrìk kì, ärazì vä mìl-
lät  mäsäläsìndä,  etnìk  qruplara  münasìbätdä  belä  sähvlär  nä  Sì-
zìn, nä dä bìzìm xeyrìmìzädìr, - arada yalníz düåmänlär qazanar. 
Azadlíq  mübarìzäsì  yolunda  yalníz  tarìxìmìzìn  än  ìåíqlí  sähìfä-
lärìnì xatírlayíb, dostluq åäraìtìndä, älbìr häräkät etmäklä mäqsä-

 
215 
dìmìzä çata bìlärìk. Taleyìmìz elä gätìrìb kì, bìz tarìx boyu bìr-bì-
rìmìzä baõlíyíq, ayrí yolumuz yoxdur, baåqa yol bìzì azadlíõa yox, 
tählükäyä aparar. 
Bu  yaxínlarda  Azärbaycan  Nazìrlär  Sovetìnìn  sädrì  cänab 
H.Häsänov vä Gürcüstan Nazìrlär Sovetìnìn sädrì cänab T.Sìqua-
nín  ìkì  qonåu  dövlät  arasínda  müstäqìl,  bìrbaåa  açíq  daníåíqlarí, 
baõladíqlarí müqavìlä dä bu yolda yenì addímdír. Ìmperìya buxo-
vundan  yalníz  bu  yolla  qurtara  bìlärìk,  tam  suverenlìk  vä  azadlíq 
äldä edä bìlärìk. Sìzä bu yolda uõurlar dìläyìräm. 
Hörmätlä: åaìr-tärcümäçì, professor Äflatun Saraçlí. 
 
20.12.1990. 
 
TÜRKÌYÄ AÕ DÄNÌZ BOYU 
 
Bu ìl ìyulda dünyanín åöhrätlì kurort åähärlärìndän bìrì sayílan 
Antalyada oldum. 
Azärbaycanda Türkìyänìn Aõ dänìz boyu kurort åähärlärì haq-
qínda  bìlgìlärìn  az  olduõundan  öz  düåüncälärìmì  oxucularla  bö-
lüådürmäk  qärarína  gäldìm.  Naxçívandan  mersedes  avtobusla 
Türkìyänìn  sínír  åähärì  olan  Ìqdíra,  oradan  da  Antalìyaya  yola 
düådük. Ìkì mìn kìlometrlìk yol boyu Ärzurum. Ärgzìncan, Sìvas, 
Kayserì, Aõsu, Konya, Därbänd, eläcä dä qayídanda gördüyümüz 
Amasya  kìmì  obalar  bìzä  necä  dä  doõma  görünürdü.  Buralarda 
adam  hamí  ìlä  öz  evìndä  olduõu  kìmì  aydínca  anlaåír,  qaynayíb 
qaríåír. Här yerdä qurub-yaratmaq äzmì, ìnam vä mìllì ruh görür. 
Här yerdä mìllì memarlíq üslubunda evlär tìkìlìr, yollar, körpülär 
salínír, tunellär çäkìlìr. Tarlalar adamín  üzünä  gülür.  Duyulur  kì, 
ona ìnsan älì síõal çäkìr. Çöllärdä boå yer yoxdur, daõlarín döåün-
dä, qayalarín arasínda da mähsul äkìlìr. Bìzìm kändlärdä häyätlä-
rì daå dìvarla hörür, mäftìl, çäpär çäkìrlärsä, orada häyätlär särv 
kìmì çìnara bürünüb. Çìnarlar häm çäpär, hasar äväzìdìr, häm dä 
särìnlìk  vä  gözällìklìr.  Gördükcä  üräyìmdän  belä  mìsralar  åerä 
düzüldü: 
 
Vuruldum bu yerìn baõça-baõína, 
Çìnar çox yaraåír türk torpaõína. 

 
216 
 
Türkìyädä  Aralíq  dänìzìnä  Aõ  dänìz  deyìrlär.  Buralar  subtro-
pìk bölgä olduõundan portaõal, mandarìn, lìmon, banan kìmì mey-
välär daha çox becärìlìr. Bu meyvälärì Türkìyänìn baåqa åähärlä-
rìnä, hätta Bakíya da göndärìrlär. Buralarda kändlär daha abaddír. 
Bäzän qírx-qírx beå däräcä ìstì olmasína baxmayaraq ìldä üç däfä 
mähsul götürülär. Bìzdä soyuqdan, burada ìstìdän qorunmaq üçün 
tìkìlìlär düzäldìrlär. 
Aõ  dänìz  boyu  Alanìya,  Sìde,  Manavqat,  Kemer  vä  baåqa  åä-
här vä qäsäbälär olsa da, bu bölgä bütövlükdä Antalya ìlä tanínír. 
Ìstanbuldakí  beynälxalq  "Kasìo"  åìrkätìnìn  Antalìyadakí  nüma-
yändälìyì  bìzì  bu  yerlärä  apardí,  oranín  tarìxì,  görkämlì  yerlärì, 
ädäbì-mädänì häyatí ìlä taníå etdì. Älbättä, bunlarín arasínda An-
talya baåqa bìr alämdìr. Åähär e.ä. 159-cu ìldä Attalìus täräfìndän 
Aõ dänìz sahìlì boyu salíníb. Tarìxì abìdälärlä çox zängìndìr. Än 
maraqlí,  görkämlì  yerlärì  on  üçüncü  äsrdä  tìkìlän  böyük  mìnarä, 
nähäng Adrìan qapísí, köhnä qala dìvarlarídír.  
Antalya  ìkì  hìssädän  ìbarätdìr.  Köhnä  vä  täzä  åähär.  Åähärìn 
täzä  salínan  hìssäsì  hündür,  yaraåíqlí  bìnalarí, tìcarät  märkäzlärì, 
otellärì ìlä göz oxåayír. 
Antalìyaní  Bosfor  vä  Dardanel  boõazlarí,  Märmärä  dänìzì 
Arvropadan ayírsa da, öz häyat tärzì ìlä Avropaní xatírladír. 
Alanìya bölgädä ìkìncì qaynar turìst åähärìdìr. Odur kì, bu ät-
rafda almanlar ìkì yüzä yaxín ev tìkdìrìblär. Här ìl yayda gälìb bu-
rada dìncälìrlär. Äslìndä Antalìya kìmì, buranín da ähalìsìnìn, ço-
xu  elä  turìstlär,  bìnalarí  otellär  vä  ìdarälärdìr.  Hätta  bìzä  dedìlär 
kì, Alanìyada qíåda yetmìå mìn, yayda ìkì yüz mìn ähalì olur. Yer-
lì  camaat  än  çox  åähär  känarínda  yaåayír,  häm  åähärdä  çalíåír, 
häm  dä  äkìb  becärìrlär.  E.ä.  IV  yüzìldä  vìzantìyalílar  täräfìndän 
salínan Alanìya XII yüzìldä Sälcuqlarín älìnä keçìb. Sälcuq xaqa-
ní Keyqubad åähärì böyüdäräk adíní Alanìya qoyub. Åähärì o za-
mandan belä adlandírírlar. 
Åähär son ìyìrmì ìldä böyüyüb, gözälläåìb. Än görkämlì yerlärì 
Aõ dänìz qíraõínda mäåhur Qírmízí qala, dänìzdäkì qayalíq daõín 
altí ìlä keçän tunel vä Kleopatranín qaldíõí yerlärdìr. Här ìl yüz-
lärlä dünya turìstlärì bu abìdälärìn seyrìnä gälìr, sehrlänìr. 

 
217 
Qírmízí  qala  åähärì  düåmänlärdän, tacìrlärì  dänìz quldurlarín-
dan qoruyurmuå. Mersìn yaxínlíõíndakí Qíz qalasí öz adí vä tarìx-
çäsì  ìlä  Bakídakí  adaåíní  yada  salír.  Belä  söyläyìrlär  kì,  Åah  bu 
qalaní qízíní sevgìlìsìndän ayírmaq üçün tìkdìrìb. Qíz qalada täk-
tänha bu därdä dözmäyìb, özünü dänìzä atíb. Baåqa bìr rävayätdä 
ìsä deyìlìr: Åah öyränìr kì, qízíní qara ìlan çalacaq, Aõ dänìzìn qí-
raõínda hündür qala tìkdìrìb, qízíní orada saxladír. Ancaq xìdmät-
çìlärìn gätìrdìyì yemäyìn ìçìnä gìrän ìlan qízí qalanín ìçìndä öldü-
rür. Türklärìn tarìxì, mäìåätì vä mähäbbätì ìlä baõlí belä rävayät-
lär hälä dä yaddaålarda yaåayír. 
Qädìm  vä  kìçìk  turìzm  åähärì  olan  Sìdedä  enlì  vä  uzun  qala 
dìvarlarí, hamar daå kìtabälärlä yanaåí çaõdaå hündür bìnalar bìr-
bìrìnì  tamamlayír.  Abìdälär  olan  yerlär  qayõí  ìlä  qorunur.  Oraya 
ìrì maåínlar buraxílmír, xüsusì lafetlär ìåläyìr. Bìz dä onunla get-
dìk. 
Bu bölgädä än qädìm åähär ìzlärì Perqe vä Aspenddädìr. E.ä. 
1000-cì  ìldä  salínan  qädìm  Perqe  åähärìnìn  xarabalíqlarí  adamí 
heyrätä gätìrìr. Perqe Apallonun vätänì olub. O, öz mäåhur "hän-
däsä" äsärìnì burada yazíb. Müqäddäs Pavel öz etìrafíní bu åähär-
dä oxuyub. 
Strabonun "Dänìz åähärì" adlandírdíõí Aspend Perqe ìlä yaåíd-
dí. Ìndì adí Bekìz olsa da, här yerdä Aspendos kìmì hallanír. Bura-
da dìqqätì çäkän abìdälärdän bìrì mäåhur teatr, bìrì dä su kämärì-
dìr. Otuz doqquz cärgälì, ìkì mìn adamlíq teatr böyük vä gözäldìr. 
Bu gün dä orada mädänì tädbìrlär keçìrìlìr. Bìz orada olanda türk 
xalqlarínín  Bursada  keçìrìlän  folklor  festìvalí  ìåtìrakçílarí  burada 
böyük konsert verdì. Sälcuqlar dövründä bu teatra äl gäzdìrìb, on-
dan saray kìmì ìstìfadä etsälär dä, yenä öz sìmasíní saxlayír. 
Bu teatr vä su kämärì haqqínda maraqlí bìr rävayät dä var. De-
yìlänä görä åahín qízína ìkì sayímlí memar aåìq olur. Åah åärt kä-
sìr kì, kìm åähärdä tez vä gözäl bìr abìdä tìkdìrsä qízímí ona verä-
cäm.  Här  ìkì  memar  ìåì  bìr  vaxtda  baålayír,  bìr  dä  qurtarírlar. 
Bìrìsì åähärä böyük su kämärì çäkìr, o bìrìsì ìsä bu teatrí tìkìr. Åah 
bunlarín ìkìsìnì dä bäyänìr. Qízí ìkìnìzä dä verìräm deyìr, özünüz 
bölüåün.  Su  çäkän  memar  razílaåír.  Teatr  tìkän  deyìr:  "Åah  saõ 

 
218 
olsun, qoy qíz onun olsun, ancaq ìkìyä bölünmäsìn". Bu söz åahín 
çox xoåuna gälìr. Görür kì, qízíní bu xoåbäxt edä bìlär, ona verìr. 
Äsl möcüzä ìsä täbìätìn özü yaratdíõí daõlar, meåälär qoynun-
dakí  Quråunlu  åälalä,  gömgöy  göl  vä  Damladaå  deyìlän  yeraltí 
maõaradír. Hamí burada åäkìl çäkdìrmäk ìstäyìr. Damladaåín mìn 
beå yüz ìl yaåí var. Ìçì märmärä, duz qayalíõína, sucuq kìmì qranìt 
daåa bänzädìlän bu maõara astma vä bronxìt xästälìyì üçün täbìì 
müalìcä yerìdìr. Ancaq hämìåä turìstlärlä dolu olur. 
Ävvällär karvanlarín, sarvanlarín síõínacaõí olmuå nähäng kar-
vansaray  da  ìndì  restoran  kìmì  turìstlärìn  maraqlí  äyläncä  yerìnä 
çevrìlìb.  Bìr  axåam  bìzì  dä  avtobusla  Alanìya  yaxínlíõíndakí  bu 
karvansaraya  apardílar.  Yeyìb-ìçmäk,  çalíb-oynamaq,  äyläncälär 
saat  doqquzdan  on  ìkìyä  qädär  çäkdì.  Bìzì  än  çox  sevìndìrän  bìr 
dä türkìyälì sänätçìlärìn bìr neçä Azärbaycan räqslärìnì ìfa etmä-
lärì oldu. Ìkì yüz ällì dünya turìstlärì arasínda öyündük, yanímíz-
dakílara  qürurla  Azärbaycan  musìqìsìdìr,  bìzìm  musìqìdìr  deyìr-
dìk. Onlar da bìzä qoåulub üräklä äl çalírdílar. 
Fasìlädä bayírda pal-paltar, oyuncaq, dondurma satanlarla söh-
bät etdìk. Ìkì gänc oõlan, ìkì dä düåkün duruålu qadín ìdì. Köhnä 
bìr  daxmanín  qaråísínda  oturmuådular.  Oõlandan:  "Bu  qadínlar 
buradamí  gecäläyìr",  deyä  soruådum.  "Ävät"  dedì.  Dedìm:  "Nä-
dän?" "Evlärì yox, paralarí yox - dedì. Här gün burada alver edìr, 
burada da yatírlar". Dedìm neçä yaåín var? Ìyìrmì yeddì dedì. Ev-
lìmìsän?  -  Hälä  param  yox,  olanda  evlänäcäm  -  dedì..  Häyat 
kontrastí här yerdä olduõu kìmì burada da özünü açíqca göstärìr-
dì. Ìçärìdä däm-dästgah, bayírda kasíbçílíqg 
Ìstanbuldakí  "Kasìo"  åìrkätìnìn  Antalìyadakí  "Bella"  otelìndä 
ìyìrmì gün qaldíq. Bu günlär bìzìm üçün bìr yuxu kìmì keçdì. Elä 
bìl  kì,  cännätì  gördük  dä  gäldìk.  Här  yerdä  sälìqä-sähman,  hör-
mät-ìzzät,  qayõí,  xìdmät gördük.  Antalìyaya  gälän  turìstlärìn  ço-
xu Almanìyadandír. Ona görä dä otellärdä xìdmät edänlärìn çoxu 
almanca bìlìr. Rusca bìlänlär dä var. Bìzìm ìsä heç bìr dìlä ehtìya-
címíz yox ìdì. 
Aõ  dänìzìn  qíraõíndakí  çìmärlìklärdä  här  otelìn  öz  sahäsì  var. 
Oteldän oraya ìkì däqìqälìk yoldur. Hamí sähär yemäyìndän sonra 
hovuza vä dänìzä gedìr. Burada här käs üçün böyük günlük, taxt vä 

 
219 
döåäk  verìlìr.  Otaqlarda  soyuducu,  kondìsìoner,  telefon  vä  s.  var. 
Bütün günü ìstì, soyuq su gälìr. Här gün tämìzlìk aparílír. Yemäyä 
ìsä söz ola bìlmäz. Ìyìrmì-otuz çeåìddä yemäklär, meyvälär keyfìy-
yätlì vä dadlí.. 
Bunu da deyäk kì, Türkìyänìn bu bölgäsì Anadoluya görä bey-
nälmìlälçìdìr. Yayda ähalìsìnìn çoxu turìstlär olduõu kìmì, yer ad-
larínín çoxu da yabançí adlardír. Bax belä: Antalìya, Alanìya, Sì-
de, Afìyon, Ìsparta, Perqe, Efes, Manavqat vä s. Ancaq bu var kì, 
här  yerdä  türk  ruhu,  türk ovqatí,  türk  däyärlärì  görürsän.  Duyur-
san  kì,  türk  torpaõínda,  türk  evìndäsän.  Buradakí  ìqtìsadì,  ädäbì, 
mädänì  yüksälìå  dä  bìzì  sevìndìrdì.  Bu  bölgä  hökumätìn  hämìåä 
dìqqät  märkäzìndädìr.  Axí,  büdcänìn  az  qala  yarísí  buradakí  bol 
mähsulla vä beynälxalq turìzmlä dolur. Bìr dä ona görä bìz Anta-
lìyadan çíxanda yenì baå nazìr Mäsud Yílmaz oraya gälmìådì. Bu 
günlärdä ìsä baåbakan Süleyman Dämìrälìn orada olduõunu eåìt-
dìk.  Bu  düåüncälärì  qälämä  alanda  ìsä  antalìyalí  aåíq  Xaläddìn 
Çelìk öz sazí, sözü ìlä bìzlärì bìr dä o yerlärä apardí. 
 
Ìgìd kölgäsìnä ìgìd síõínar, 
Düåmänìn kölgäsì ay olmaz, olmaz. 
Kändìsìndän sarínar bìzìm yaramíz, 
 
Ata bìlsäm - atmaq olmur, 
Sata bìlsäm - satmaq olmur; 
Gecälärì yatmaq olmur, 
Gözäl, bu nasíl sevgìdìr?! 
 
Antalìyada  çox  ölkälärdän  turìstlär  gördük,  Azärbaycandan 
baåqa, Keçmìå SSRÌ-dän yalníz Rusìya vä Qazaxístandan gälìrlär. 
Musìqìmìz ìsä burada hämìåä säslänìr, bìzì tanítdírír. Burada Al-
ma-Atada  yaåayan  Rìzvan  adlí  bìr  soydaåímízla  rastlaådíq.  Gür-
cüstanín Laqodexì rayonunun Qabal kändìndän ìdì. Häyat yoldaåí 
vä  qízí  ìlä  on  günlüyä  gälmìådì.  Xeylì  därdläådìk. On  altí  yaåín-
dan  Alma-Atada  yaåayír.  Fählä  ìåläyä-ìåläyä  oxuyub,  maåallah, 
ìndì ìå adamídír. Bìngöllü bìr türk qardaåla orada çöräkxana açíb, 
neçä soydaåímízí da ìåä götürüb. 

 
220 
Antalìyadakí otelìmìzìn häyätìndä "Göyçä" adlí qízíl maõazasí 
var ìdì. "Göyçä" sözünü oxuyub sevìndìm, gedìb satícídan bu sö-
zün haradan olduõunu soruådum. "Patronumuzun qízínín adídír", - 
dedì. Dedìm, patronun neredä? "Kayserìdä oturur" - dedì. Dedìm, 
o  Qafqazdanmí?  "Bìlmäm"  -  dedì.  Xahìå  etdìm  kì,  ona  telefon 
açíb öyränsìn. Nä yazíq kì, bìz gälänä qädär öyränä bìlmädì. 
Çìmärlìkdä dörd näfär naxçívanlí gänc oõlan da gördük. Härä-
kät  vä  daníåíqlaríndan  tanídíq.  Yaxínlaåab  soruåanda,  "dayí,  bìz 
buralíyíq" - dedìlär. Bìz dä üstünü vurmadíq. Gördük kì, taníålíõa 
däymäz. Säs-küy salan bu gänclärì polìs saxlayíb sorõu-suala tu-
tanda  da  yaxín  getmädìk.  Ancaq  Perqedä  yemäkxanada  bìr  gänc 
oõlan  daníåíõímízdan  bìlìb  sevìnä-sevìnä  yanímíza  gäldì,  "Azär-
baycandansínízmí? - dedì. Män dä Azärbaycan türküyäm. Babam 
Borçalídan Qarsa köçüb. oradan da atam bìzì buraya gätìrìb. Evì-
mìz  odur  bax,  Bìlkek  köyündädìr,  burada  torpaq  sahämìz  var, 
pambíq becärìb, åìrkätlärä satíríq. Özüm dä burada çalíåíram. Nä 
ìstäyìrsìnìz deyìn gätìrìm, para almayacam". Saõ ol dedìk, bìz dä 
åìrkätìn hesabína yeyìrìk, bìr åey gäräk deyìl. Elä sänìnlä taníålí-
õímíz bäsdìr. Allah amanínda. Ayrílanda çox kövräldì, "yenä gä-
lìn" -dedì, -müsafìrìm olun". 
Bìzì hämìåä säfärlärdä Bolqarístandan Türkìyäyä köçmüå Gü-
nay  adlí  gänc,  mädänì  bìr  oõlan  müåaìyät  edìrdì.  Axíríncí  däfä 
Karvansaraya  gedändä  nädänsä  Lìlya  adlí  rusìyalí  bìr  qíz  gäldì. 
Eåìtdìm kì, Günay bu qízí sevìr, o, razílíq vermìr. Günaya dedìm, 
yetär xrìstìan qízlarí, türk oõlanlaríní ovladí, türk qízí al. Dedì, xo-
cam,  Lìlya  da  türkdür,  baåqírdístanlí  tatardír.  Onda  "Allah  xeyìr 
versìn, get evlän dedìm, heç olmasa bìr ruslaåan tatarí özünä qay-
tar, bu da savabdír". Säfärdä Lìlya bìzä sämìmì münasìbät göstär-
dì.  Qayídanda  da  "Bäyändìnìzmì?  -  dedì.  Bäyändìm"  -  dedìm.  – 
Üstälìk  Günayí  da,  sänì  dä.  Xoåhal  oldu,  gülümsündü.  Duydum 
kì, ulduzlarí baríåacaq. 
Aõ dänìz boyu säfärìmìz beläcä baåa çatdí. Ìyulun ävvällärìn-
dä Ìstanbula, bìr häftä sonra ìsä oradan Naxçívan yolu ìlä Bakíya 
qayítdíq. Ìstanbul düåüncälärì ayríca bìr söhbätdìr.  
Ìyul, 1999. 
 

 
221 
 
 
 
 
 
IV  
 
БЮЛЦМ  
 
 
 
 
 
 
 
ÖMRÜN ANLARÍ 
ÅÄKÌLLÄRDÄ 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
Äflatun Saraçlí  
Qorìdä Stalìnìn ev muzeyìndä. 
1983. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Äflatun Saraçlí gänclìk 
dostlarí,  rìyazìyyat  müällì-
mì  Osman  Osmanov(sol-
da)  vä  coõrafìya  müällìmì 
Nìyaz 
Daådämìrovla 
(saõda) bìrlìkdä.  
1986 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Aåíq Hüseyn Saraçlínín däfn märasìmìndä. Soldan: Zälìmxan Yaqub, 
Äyyub Mämmädov, Aåíq Ähmäd, Aåíq Mähämmäd, Hüseyn Arìf,  
Äflatun Saraçlí vä Molla Mähämmäd. 1987. 
 
 
 
Akademìk Kamal Talíbzadänìn doõum gününün 75 ìllìyì münasìbätìlä Yenì 
dövr ädäbìyyatí åöbäsìndä åänlìk märasìmìndä. Saõdan: Aybänìz Älìyeva, 
Äflatun Saraçlí, Kamal Talíbzadä vä Salìdä Åärìfova.1992. 
 

 

 
 
 
Äflatun Saraçlínín qízlarí Asudä vä Afìna. 1984. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Äflatun Saraçlínín Saraçlída 50 ìllìk yubìleyìndä çäkìlän åäkìl. Hüseyn Arìf 
vä Äflatun Saraçlí (ortada) känd zìyalílarí vä orta mäktäb müällìmlärì 
arasínda. 1986. 
 
 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Äflatun  Saraçlí  doõma  kändìndä  yerlì  rähbärlìklä  abadlíq  ìålärìndän 
daníåarkän. Solda: sovxoz direktoru Rövåän Babayev. 1986. 
 
 
Äflatun  Saraçlí  Borçalí  åaìrlärì  arasínda.  Soldan:  Dünyamalí  Käräm, 
Bähram Mehdì vä professor Valeh Hacílar. 1986. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ä.Saraçlí görkämlì fìlosof, professor Camal Mustafayev (solda) vä åaìr, pro-
fessor Arìf Abdullazadä (saõda) ìlä bìrlìkdä toy mäclìsìndä. 1979 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
XIX-XX  äsrlär  Azärbaycan  ädäbìyyatí  åöbäsìnìn  ämäkdaålarí.  Saõdan 
oturanlar:  Ädäbìyyatåünas  Märyäm  xaním  Axundova,  professor  Kamran 
Mämmädov, f.e.d. Kamran Älìyev. Soldan ayaq üstä dayananlar: f.e.d. Hü-
seyn  Ìsrafìlov,  Ä.Saraçlí,  f.e.n.  Äskär  Älìyev,  f.e.d.  Aõaräfì  Zeynalov  vä 
f.e.d. Ìslam Aõayev. 1979 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
XIX-XX äsrlär ädäbìyyatí åöbäsìnìn ämäkdaålarí. Soldan: Äbülfäz 
Ìbadoõlu, H.Qasímov, K.Mämmädov, H.Ìsrafìlov, N.Välìxanov, Ä.Saraçlí 
vä R. Sadíqov. 1981. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Äflatun Saraçlí qonåu müällìm dostlarí ìlä toyda. Solda: Qärib Mämmädov,  
Ä.Saraçlí, Ramiz Kärämälìyev vä Pünhan Äfändiyev. 1981. 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Nìzamì adína Ädäbìyyat Ìnstìtutunun sayímlí alìmlärìnìn xatìrä åäklì: 
Soldan bìrìncì sírada: Hüseyn Ìsrafìlov, Teymur Ähmädov vä Nadir 
Välìxanov; ayaq üstä: Äflatun Saraçlí vä Ìsmayíl Cäfärpur. 1976. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Nìzamì adína Ädäbìyyat Ìnstìtutun XIX-XX äsrlär Azärbaycan ädäbìyyatí 
åöbäsìnìn ämäkdaålarí illik planlara baxarkän. Saõdan Ä.Saraçlí, 
H.Ìsrafìlov, N.Välìxanov, Häsän Qasímoa, åöbä müdiri 
Kamran.Mämmädov vä Ìslam Aõayev. 1979. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Äflatun Saraçlí 1979-cì ìldä. 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Azärbaycan vä Özbäkìstan alìmlärì Nìzamì adína Ädäbìyyat Muzeyìndä. 
Solda akademìk H.Araslí, saõda Azärbaycan EA-nín müxtìr üzvü 
A.Zamanov. Saõda ayaq üstä Ä.Saraçlí. 1969. 
 
 
 
Äflatun Saraçlí aìläsì ìlä. Soldan: Ä.Saraçlí, oõlu Azär, qucaõínda kìçìk qízí 
Afìna, anasí Güläbatín, qízí Asudä, ömür-gün yoldaåí Amalya xaním. 1974. 

 
 
 
 
 
 
 
Äflatun Saraçlí 1976-cí ìldä. 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Borçalí pedtexnìkumunun III kursunda.  
Bìrìncì sírada soldan -5ci Äflatun Saraçlí. 1955. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Saraçlí känd kulubunda Hüseyn Arìf vä Äflatun Saraçlí ìlä görüådän sonra. 
Saõdan: kolxoz sädrì Näbì Hüseynov, mäktäb dìrektoru Mämmäd Näbìza-
dä,  Hüseyn  Arìf,  rayon  rähbärlìyìnìn  nümayändäsì  Mahmud  Näbìzadä, 
Äflatun Saraçlí vä Faxralí orta mäktäbìnìn dìrektoru Hüseynqulu Mämmä-
dov. 1958 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Tbìlìsìdä "Sovet Gürcüstaní" qäzetìnìn redaksìyasínda. Soldan bìrìncì síra-
da: M.H.Bäxtìyarlí, H.Arìf, Rizvan Älìyev, Tahir Hüseynov; ìkìncì sírada: 
Süleyman äfändì, Ä.Saraçlí, Mädäd.Cobanov vä b. 1959. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Azärbaycan Yazíçílarínín nümayändälärì Tbìlìsìdä, "Sovet Gürcüstaní" 
qäzetìnìn redaksìyasínda. Soldan: Zìya Borçalí, Davud Dämìrlì, Äzìz Mur-
saqulov, Mìrzä Ìbrahìmov, Väzifä xaním, Älaõa Kürçaylí. Ayaq üstä soldan 
ìkìncì Äflatun Saraçlí, Änvär Sadíqov, Adìl Mìåìyev vä b. 1960. 
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə