Яфлатун Сарачлы Хязяр Университяси Няшриййаты



Yüklə 4,66 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə6/15
tarix06.05.2017
ölçüsü4,66 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15
28 may, 1998. 
 
CÄMALÄDDÌN ÄFQANÌ - 160 
 
ÌNSTÌTUTUN ELMÌ SESSÌYASÍNDA 
 
Åamìl müällìm ölkädä sayílíb seçìlän zìyalílarímízdandír. Ädä-
bìyyatímízín  än  ümdä  problemlärìnä  aìd  samballí  araådírmalar 
müällìfìdìr.  Xüsusìlä  son  ìllärdä  yaralí  yerìmìz  olan  mühacìrät 
ädäbìyyatí,  repressìya  qurbanlarí,  unudulmuå  zìyalílarímíz  onu 
daha  çox  düåündürür.  Ädäbìyyatåünaslíq  elmìmìzìn  son  uõurla-
ríndan sayílan "Cämaläddìn Äfqanì vä türk dünyasí" kìtabí da bu 
yöndä  cìddì  araådírmalardandír.  Täqdìrälayìq  haldír  kì,  Åamìl 
müällìm  häm  Mìllì  Mäclìsdä,  häm  dä  Bakí  Dövlät  Unìversìte-
tìndä ìålärìnìn çox olmasína baxmayaraq elm yönündä dä uõurla, 
gänclìk häväsìlä çalíåír. Bunu da alqíålamalíyíq kì, Nìzamì adína 
Ädäbìyyat  Ìnstìtutu  onu  öz  kollektìvìnìn  üzvü  sayír.  O  da  Elmì 
Åuramízda belä mänalí, mäzmunlu märuzä ìlä çíxíå edìr. 
Äslìndä  Cämaläddìn  Äfqanìnìn  Azärbaycanda  monoqrafìya 
åäklìndä  ìålänmäsì  dä,  Azärbaycanla  baõlarínín  belä  açíqlanmasí 
da, bu sessìyanín, 160 ìllìk yubìleyìn keçìrìlmäsì dä Åamìl müällì-
mìn adí ìlä baõlídír. Bu, häm vätändaålíq qeyrätìdìr, häm dä alìm 
hünärì. Özü da belä bìr zamandag 
Åamìl  müällìm  öz  märuzäsìndä  dä  bütövlükdä  C.Äfqanìnì  bìr 
ìdeoloq,  fìlosof,  hätta  sänätçì  kìmì  säcìyyäländìrdì,  haqlí  olaraq 
onu yüksäk qìymätländìrdì. 
Burada  bìr  neçä  mäsälä  ätrafínda  dayaníldí.  Bìzì  än  çox  ma-
raqlandíran C.Äfqanìnìn mähz türk dünyasí vä Azärbaycanla baõ-

 
74 
lílíõínín  belä  elmì  vä  äsaslí  åäkìldä  öyränìlmäsìdìr.  Çünkì  C.Äf-
qanì vä ìslam bìrlìyì, ìslam dünyasí, Åärq ìntìbahí kìmì mäsälälär 
haqda Ìranda, Türkìyädä araådírmalar çox olduõu halda C.Äfqanì 
vä  Azärbaycan  mäsäläsì  qaranlíq  ìdì.  Äslìndä  Azärbaycanda 
C.Äfqanì haqqínda ìlk araådírma vä söhbätlär mähz bu xarakterlì 
olmalí  ìdì.  Kìtabda  olduõu  kìmì,  märuzädä  dä  Åamìl  müällìm 
C.Äfqanìnì "müsälman dünyasínín mümtaz sìmasí", "Böyük Åärq-
lì"  Azärbaycan  soylu  bìr  ìdeoloq  kìmì  täqdìm  edìr.  Haqlí  olaraq 
düz  deyìr  kì,  Azärbaycana  da  ìslamçílíq,  müasìrlìk,  türkçülük, 
azadlíq, ìslahatçílíq kìmì ìdeyalar C.Äfqanì yaradícílíõíndan keçìb 
gälìr. 
Bunu  yüzìlìmìzìn  ìlk  ìllärìndä  M.Ä.Räsulzadä,  Ä.Hüseynzadä, 
Ä.Aõaoõlu, Ö.Faìq, H.Zärdabì, M.Ä.Yurdaqul, Rövåän Äåräf, Zìya 
Gökalp,  Akçuraoõlu  kìmì  azärbaycanlí  vä  türkìyälì  zìyalílar  qìy-
mätländìrmìålär. C.Äfqanì Türk dünyasí vä Azärbaycanla síx baõlí 
olduõu  halda,  ìslam  bìrlìyì  ìdeyasí  Åura  hökumätìnä  särf  etmädì-
yìnä görä 70 ìl bìzä onu  öyränmäyì yasaqlayíblar. Çünkì panslav-
yanìzmä, äsarätä, müstämläkäçìlìyä, här cür zülmä qaråí ìdì. 
Män  çox  qayõílaníram  kì,  son  ìllärdä  Azärbaycan,  Türkìyä  vä 
Ìran bäzì ortaq mövzularí, här üç ölkädä fäalìyyät göstärän böyük 
åäxsìyyätlärì  bìrlìkdä  öyränìb  qìymätländìrmìrlär.  Mäsälän,  elä 
C.Äfqanì, M.Ä.Räsulzadä, Z.Maraõalí vä baåqalarí kìmì zìyalílarí, 
Türkìyä vä Ìran säfìrlìklärìnìn nümayändälärì dä buradadír. Mäncä 
belä mövzularí bìrlìkdä ìåläsäk, här üç ölkä üçün faydalí olar. 
C.Äfqanì o qädär ìctìmaì fìkrìmìzlä, ädäbìyyatímízla qaynayíb 
qaríåíb kì, Azärbaycanda täkcä onun ìdeyalaríndan faydalanílma-
yíb,  häm  dä  bädìì  äsärlärdä  C.Äfqanìnìn  obrazí  yaradílíb.  Åamìl 
müällìm  Ä.Hüseynzadänìn  "Sìyasätì-Fürusät",  C.Cabbarlínín 
"Näsräddìn  åah",  M.S.Ordubadìnìn  "Dumanlí  Täbrìz"  kìmì  äsär-
lärìnì göstärdì. Bu häqìqätdä belädìr. Bìz "Säyahätnamä"dä Ìbra-
hìm bäyìn dövlät, dìn vä azadlíq haqqíndakí fìkìrlärìnìn tam C.Äf-
qanì fìkìrlärì ìlä üst-üstä düådüyünü dä müåahìdä etmìåìk. 
Maraqlí  bìr  fakt  da  C.Cabbarlínín  "Ädìrnä  fäthì"  pyesìndä 
C.Äfqanì  ìdeyalarínín  täsìrì  ìlä  yetìåän,  onu  özünä  ustad  sayan, 
eläcä  dä  Ä.Cavada  ustad  sayílan  böyük  türk  åaìrì  M.Ä.Yurdaqu-
lun  obrazínín  yaradílmasídír.  Burada  åaìrì  ustadínín  dìn,  dövlät 

 
75 
azadlíõínín  carçísí  kìmì  görürük.  C.Cabbarlí  onun  bu  ìdeyasí  ìlä 
baõlí bìr åerìnì dä verìr: 
 
Arå, äsgärì - ìslam ulu, Käbän gedìyor, arå! 
Äzmìndä Mähämmäd sänä, Allah sänä yoldaå! 
 
Belä däyärlì täqdìmat vä märuzä bìzlärì dä C.Äfqanì vä Azär-
baycan, C.Äfqanì vä türkçülük mäsälälärì ätrafínda düåündürmä-
yä  vadar  edìr.  Bìz  Ìnstìtutun  Yenì  dövr  ädäbìyyatí  åöbäsìndä  bu 
yöndä müäyyän ìålär görmäyì planlaådíríríq. 
Mänä belä gälìr kì, Bakída C.Äfqanì adína küçä mäsäläsìnì dä 
qaldírmaq  olar.  Åamìl  müällìm  saõ  olsun  kì,  belä  qädìrbìlänlìk 
edìb,  ömrünün  çoxunu  säyahätdä  keçìrän  C.Äfqanìnì  doõma 
Azärbaycana da gätìrìb çíxartdí. 
 
Ä.HAQVERDÌYEV - 125 
 
ELMÌ SESSÌYASÍNÍN SÄDRÌ KÌMÌ GÌRÌÅ SÖZÜ 
 
Män  bu  sessìyada  märuzä  ya  da  çíxíå  etmäk  fìkrìndäydìm.  Ìå 
elä gätìrdì kì, gìrìå sözü demälì oldum. 
Elä sänätkarlar var kì, neçä ìctìmaì quruluå, neçä "ìzm"lär dä-
yìåsä dä, onlarín ruhu da ìncìmìr, öz yerìnì, öz böyüklüyünü saxla-
yír,  öyränìlìr,  sevìlìr.  Mäsälän:  Nìzamì,  Füzulì,  Mìrzä  Fätälì, 
Mìrzä  Cälìl,  Sabìr,  Hadìg  Belä  sänätkarlardan  bìrì  dä  Äbdürrä-
hìmbäy Haqverdìyevdìr. 
Bìr dä feodal quruluåunun yüz ìllär davam etdìyì vaxtda bütöv 
qalmaõa  nä  vardí  kìg  Gäl  yüz  ìlä  yetän  ìctìmaì-sìyasì  däyìåìklìk, 
ìnqìlab, çevrìlìå, üsyan, qìyam, qätl, qírõín, savaå görän, äsrä bä-
rabär  günlär  keçìrän  qísa  bìr  zamanda  öz  bütövlüyünü  saxla,  lä-
käsìz yaåa görüm. Ä.Haqverdìyev mähz belä äsrä bärabär günlär 
görän, ad-sanla yaåayan sänätçìlärìmìzdändìr. 
Ä.Haqverdìyev  dünya  mädänìyyätìnì  yaxåí  bìlìrdì.  Klassìk, 
mìllì änänä üzärìndä yetìåmìådì, qabaqcíl realìst-demokrat sänätçì 
ìdì. Yaradícílíõínda romantìk cìzgìlär, rämzlär, lìrìk notlar da sezì-
lìr.  Yada  salaq:  "Ayín  åahìdlìyì",  "Ata  vä  oõul",  "Åeyx  Åäban", 
"Pärì cadu" vä s. 

 
76 
Kìçìk hekayä ustasí, tarìxì facìänìn yaradícílaríndan bìrì, peda-
qoq,  publìsìst,  tärcümäçì,  rejìssor,  dramaturq,  dìrìjor,  tädqìqatçí, 
sözün  häqìqì  mänasínda  äsìl  ìnsan,  åäxsìyyätg  Budur,  dünän  dä, 
bu gün dä Ä.Haqverdìyev bìzìm üçün. 
Ä.Haqverdìyevìn ädäbì-tänqìdì mäqalälärì demäk olar kì, araå-
dírílmayíb. Burada elä mäsälälär var kì, elä bìl lap bu gün deyìlìb. 
O, hälä 62 ìl öncädän türk dìlì ìlä baõlí mübahìsälärä cavab kìmì 
yazdíõí bìr mäqaläsìndä qätì deyìrdì kì, bìz türkük, dìlìmìz dä türk 
dìlìdìr. Mìllätìn qeyrätlì zìyalílarí än aõír ìrtìca dövründä belä bu 
mäsälänì  doõru  häll etmìådì.  Ìndì  "bälkä  dä qaytardílar" äqìdälì-
lär bìr dä araní qatír, düåmän däyìrmanína su tökürlär. 
Ä.Haqverdìyev  sìyasì  häyatda  da  gäräklì  mäsälälärä  toxunur-
du. 1905-1907-cì ìllärdä Azärbaycandakí canlanmanín tez söndü-
yündän  qayõílanan  ädìb  yazírdí  kì,  "bìz  tez  qízíåír,  cämìyyätlär 
yaradír, nìtqlär söyläyìr, qäzetlär çíxarír, haray salíríq, tez dä här 
åeyì unuduruq, säsìmìz çíxmír, ìåìmìz görünmürg Hamímíz dünän 
bìr  äqìdädä,  bu  gün  ayrí  äqìdädä  oluruq".  Bu  sözlär  günümüzlä 
necä  säsläåìr.  Ìndì  dä  yalançí  "mìllät  qährämanlarí"  üzdä  odlu- 
alovlu daníåír, o yandan baåqa ìå görürlär. 
Yerì gälmìåkän, Ä.Haqverdìyevìn äqìdäsì ìlä baõlí bìr-ìkì söz: 
O, heç bìr partìyanín üzvü deyìldì. Ancaq mìllät üçün görülän xe-
yìrxah  ìålärì  alqíålayírdí.  Bunu  da  unutmaq  olmaz  kì,  o,  "Musa-
vat"ín  bìtäräf  cìnahíndan Gürcüstan  parlamentìnä  üzv  seçìlmìådì. 
Odur  kì,  sonralar  bìr  mäktubda  seçkìdä  "Müsavat"ín  ona  mane 
olmasí  fìkrìnä  zamanla  baõlí  obyektìv  qìymät  vermälìyìk.  Hälä 
bunu demìrìk kì, Haqverdìyevìn belä mäktubu "Qruzìya" qäzetìn-
dä çíxmayíb, ìndì dä arxìvìndädìr. Blkä bu sonradan özünü müda-
fìä üçündür. 
Äslìndä "Müsavat" da, AXC dä Ä.Haqverdìyevìn yaradícílíõíní 
vä  fäalìyyätìnì  yüksäk  däyärländìrìb.  Onu  ävväl  Daõístan,  oraní 
denìkìnçìlär  tutandan  sonra  daõílmíå  Ermänìstana  elçì  göndärìb. 
Sonralar Ä.Haqverdìyev yazírdí kì, guya hökumätìn xättì-häräkä-
tìnì  bäyänmädìyìnä  görä  gerì  qayídíb.  Äslìndä  gerì  çaõírílíb  vä 
bunun säbäbì baå nazìr F.Xoyskì ìlä åäxsì münasìbätìdìr. Bununla 
belä ona XÌN-dä ìå verìlìb. Bütün bunlar hälä gäräyìncä açíqlan-
mayíb, ancaq vacìb mäsälälärdìr. 

 
77 
Ä.Haqverdìyevìn bìr alìm-tädqìqatçí kìmì araådírílmasí da çox 
åeylärä  aydínlíq  gätìrärdì.  Azärbaycanda  sözü  keçän  ädäbìyyat-
çí-mütäxässìs, Rusìya EA-nín Ölkäåünaslíq bürosunun müxbìr üz-
vü kìmì tanínan ädìbìn "Äskì vä yenì ädäbìyyatímíz", "heca väz-
nì",  teatr,  dìl,  mollanäsräddìnçìlär,  füyuzatçílar,  ümumìyyätlä 
ädäbìyyat vä sänät mäsälälärì haqqíndakí mäqalä vä çíxíålarí bu 
gün dä däyärlìdìr. 
Onun än çox sevdìyì vä haqqínda yazdíõí sänätçì Mìrzä Fätälì 
ìdì. Müällìf Mìrzä Fätälìnì ädäbìyyatímízda än böyük sänätçì sa-
yír  vä  düz  deyìrdì  kì,  "gepoletlär,  ìmtìyazlar,  xaç  vä  medallarla 
bäzänmìå  paltarínín  altínda  od  tutub  alíåmaqda  olan  bìr  üräk  dö-
yünmäkdä  ìdì".  O,  Mìrzä  Fätälìnìn  facìäsìnì  dä  açírdí:  äsärlärì, 
amalí xalqína çatmírdí. Älbättä, o zaman, ìmperìya vä ìrtìca döv-
ründä yazílan bu mäqalälär qüsursuz da deyìl. Mäsälän, o, kome-
dìyada  Mìrzä  Fätälìnìn  bütün  uõurlaríní  Molyer  vä  Qoqolun  adí 
ìlä  baõlayírdí.  Guya  Mìrzä  Fätälì  "Täbrìz  väkìllärì"ndä
*
  Qoqol, 
qalan komedìyalarínda Molyerdìr". Vä yaxud: guya Mìrzä Fätälì-
nìn cänazäsì ortada qalíb, Åeyxülìslam axund Ähmäd gälìb namaz 
qílmayíb.  Cänazänì  dìvanxana  ìåçìlärì  götürüb.  Bìr  neçä  näfär 
adama üç rubl verìb onu qäbrä qoymaõí razí salíblar. Sabìr acín-
dan öldü, M.Fätälìnì götürän olmadíg kìmì fìkìrlär vulqar sosìolo-
gìzm havalarídír. Nä Sabìrä, nä Mìrzä Fätälìyä, nä Haqverdìyevä, 
nä  baåqa  sänätçìlärä  yaraåír.  Odur  kì,  Ä.Haqverdìyev  özü  baåqa 
bìr  mäqaläsìndä  (1927)  bu  fìkìrì  bìr  az  da  yumåaldír:  "Åeyxü-
lìslam mäscìddän molla Hüseynì göndärdì" - deyìr. 
Bunu da deyìm kì, män 60-cí ìllärdä Tìflìsdä oxuyanda Ortaca-
la  vä  Åeytanbazarda tanídíõím  bäzì  qocalar,  Gürcüstanín  xalq  ar-
tìstì Ìbrahìm Ìsfahanlí vä b. söyläyìrdìlär kì, M.Fätälìnì layìqìncä 
däfn edìblär, deyìlänlär yalandír. 
Bìr åeyì dä yada salaq kì, o zaman Tìflìsdä Åeyxülìslam Älìbäy 
Hüseynzadänìn  babasí  Åeyx  Ähmäd  ìdì.  A.Åaìqìn  atasí  Axund 
Mustafa Åeyxülìslamín yardímçísí ìdì. Mìrzä Fätälì ìlä çox yaxín 
ìdìlär.  Mìrzä  Fätälì  onlara  gälìb  gedìrdì,  dìnì  kìtablarí  onlardan 
alíb oxuyurdu. Demäk ìstäyìräm kì, ola bìlmäzdì kì, axund Musta-
                                                           
*
 "Mürafìä väkìllärì" komedìyasí anílír. 

 
78 
fa qonåusu, taníåí Mìrzä Fätälìnìn däfnìndä ìåtìrak etmäyäydì. Sa-
däcä bunlar yenìdän öyränìlmälì, däyärländìrìlmälìdìr.  
Ä.Haqverdìyev  dünya  teatr  sänätìnì  yaxåí  bìlìrdì.  Dostlarínín 
çoxu, A.M.Åärìfzadä, H.Äräblìnskì, S.Ruhulla kìmì sänät ustalarí 
ìdì.  Söz  düåändä  "baåímín  tükü  saní  teatroya  baxmíåam" deyìrdì. 
O, häm dä teatr tarìxì tädqìqatçísí ìdìg "Azärbaycanda teatro" mä-
qaläsìndä teatrín kändìrbaz, sehìrbaz, meydan, küçä oyunlarí, åä-
bìh, mìsterìyalardan gälän qaynaqlaríní ìzläyìr, onun yüksälìå yo-
lunu  ìåíqlandírírdí.  "Teatrín  qísa  tarìxì"nì  hazírlamíådí.  Bunun 
üçün  1916-cí  ìldä  Moskvada  oxuyan  bacasí  oõlu  Hüseyn  Mama-
yevdän "Evrìpìd teatrí" kìtabíní göndärmäyì xahìå edìrdì. 
Moskvada "Teatr ì dramaturgìya" jurnalí üçün yazílan mäqalä-
sì ìsä tädqìqat xarakterlì olmaqla nöqsansíz da deyìldì. 
a) guya Ä.Hüseynzadä, Ä.Kamal, X.Säbrìbäyzadä kìmì zìyalí-
lar Türkìyädän burada panìslamìzmì yayamaq üçün ezam olunur-
du. 
v) guya AXC dönämìndä oynanílan "Azär-baycan" pyesì mìl-
lätçìlìk yayírdí. Guya sovet dövründä här åey düzäldì. 
Älbättä, bunlar bìzä taníådí, zamanín bälasídír. Ä.Haqverdìyev 
yaradícílíõína kölgä salmír, ancaq artíq doõru yozum vaxtídír. 
Häyat vä fäalìyyätì Gürcüstanla, daha doõrusu Tìflìs vä Borça-
lí ìlä baõlí olan sänätçìlärìmìzdän bìrì dä Ä.Haqverdìyevdìr. Hälä 
1890-dan Åuåadan buraya gälìb, Tìflìs realnì mäktäbìnì bìtìrmìådì. 
Özü  yazírdí:  Günlärìmìn  gözällärì,  cavanlíõím  Tìflìsdä  keçdìyìn-
dän o åähärä mänìm xüsusì mähäbbätìm var".  
1917-dä  Tìflìs  ruhanì  semìnarìyasína  düzälmäk  ìstäyìrdì.  An-
caq  åähärlär  ìttìfaqínín  Qafqaz  åöbäsìnìn  "Xäbärlär"ìnä  müdìr 
gäldì. Tìflìs Ìcraìyyä Komìtäsìnä üzv seçìldì. Borçalí qäzasína ko-
mìssar göndärìldì. (Åulaverdä oturmaqla bütün Borçalí kändlärìnì 
gäzìrdì). 1918-cì ìldä Borçalí qäzasíndan Gürcüstan parlamentìnä 
seçìldì (Ä.Qarayev, H.Häsänzadä, Ö.Faìqlä bärabär), nüfuzu daha 
da  artdí.  Borçalída  satqín  qonåularla  bìzlär  arasínda  asayìå  yarat-
maqda böyük ìå gördü. 
1967-cì  ìldä  bìr  näfär  Borçalídan  bìzä  Ä.Haqverdìyev  haqda 
xatìrälärìnì gätìrmìådì. Män dä rähmätlìk Kamran müällìmä ver-
dìm.  O  zaman  "Ä.Haqverdìyev"  kìtabí  üzärìndä  ìåläyìrdì.  Hayíf 

 
79 
kì, ìstìfadä etmäyìb. Orada bäzì häqìqätlär açílírdí. Ä.Haqverdìye-
vä  edìlän  suì-qäsddän  dä  daníåílírdí.  Bu  ähvalat  1918-cì  ìldä 
Åulaverdän  Saraçlíya  gäländä  yolda  olub.  Hämìn  ìldä  ermänìlär 
40 näfär Aríxlí kändlìsìnì bazardan gäländä öldürmüådülär. O yer 
ìndì  dä  manåírdí.  Kìtablarda  ìsä  bu  suì-qäsdìn  guya  Qízílhacílí 
kändìndä olduõu göstärìlìr. Özü dä guya yerlì bäylär edìb, özü dä 
Närìman  Närìmanovun  kändìndä.  Ermänì  fìtnäsìnì  özümüzä 
yamayíríq,  maåallah.  Närìman  Närìmanova  da  burada  belä  bìr 
suì-qäsd edìldìyì uydurulub. Bunlar hamísí köhnä havadír, düzäl-
dìlmälìdìr. 
1932-cì  ìldä  Ä.Haqverdìyevìn  ädäbì  fäalìyyätìnìn  40  ìllìyìnì 
Borçalída  täntänä  ìlä  keçìrdìlär.  Tìflìsdä  böyük  gecä  keçìrìldì. 
Ädìb  özü  yazírdí:  "Qafqazda  bìr  näfär  üçün  belä  yubìley  keçìrìl-
mäyìb", Azärbaycan Xalq Komìssarlíõí ìsä bu yubìleyì Borçalída 
keçìrìldìyìnä görä burada keçìrmäyì lazím bìlmämìådì. Bu da ädì-
bìn xätrìnä gälmìådì. 
Ä.Haqverdìyev  hämìåä  Borçalída,  Tìflìsdä  olmaõí  arzulayírdí. 
1916-cí ìldä Äzìz Åärìfä yazírdí: "Tìflìsä köçmäk barädä cìddì dü-
åünüräm". 1917-cì ìldä ìsä mäktubunda oxuyuruq: "Çox ìstärdìm 
kì, yanvarda bìr häftälìk Tìflìsä gälìm". 1931-cì ìldä ìsä deyìr: Tä-
qaüd  mäsäläsì  baå  tutsa  Tìflìsä  köçüb  orada  yaåamaq  nìyyätìm 
var". Ömür väfa vermädì, Ä.Haqverdìyev 1933-cü ìldä dünyasíní 
däyìådì. Ancaq hämìåälìk dünyamízda yaåadí. 
Ä.Haqverdìyevìn  çoxåaxälì  häyat  vä  yaradícílíõí,  fäalìyyätì 
haqqínda  çox  söhbät  açmaq  olar.  Buna  ìndìkì  günümüzdä  daha 
ehtìyac  var.  Ona  görä  dä  sayímlí  dramaturq,  nasìr,  puplìsìst,  et-
noqrafçí, tärcümäçì, elm, maarìf, mädänìyyät xadìmì Ä.Haqverdì-
yevìn dünyaya gälmäsìnìn 125 ìllìyìnä häsr olunan elmì sessìyaní 
açíq elan edìräm. 
 
"FÜYUZAT" - 90" ELMÌ SESSÌYASÍNDA 
 
Axír kì, 70 ìldä "Füyuzat" jurnalí vä onun naåìrlärì belä araådí-
rílír,  qìymätländìrìlìrg  Bunun  üçün  äsl  äzmkarlíq  vä  cäfakeålìk 
göstärän bu günkü tädqìqatçílarímíza saõ olun deyìrìk. 

 
80 
Åamìl  Qurbanovun  "Cämaläddìn  Äfqanì  vä  Türk  dünyasí", 
Ofelya  Bayramovanín  Ä.Hüseynzadä  äsärlärìnìn  kamìl  näårì, 
Ì.Välìyevìn "Azärbaycan ädäbìyyatínda ìnsan konsepsìyasí", Ädä-
bìyyat  Ìnstìtutunda,  bìzìm  åöbädä  hazírlanan  "AXC"  dövrü  ädä-
bìyyatí, eläcä dä bu gün täqdìmatína yíõíådíõímíz "Füyuzat" ädä-
bì  mäktäbì"  fundamental  kìtabí  son  ìllärìmìzìn  uõurlaríndandír. 
Xüsusìlä "Füyuzat" ädäbì mäktäbì" äsärì ädäbìyyatåünaslíq elmì-
mìzdä  böyük  hadìsädìr,  Ä.Hüseynzadäyä,  70  ìl  söyülän,  yozulan 
"Füyuzat" jurnalína bìr abìdädìr. 
Elmì sessìyaya gäldìkdä ìsä o, äsl yüksäk elmì sävìyyädä keç-
dì.  Märuzäçìlär  "Füyuzat"la  vä  görkämlì  fìlosof,  mühärìr  Ä.Hü-
seynzadä ìlä baõlí çeåìdlì vä gäräklì problemlärì mäharätlä ìncä-
lädìlär.  Bìr  mäsälänì  dä  açíqlamaq  ìstäyìräm.  Bìz  ìstäyìrdìk  kì, 
"Füyuzat"ín 90 ìllìyì ölkä sävìyyäsìndä keçìrìlsìn. Hälä ìlìn ävvä-
lìndän bìz müdrìyyätä mälumat hazírladíq, verdìk. Haqq üçün Ya-
åar müällìm dä prezìdent aparatína ìkì däfä mäktub yazdí. Nä ya-
zíq kì, heç bìrìnä cavab vermädìlär. Görünür, hälä dä yuxarílarda 
Åura havasí ìlä yaåayanlar var. Bìr åerìmdä dedìyìm kìmì: 
 
Häränìn öz ìåì, yerì, obasí, 
Arada väzìfä, masa davasí; 
Hälä baålardadí Åura havasí, 
Allahím, bìr yol aç sän bu mìllätä. 
 
Y.Qarayev  türkìyälì  hämkarlarímízla  da  daníådí  kì,  bälkä  bìr-
lìkdä  bu  tädbìrì  keçìräk.  Bu  da  baå  tutmadí.  Nä  yaxåí  kì,  sessìya 
belä gözäl keçdì. Daha bìr mäsälänì dä açíqlayím kì, Ü.Hacíbäylì 
demìåkän,  "häqìqät  hasìl  olsun".  Män  sentyabrda  mütäxässìslärlä 
söhbät etdìm, bu sessìya üçün mövzular ìstädìm. Saõ olsunlar, 9 nä-
fär  mövzu  verdì.  Bu  sìyahí  ìlä  Yaåarín  da  yanína  gäldìm,  dedìm, 
bunlardan 3-4-nü seçmäk lazímdír, necä edäk. Dedì: sän elä möv-
zularí oxu, märuzäçìlärì yox. män oxudum, o seçdì. Dedìm axí, bu-
nu  bìz  hazírlayíríq,  amma  åöbämìzdän  märuzäçì  düåmädì,  dedì, 
yaxåí, Åamìlì dä sal, bax belä oldu. Elä män dä märuzä etmäk ìstä-
yìrdìm.  Amma  färq  etmäz,  hämkarlarímíz  bìzìm  üräyìmìzdän  gä-
län sözlärì gözäl dedìlär. Bìr daha saõ olun, deyìräm. 1997. 
 

 
81 
TÜRKÌYÄ SÄFÌRÌ QÄDRÌ ECVET TEZCANLA 
GÖRÜÅDÄ 
 
Türkìyä böyük elçìsì Qädrì Ecvet cänablarína täåäkkür edìräm 
kì, belä çätìn zamanda vaxt típíb bìzìmlä görüåür. Bu häm Azär-
baycanín vä Türkìyänìn bìr mìllät, ìkì dövlät olmasíndan, häm dä 
Qädrì  Ecvet  cänablarínín  ädäbìyyat  vä  mädänìyyätìmìzä  sevgì-
sìndän ìrälì gälìr. Saõ olsun! 
Bìz  Güneydän,  Quzeydän,  Batídan,  Doõudan  düåmän  ähatä-
sìndäyìk. Belä bìr durumda här baxímdan qardaå Türkìyäyä ehtì-
yacímíz var. Yänì, türk dövlätlärìnìn gäläcäyì türk xalqlarínín bìr-
lìyìndän  asílídír.  Bu  ìådä  ädäbìyyat  vä  mädänìyyätìn  ayríca  yerì 
var. Bu baxímdan Sìzìn mähz bu Ìnstìtuta gälìåìnìz çox önämlìdìr, 
bundan çox mutluyuq. 
Bu  günlärdä  bìz  AXC-nìn  80  ìllìyìnì  bayram  etdìk.  Kìtab  da 
çap  etdìrdìk.  Türkìyä  ìlä  Azärbaycan  arasínda  o  dövrkü  ädäbì- 
mädänì  älaqälärì  yada  salanda  qürur  duyuruq.  Çünkì  älaqälärì-
mìzìn  än  zängìn  dövrü  mähz  AXC  dönämìnä  düåür.  AXC-nìn 
ìdeoloqlarí  Türkìyä,  türk  dünyasí  vä  türklüklä  baõlí  ìdì.  Türkìyä 
ìlä síx ìlgìlär saxlayírdílar. Türkìyä AXC-yä äsl dayaq ìdì. AXC- 
nì bìrìncì Türkìyä tanímíådí. Azärbaycanín rus vä daånak- ermänì 
ìåõalçílaríndan tämìzlänmäsìndä Nuru paåanín baåçílíõí ìlä gälän 
Türkìyä  ordu  hìssälärì  qährämanlíq  göstärmìådì.  Bu  gün  burada 
åähìd olanlarín mäzarlarí üstä abìdä qoymalíyíq. AXC dönämìndä 
yardím üçün Türkìyädän çoxlu ädäbìyyat xadìmlärì, åaìrlär gälìr-
dì,  görüålär,  gecälär  keçìrìlìrdì.  Azärbaycan  ìstìqlalí  mövzusunda 
äsärlär  yazírdílar.  M.Ä.Yurdaqul,  Arìf  Ürfan  Qarosman,  Rövåän 
Äåräf, Feyzulla Sacìd vä b. Azärbaycan åaìrlärì kìmì sevìlìrdìlär, 
bu  mühìtlä  baõlí  ìdìlär.  Bìz  belä  gälänäklärì  bärpa  etmälìyìk. 
Hätta  N.Kamal  M.Hadìnì,  Ä.Hamìd  H.Cavìdì,  M.Ä.Yurdaqul 
Ä.Cavadí  "ädäbì  oõulluõa"  götürmüådülär.  Bu,  bìr  örnäk  ìdì. 
Azärbaycan, Türkìyä ìlä bìr can ìdì, bìr näfäs alírdí. Åäxsän män 
bu gün dä o bìrlìyì, o canlanmaní görmäk ìstärdìm. Ìran gözümü-
zün  qaråísínda  neçä  qäzet  vä  därgì  malìyyäläådìrìr,  hìmayä  edìr, 
cämìyyät vä qurumlar yaradír, pul tökür, antìtürk, antìazärbaycan 
täblìõatí  aparír,  kökümüzü  baltalayír,  aramízdakí  dönüklärì  dä 

 
82 
yoldan çíxarír. Bìz, daha doõrusu Sìz heç bìr äks tädbìr görmürsü-
nüz,  görmürük.  Mäncä,  Sìzìn  yardímínízla  bìz  dä  belä  qäzet  vä 
därgìlär çíxara bìlär, onlara da vaxtínda cavab verä bìlärìk. Sonra 
da gec olur. Bu, häm dä bìrlìyìmìzä xìdmät edär. 
Ìndì  Azärbaycan  elmì  aõír  dövrünü  yaåayír.  Akademìyada 
alìmlärìn  yarídan  çoxu  daõílíb  gedìb.  Ädäbìyyat  vä  mädänìyyä-
tìmìzä dä zärbä däyìr. Axí, bu bìzìm ümumì särvätìmìzdìr vä ona 
yardímçí olmaq Sìzä dä aìddìr. Sìz bu 180 näfärlìk Ìnstìtutu hìma-
yä  edär,  bäzì  problemlärì  malìyyäläådìrä  bìlärsìnìz.  Heç  olmasa 
bäzì  mövzularda  kontraktlar  da  yapa  bìlärìk.  Çünkì  gerìyä  yolu-
muz yoxdurg Bìz Türkìyä alìmlärì ìlä bìrlìkdä "Türk xalqlarí ädä-
bìyyatí" yaza bìlär, antologìya vä müntäxäbatlar hazírlaya bìlärìk. 
Yalníz malìyyä, yenì sözlä desäk sponsor gäräkdìr. Ìndì elä olub 
kì, täk-täk adamlar, heç mütäxässìs olmayanlar orda-burda alaya-
rímçíq,  naqìs  kìtablar  buraxdírírlar.  Bìzcä  bu  ìå  bìr  qurumda 
koordìnasìya  edìlmälìdìr.  Türk  xalqlarínín  tarìxì,  ädäbìyyat  vä 
mädänìyyätì ìlä baõlí olan äsärlärg. 
Mäsälän,  män  arzu  edärdìm  kì,  Türkìyä  vä  Azärbaycanda 
ädäbìyyat araådírmalarí qurumlarí síx älaqädä olsun. Åäxsän män 
XIX-XX äsrlär Azärbaycan Ädäbìyyatí bölümünün baåqaní kìmì, 
planlarímízí  Türkìyädä  eynì,  oxåar  bölümün  planlarí  ìlä  älaqälì 
hazírlamaq  ìstärdìm.  Görünür,  bìzìm  tez-tez  getmäyä  ìmkanímíz, 
onlarín vaxtí yoxdur. Arada xalqlarímíz, elmìmìz ìtìrìr. 
Eåìtdìm kì, Ìstanbulda Xälìl Rza adína caddä var - doõrudursa - 
çox gözäl. Ancaq, ìndìyä qädär Mämmäd Ämìn Räsulzadänìn adí 
anílmamasíndan çox qayõílandím. Män evìmìzìn qaråísíndan keçän 
Atatürk caddäsì, xayabaní ìlä öyünüräm, Räsulzadänì dä Ìstanbulda 
belä görmäk ìstäyìräm. Atatürk - Räsulzadä qoåa olmalídír. 
Näysä, söz çoxdur, qalaníní gälän däfäg Saõ olun, täåäkkürlär... 
 
1999. 
 

 
83 
"QAFQAZ" UNÌVERSÌTETÌNÌN EYÌTÌMLÄ 
(TÄHSÌLLÄ) BAÕLÍ KEÇÌRDÌYÌ 
KONFRANSDA 
 
Män  "Qafqaz"  Unìversìtetìnä  fìlolojì  fakültädä  aparacaõím 
därslärìmì  bìlmäk  üçün  gìlmìådìm,  bu  toplantíya  qatíldím.  Çox 
qayõílandím kì, yayí Türkìyädä keçìrdìyìmdän bü toplantídan xä-
bärsìz  qalmíåam.  Öncädän  bìlsäydìm,  män  dä  märuzä  edärdìm. 
Çünkì  bu  toplantí  elä  bìr problemä  häsr  olunub  kì,  hamímízí  dü-
åündürür.  Türk  dünyasí,  türklärìn  tarìxì,  gäläcäyì,  sìyasì-sosìal, 
kultur häyatí hamímízín taleyìdìr, problemìdìr. 
Ìkì yüz ìldän çox rus ìmperìyasí türk dünyasíní, türk xalqlaríní 
parçalayíb,  bìr-bìrìmìzä  häsrät  qalmíåíq.  Bìzì  ayíríb,  parçalayíb 
ärìtmäk  ìstäyìblär.  Bu  amaclarí  puça  çíxíb.Artíq  türk  xalqlarí 
oyaníb. Ì.Qaspralí, Ä.Hüseynzadä, Z.Göyalp, Akçuroõlu kìmì türk 
öndärlärìnìn  böyük  amalí,  amací  häyata  keçmäkdädìr.  Nä  yazíq 
kì,  hälä  dä  Orta  Asìyada  türklüyü,  doõma  dìlìnìn  türk  olduõunu 
hamí anlamír. Elä Qafqazda dag Bu ìådä yüzìlìmìzìn baålanõícín-
da da, bu gün dä Türkìyä örnäk olmalídír. 
Doõudan  Batíya,  Güneydän  Quzeyä  türklär  åöhrätländìyì  hal-
da bu gün bìz öz bìrlìyìmìzì qura bìlmìrìk. Ìndì kìm qoymur? Ìndì 
nä  bäkläyìrìz?  Ägär  bìz  ìndìyä  qädär  türk  dünyasínín  bìrlìyìnä, 
türk dövlätlärìnìn, onlarín sìyasì-sosìal vä kultur ìlgìlärìnìn yüksä-
lìåìnä  naìl  ola  bìlmìrìksä,  demälì,  suç  özümüzdädìr.  Bu  dövlät-
lärdä, öncä dä Türkìyädä eyìtìm ìåì bax bu mäsälälärä yönälmälì-
dìr.  Bìzcä,  bìr  mìllät,  çox  dövlät  olan  türk  ölkälärìndä  eyìtìm 
mäsälälärì bìr sìstemdä olmalídír. Ägär Orta Asìyadan gälän Tür-
kìyädä,  Azärbaycanda  särbäst  qonuåa,  anlaåa  bìlmìrsä,  ümumì 
älìfbamíz bärpa olunmursa, bu göstärìr kì, bìzìm ortaq dìlä ehtìya-
címíz  var.  Bunu  yüzìlìmìzìn  ävvällärìndä  bìzìm  böyük  yazarlarí-
míz,  alìmlärìmìz  qaldíríblar.  1926-cí  ìldä  Bakída  bu  mäsälälärlä 
baõlí Türkolojì qurultay da çaõírílíb. Bädnam åura hökumätì son-
ralar näìnkì bunlarín qaråísíní alíb, hätta qapí-päncärälärì dä baõ-
layíb kì, türk xalqlarí bìr-bìrìndän tam uzaqlaåsín. Brejnyev o za-
manlar  "Qazaxístanda  yenì  mìllät  yaranír"  deyändä  elä  qazax 

 
84 
türklärìnìn ruslaåmasína ìåarä vururdu. Ancaq bu arzularí da göz-
lärìndä qaldí. 
Mänä  elä  gälìr  kì,  böyük  dövlätçìlìk  tarìxì  vä  täcrübäsì  olan 
Türkìyä  bìrdäfälìk  täåäbbüsü  älä  almalí,  türk  xalqlarínín  dìrçäl-
mäsìnä yardímçí olmalídír. Çünkì bu xalqlar çox acílar görüb, fa-
cìälär  yaåayíb,  bu  gün  dä  "rus  täläsì"ndän  çíxa  bìlmìr.  Elä  ìpäk 
yolu da, petrol da bu ìåìnì xeyrìnä yönälmälìdìr. Azärbaycan ära-
zìcä Türk dünyasínín märkäzìdìr. Azärbaycanda ämìn-amanlíq ol-
masa,  torpaqlarímíz  rus,  ermänì  ìåõalíndan  qurtarmasa,  Qarabaõ 
düåmänlärdän  tämìzlänmäsä  nä  yüksälìåìmìz,  nä  bìrlìyìmìz,  nä 
dä gäräklì eyìtìmìmìz olacaq. Axír kì, Türkìyä son sözünü demä-
lìdìr. Türk dünyasínín nìcatí onun bìrlìyìnä baõlídír. 
25.08.2000. 
 
20 YANVAR FACÌÄSÌ HAQQÍNDA 
TÄDBÌRDÄ 
 
20  yanvar  -  o  qanlí-qadalí  gecä,  qara  günlär  Azärbaycan  tarì-
xìnä  qízíl  härflärlä  yazíldí  vä  hämìåälìk  tarìxìmìzìn  qährämanlíq 
sähìfäsì kìmì qalacaq. Åähìdlärìmìz xalqímízí, vätänìmìzì ucaltdí. 
Ìstìqlalímízí åäräfländìrdìlär. Azärbaycan xalqí bìr gecädä dünya-
nín gözündä bìr äsr böyüdü. 
Bìzìm  åähìdlär  azadlíq  yolunda  bìlä-bìlä  qurban  getdìlär.  Adì 
åey  deyìldì  bu,  hünär  ìdì,  äsìl  qährämanlíq ìdì,  cäsarät ìdì.  Onlar 
Azärbaycanín  gäläcäyì,  ìstìqlalí  yolunda  åähìd  olmaqla,  häm  dä 
xalqí,  mìllätì  bìrläådìrdìlär.  Hamí  meydanlara,  küçälärä  axíådí. 
Här aìlä o bìr gecänì bìr ìl kìmì yaåadí. O gecänì sähärä dìrì gözlü 
açdíq. Yaralílara yardímçí olduq, qan verdìk, can verdìk. Nä yazíq 
kì, bu bìrlìyì parçaladílar, xalqín ruhunu öldürdülär. Oõlum bütün 
gecänì  "Gänclìk"  metrosu  händävärìndä  yaralílarla  oldu,  onlara 
su daådí. Yänì, o günlärì bütün mìllät bìrlìkdä yaåadí. 
Bäzän  deyìrlär  kì,  20  yanvar  qírõíní  olmaya  da  bìlärdì.  Bälì, 
olmaya bìlärdì, rus faåìstlärìndä haqq, ädalät, vìcdan olsaydí. Bal-
tìkyaní ölkälärdä, Gürcüstanda necä? Älbättä, bu gün bunlarí de-
mäk  asandír.  Tarìxä  konkret  dövrün  ìåíõínda  qìymät  verìlmälì, 
güzgü tutulmalídír. 

 
85 
Kreml  ìmperìyanín  tükänän  ömrünü  uzatmaq  xätrìnä  baåqa 
xalqlara görk üçün qan tökmälì ìdì. Bunun üçün än münasìbì dä elä 
Azärbaycan ìdì. Axí, bìz qafqazlíyíq, azärbaycanlíyíq, türkük, mü-
sälmaníq. Ona görä dä düåmänlärì Moskvada qoyub, öz aramízda 
düåmän ovuna çíxmaq xalqa tähqìrdì. Düåmän qorbaçovlar, prìma-
kovlar,  yazovlar,  bakatìnlär  vä  baåqalarídír.  Çox  qayõílandíq  kì, 
baåda  oturanlarímíz  MM-dä  Prìmakovun  cìnayätkarlar  sìyahísína 
salínmasína belä ìmkan vermädìlär, onu hìmayä etdìlär. 
20  yanvar  olayíndan  sìyasì  vasìtä  kìmì  faydalanmaq  da  åähìd-
lärìmìzìn adína yaraåmaz. Bu, häm dä tarìxìmìzìn åanlí sähìfäsìnì 
läkälämäk,  xalqímízín  qeyrätìnä,  mübarìzäsìnä  xäyanätdìr.  Düz 
deyìrlär kì, hadìsälärìn häqìqì qìymätìnì vermäk üçün zaman gä-
räkdìr.  Nä  qädär  kì,  20  yanvar  qírõínínín  cìnayätkarlarí,  onlarín 
gölgäsìndä dolananlar saõdír, bu hadìsälärä aydín güzgü tutulma-
yacaq. Här halda, necä olsa da, bìz bu hadìsädän hämìåä tarìxìmì-
zìn åanlí sähìfäsì kìmì daníåmalíyíq. Çünkì cìnayätkar da bällìdìr - 
rus  ìmperìyasí  vä  onun  baå  quldurlarí  da,  zärär  çäkän  dä,  äzìlän 
dä. Bìzìm suçumuz odur kì, 200 ìldän çox bìzä hìylägärlìklä qar-
daå deyän, äslìndä qana susayan rus faåìstlärìnä ìnandíq, bìzì belä 
qíracaqlarína ìnanmadíq. Mübarìzänìn än son märhäläsìnì seçdìk. 
Äslìndä  bu  da  suç  deyìl,  ölüm-dìrìm  mübarìzäsìdìr.  Bunu  da  de-
yäk kì, azadlíq da qansíz qazanílmír. Qanín az-çoxluõunu da ölç-
mäzlär.  Bu  gün  bìz  åähìdlärìmìzlä  öyünürük,  fäxr  edìrìk,  ìstìqlal 
yolunda  onlar  bìzìm ìlk  bälädçìlärìmìzdìr,  bu  gün dä bìzìmlä ya-
åayírlar, sabah da yaåayacaqlar. Gälìn onlarín ruhuna, adína layìq 
düåünäk, daníåaq, çalíåaq, yaåayaq. 
 
 
 
 
 
2000. 
 
AZÄRBAYCAN-TÜRK ARAÅDÍRMALAR MÄRKÄZÌNÌN 
YARADÍLMASÍ TOPLANTÍSÍNDA 
 
Axír  kì,  70  ìldän  sonra  belä  bìr  mötäbär  mäclìs  baå  tutdu  vä 
buna  çox  åadam.  Bu  münasìbätlä  sìzlärì  dä  alqíålayíram,  bu  ìåìn 
täåäbbüsçülärìnì dä. 
Rusìya  ìmperìyasínda  bìr  neçä  kìçìk  türk  xalqlarí  türk  dün-
yasíndan täcrìd åäkìldä boõulub, síxílíb, ärìyìb. Män ìnaníram kì, 

 
86 
bìz Türk dünyasí Araådírma Märkäzì yaratsaq, burada ìå apara bìl-
säk, hämìn xalqlar da dìksìnär, oyanar, özünä gälär. Bu tädbìr bu 
baxímdan  da  ähämìyyätlìdìr.  Türk  Dünyasí  Araådírma  Märkäzì 
yaratmaq,  türkolojì  qurultayí  änänä  halína  salmaq  Zìya  Göyalp, 
Mustafa  Atatürk,  Mämmädämìn  Räsulzadä,  Ä.Hüseynzadä, 
Cäfäroõlu,  Köprülü,  Ä.Aõaoõlu  kìmì  öndärlärìmìzìn  ruhuna  hör-
mätdìr,  onlarín  amalíní,  ämälìnì  yaåatmaqdír.  Nähayät,  bütün 
bunlar  dünya  türk  xalqlarínín  bìrlìyì,  yaåamasí,  möhkämlänmäsì, 
özünü  tanítmasí  demäkdìr.  Bu  yolda  özünü  qanan,  keçmìåìnì, 
gäläcäyìnì anan här bìr türk älìndän gälänì äsìrgämämälìdìr.  
Bìz elä fìkìrdäyìk kì, Azärbaycanda türk xalqlarínín Araådírma 
Märkäzì  bìr  Ìnstìtutda  yox,  yalníz  Akademìya  kìmì  nüfuzlu  elmì 
müässìsädä  yarana  bìlär.  Çünkì  bu  ad,  åöhrät  üçün  adì  täåkìlat 
deyìl. Elmìn bütün sahälärì üzrä araådírmalar aparacaq bìr müäs-
sìsä  olmalídír.  Onu  da  yalníz  Akademìya  täåkìl edä  bìlär.  Ancaq 
ölkämìzìn bütün ìåbìlän adamlarí burada çalíåa bìlär. 
Professor Tofìq Hacíyev vä professor, türkoloq Kamìl Närìma-
noõluna  böyük  hörmätìm  var.  Bu  günlärdä  onlar  da  belä  bìr 
täåkìlat  yaradíblar.  Bìzcä  o  daha  yaåarí  olacaq.  Gälìn  gücümüzü 
bìrläådìräk, türk dünyasína xìdmät edäk. 
2000. 
 
ABDULLA ÅAÌQÌN ABÌDÄSÌNÌN 
AÇÍLÍÅÍNDA 
 
Bu gün maarìf vä mäktäb bayramídír. Müällìm vä täläbä bay-
ramídír,  qädìr-qìymät  günüdür.  Azärbaycan  ädäbìyyatínín,  peda-
qojì fìkrìnìn, maarìf vä mäktäb ìåìnìn ìnkìåafínda äväzsìz xìdmätì 
olan,  romantìk  åaìr,  nasìr,  dramaturq,  tärcümäçì,  alìm,  pedaqoq, 
ädäbìyyat,  maarìf  vä  mädänìyyät  xìdìmì  Abdulla Åaìqìn  abìdäsì-
nìn  açílíåí  günüdür.  Bu,  qädìrbìlänlìkdìr,  sänätä,  sänätçìyä,  xalq 
müällìmìnä,  ustada  hörmät-ìzzätdìr.  Doõrudan  da,  A.Åaìq  sözün 
häqìqì  mänasínda  xalq  müällìmì,  xalq  elçìsì,  Azärbaycan  uåaq 
ädäbìyyatínín yaradícílaríndan bìrì, uåaq teatrínín banìsì, AXC dö-
nämìndä mäktäblärìn  mìllìläådìrìlmäsìnä, ana  dìlìnìn  öz hüququ-
nu almasína çalíåan bìr pedaqoqdur. "Åaìq nümunä mäktäbì" o za-

 
87 
man adnan ìdì. Bìz täklìf edìrìk kì, elä bu mäktäb dövlät qärarí ìlä 
"Åaìq nümunä mäktäbì" adlansín. 
A.Åaìq  här  zaman  balalarín  sevìmlìsìdìr.  O  zamanlar  A.Åaìqä 
böyüklär  "Mìrzä",  kìçìklär  "Åaìq  baba"  deyärdìlär.  Ìndì  o  hamí-
mízín  "Åaìq  baba"sídír.  Gäläcäk  näsìl  dä  onu  beläcä  seväcäk. 
Odur kì, hälä 1923-cü ìldä pedaqojì fäalìyyätìnìn 20 ìllìyì bayra-
mínda  Azärbaycan  zìyalílarí  haqlí  deyìrdì  kì,  "Ägär  Åaìq  olma-
saydí mìllì därslìklärìmìz yox ìdì", "Åaìq nümunädìr bìr mäläkä". 
1918-1920-cì  ìllärdä  AXC-nì  alqíålayan,  öz  åerlärìndä  tärän-
nüm  edän,  mìllì  sänätçìlärdän  bìrì  A.Åaìq  olub.  Onun  bu  ìllärdä 
"Vätänìn  yaníq  säsì",  "Arazdan  Turana",  "Ädämì-Märkäzìyyät 
Musavata  ìthaf"  åerlärìndä  mìllì  azadlíq,  müstäqìllìk,  ìstìqlal, 
azärbaycançílíq,  türk  bìrlìyì  mäsälälärì  ìlhamla  qälämä  alínírdí. 
Åura dövründä dä A.Åaìq qeyrätlì Azärbaycan türkü, xalq müällì-
mì,  xalq  elçìsì,  aõsaqqal  sänätçì,  pedaqoq  kìmì  var  gücü  ìlä  vät-
änä xìdmät edìrdì. A.Åaìq dünän dä yaåayírdí, bu gün dä yaåayír. 
Onu yaåadan sìzlärsìnìz, äzìz yurddaålar, müällìmlär, åagìrdlär! 
 
16.03.1999. 
 
BORÇALÍ ZÌYALÍLARÍNÍN 
TOPLANTÍSÍNDA 
 
Män keçän toplantída da dedìm: Borçalí gänclärìnìn bìr araya 
gälìb, özündän ävvälkì näslìn yarímçíq qoyduõu ìålärì canlandír-
maõa davam etmäk täåäbbüsünü yalníz alqíålamaq olar. Buna qís-
qanclíqla yanaåanlar çox yanílír. Häm dä çox qayõílaníram kì, bìr 
ìlä yaxíndír "Sabah" Borçalí gänclär täåkìlatíní täsìs etmìåìk, hälä 
Borçalí üçün bìzìm dä, bu täåkìlatín da elä bìr yadda qalan gäräklì 
ìåìnì  görmämìåìk.  Älbättä,  seçkìlärlä  baõlí  Borçalí  kändlärìndä 
söhbätlär aparmaq üçün yaålí näslì dä cälb etmäk ìstädìlär. Ancaq 
sonda  yenä  özlärì  fäallíq  göstärdìlär.  Xüsusìlä  Kamranín  özü. 
Mänìm Bolus üzrä kändlärdä gedän ìålärdän xäbärìm var. Amma 
nä  yazíq  kì,  elä  bu  rayonda  ìstädìyìmìz  nätìcä  alínmadí.  Älbättä, 
burada  bìz  näslìn  dä  günahí  var,  gäräk  bìzlär  dä  bu  ìåä  qoåulay-
díq. Här halda "Sabah" täåkìlatínín bu yöndäkì ìåìnì qìymätländìr-

 
88 
mäk  gäräk.  Ancaq  bunu  da  unutmayaq  kì,  bìzìm  äsas  väzìfämìz 
borçalílara maddì dä olmasa, mädänì-mänävì yardím göstärmäk-
dìr. Bunu nä bìz näsìl, nä dä gänclär edä bìlìr. Bunun üçün maddì 
baza  da  gäräkdìr.  Borçalí  ìå  adamlarí,  ìmkanlílar,  lap  bìzlärdän 
xäbärsìz,  öncä  özünüz  yíõíåíb  mäslähätläåìn,  daníåín,  qonuåun. 
Nä etmäk olar. Belä ìålärä yardímçí olmaq gäräk: 
- män demìåäm kì, mäsälän, Saraçlí kìmì böyük kändìn mäscì-
dìnì  30-cu  ìllärdä  klub  edìblär,  ìndìyä  kìmì  dä  burada  mäscìd 
yoxdur.  
-  heç  olmasa  häftädä  bìr däfä  böyük  kändlärä  mätbuat,  qäzet 
göndärmäk; 
- mäktäblärdä durum çox aõírdír: onlara proqram, därslìk, xä-
rìtä vä däftär, qäläm vä b. lävazìmatlar çatdírmaq olar. Lap bädìì 
ädäbìyyat; 
-  görkämlì  zìyalílarímízín,  åaìrlärìmìzìn  Borçalída  yubìleyìnì, 
görüåünü, åer gecälärìnì täåkìl etmäk olar. 
Azärb.  EA-nín  Nìzamì  adína  Ädäbìyyat  Ìnstìtutu  Azärbaycan 
folklorunun  sìmpozìumunu  keçìrmäyì  näzärdä  tutur.  Bìrìncì  sìm-
pozìum Länkäran, Masallí, Lerìk zonasínda oldu. Ìkìncìsìnì Åäkì, 
Qax, Zaqatala, üçüncüsünü Täbrìzdä keçìrmäk näzärdä tutulmuå-
du. Män täkìd etdìm, boyun oldum, ìkìncìsìnì Borçalíya saldírdím. 
Dedìm,  gälìn  öncä  Qarabaõ,  Därbänd,  Borçalí  vä  Güney  Azär-
baycanda folkloru öyränäk, Åäkì, Åìrvan vä s. qaçmír. Amma on-
lar unudulur, saõ olsunlar, razílaådílar. Amma, bu ìåì axíra çatdíra 
bìlmädìlär. Çünkì, bunun üçün Gürcüstan hökumätì ìlä razílaåma 
vä  bìzìm  bìrläåmäyìmìz  lazímdír.  Düzdür,  Åämkìrdän  Aslan 
müällìm  dä  kömäk  edäcäkdì.  Amma  gäräk  bìz  dä  ehtìyatlí 
gedäydìk.  Bax  maddì  ìmkansízlíqdan  belä  böyük  bìr  tädbìr  baå 
tutmadí. Azärbaycan vä Gürcüstan hökumätlärì dä bu tädbìrä yar-
dímçí olacaqdílar. Mümkün olsa, bu ìåì 2001-cì ìldä dä keçìrmäk 
olar.  Ümumìyyätlä,  män  ìstäyìräm  kì,  gänclärì  belä  baålí-baåína 
buraxmayaq,  onlara  arxa  olaq.  Yänì,  Borçalí  mäsäläsìndä  gäräk 
zìyalílar da, ìå adamlarí da, gänclär dä bìrläåsìn. "Borçalí" cämìy-
yätì bu ìåì koordìnasìya etsìn, älaqäländìrsìn. 
Düzdür,  Azärbaycan-Gürcüstan  Mädänì  Älaqälär  Cämìyyätì 
adlí  bìzä  müxalìfät  kìmì  bìr  cämìyyät  dä  düzälìb.  Guya  bìz  mü-

 
89 
xalìfät,  onlar  ìqtìdar  yönlüdür.  Hätta  bìr  neçä  däfä  mänì  oraya 
dävät edìblär, getmìåäm. Amma ora da elä bìzìm günümüzdädìr. 
Borçalí  mäsäläsìndä  müxalìfät,  ìqtìdar  ola  bìlmäz.  Hamí  çäkìcì 
bìr  nöqtäyä  vurmalídír.  Män  onlara  da  dedìm,  ìålämäk  ìstäyìrsì-
nìz,  "Borçalí"  cämìyyätìmìz  var,  gälìn  bìrlìkdä  ìåläyäk.  Näysä, 
demäyä söz çoxdur, hälä sìyasì därdlärìmìzì demìrìk, Bolus üzrä 
30-a  yaxín  kändìn  adínín  bärpasína  kìm  çalíåmalídír?  Bälkä  ora-
dakílar  bìr  az  da  çäkìnìr,  çox  täkìd  etmìr.  Ìndìyä  kìmì  hansí  bì-
rìmìz, ya da täåkìlatímíz Azärbaycan vä Gürcüstan hökumätlärìnä 
räsmì,  kollektìv  müracìät  etmìåìk,  neylämìåìk?  Ermänìstanda  da, 
Qarabaõda  da  belä  baåladí,  axíríní  da  gördük.  Amandír,  gälìn  bu 
mäsälänì  qätì  åäkìldä  qaldíraq,  åäxsän  Åevernadzeyä,  Gürcüstan 
parlamentìnä,  Bolus  perefektlìyìnä  vä  b.  müvafìq  yerlärä  müra-
cìät  qäbul  edäk,  göndäräk,  mätbuata  veräk.  Yoxsa  bu  ìådä  dä 
unutqanlíq märäzì baålayír. Bìzì beläcä här därdä alíådírírlar. 
Män  täklìf  edìräm  kì,  bütün  burada  ìåtìrak  edänlärìn  adíndan 
E.Åevernadze  cänablarína,  Gürcüstan  parlamentìnä  müracìät  qä-
bul edäk. Bu mäsälä tez-gec häll olunmalídír. Gälìn düåünäk, gä-
lìn ìåläyäk. 
2000. 
 
BORÇALÍ FOLKLOR MÜHÌTÌNÄ BAXÍÅ 
(Länkäran folklor konfransí münasìbätìlä) 
 
Bu  günlär  ädäbì-mädänì häyatímízda,  ìctìmaì  fìkrìmìzdä  unu-
dulmaz  bìr  olay-hadìsä  kìmì  yadda  qalacaq.  Åäxsän  mänìm  üçün 
bu  ìkìqat  sevìnclìdìr.  Öncä  onu  deyìm  kì,  ìndìyä  qädär  Sìbìrdän, 
Orta  Asìyadan  Kìçìk  Asìyaya  qädär  çox  yerdä  olsam  da,  yurdu-
muzun bu gözäl guåäsìndä - Länkäranda olmamíådím. Ìkìncìsì ìsä 
män  uåaqlíqdan  folklorla  baõlíyam.  Mahnílarla,  naõíllarla  böyü-
müåäm.  Sayímlí-seçìmlì  ozanímíz  Aåíq  Hüseynìn  sazí,  sözü  ìlä 
köklänmìåäm. Bu gün dä ìxtìsasím klassìk ädäbìyyat olsa da, ara- 
síra  folklorla,  daha  doõrusu  Borçalí  folkloru  ìlä  mäåõul  oluram. 
Hätta professor Mürsäl Häkìmov, Ìsrafìl Abbasov, Mähärräm Qa-
símlí vä b. folklorçular mänì dä härdän öz folklorla baõlí dìsserta-
sìya  müzakìrälärìnä,  mäclìslärìnä  dävät  edìrlär.  Onlara  da,  bu 

 
90 
mäclìsì belä yüksäk sävìyyädä keçìrän yoldaålara da çox saõ olun 
deyìräm. 
Borçalínín,  onun  ädäbìyyat  vä  mädänìyyätìnìn,  öncä  dä  folk-
lorunun  öyränìlmäsì  bìrìncì,  mänävì,  vätändaålíq  borcumuzdur. 
Män hämìåä deyìräm, toplama ìåìnì öncä Borçalí, Därbänd, Qara-
baõ,  Göyçä  kìmì  yurdlarímízda  aparmaq  gäräkdìr.  Çünkì  bìrì  äl-
dän getdì, bìrì tapdaq altíndadír. Ancaq ìstädìyìmìz kìmì bacarma-
díq.  Bu  gün  dä  män  här  mäclìsdä,  här  yazímda  haray  çäkìräm. 
Borçalíní  öyränmäk  lazímdír,  sabaha  arxayín  olmaq  olmaz.  Heç 
olmasa  ona  görä  kì,  budur,  ìndìkì  kìmì,  gedìb-gälmäk,  gäzmäk 
çätìnläåìr,  qocalar,  aõbìrçäklär  äldän  gedìr.  Cavanlarda  ìsä  "qay-
maq yox, ayran" qalír. 
Bu ìåä här bölgädä yalníz yerlì hakìmìyyät, ìcra baåçísí rävac 
verä bìlär. Mäncä bunu qeyrì-räsmì åäkìldä, bu cür planlaådírmaq 
olar. Mäsälän, bu gün Borçalída, eläcä dä Tìflìsìn özündä soydaå-
larímízín mädänì-maarìf ìåìnä, maddì durumuna Åämkìr ìcra baå-
çísí,  dostumuz  Aslan  Aslanov  cänablarí  böyük  yardím  göstärìr. 
Män täklìf edìräm kì, belä bìr konfransí Aslan bäyìn täåkìlatçílíõí 
ìlä Borçalída da keçìräk. Bu ìåìn bäzì çätìnlìklärìnì dä öz öhdämä 
götürüräm. Tävazökarlíqdan uzaq olsa da, yerì gälìb deyìräm, bì-
länlär  bìlìr  kì,  Borçalínín  här  baxímdan  öyränìlmäsì,  hätta  soy-
daålarímízín orada qayím-qädìm olmasí üçün här åey etmìåäm. Än 
çätìn  durumda,  dar  gündä  onlarla  olmuåam,  az-çox  ädäbìyyatínín 
vä  folklorunun  araådírílmasí  ìlä  mäåõul  olmuåam.  Bu  obanín 
ädäbìyyatíní  üç  dövrä  bölmüåäm:  XIX  yüzìlä  qädär  (bu,  äsasän, 
folklordur),  XIX  yüzìldän  XX  yüzìlìn  ävvällärìnä  qädär  vä  son 
ìllär.  Ìnstìtutumuzda  "Borçalí  ädäbì  mühìtì"  adlí  elmì  sessìya  da 
täåkìl etmìåäm. Borçalí folkloru ìlä mäåõul olan aspìrant vä dìsser-
tantlarímíz olub, yenä olacaq. Ìndì Borçalída bu problemlärlä mäå-
õul olan professor V.Hacílar, Å.Mämmädlì vä b. mütäxässìslärìmìz 
var.  Onlarín  toplama  vä  araådírmalarí  alqíålanmalídír.  Onlarín  na-
mìzädlìk vä doktorluq dìssertasìyalarí da bu mahalla baõlídír. 
Nìzamì  adína  Ädäbìyyat  Ìnstìtutunda  näårä  baålanan  "Azär-
baycan  folklor  antologìyasí"  sìlsìläsìndän  ìkìncì  kìtabí  da  Valeh 
hazírlayíb,  kìtab  Borçalí  folklorundan  ìbarätdìr.  Bu,  böyük  zäh-
mätä  baåa  gälìb.  Män  åahìdìyäm  kì,  o,  Borçalíní  el-el,  oba-oba 

 
91 
gäzìb, qocalarí, qarílarí daníådíríb, yazíb, lentä köçürüb. Valeh ìkì 
qovluq folklor materìalí gätìrmìådì, bìz onun bìrìnì hazírlayíb ver-
dìk.  Hälä  Borçalí  folkloru  öz  toplayícílaríní,  araådírícílaríní  göz-
läyìr. 
Borçalídakí "Cahangìr dastaní" heç yerdä yoxdur vä onun neçä 
varìantí  var.  1989-cu  ìldä  çíxan  "Dan  ulduzu"  toplusuna  yazíçí, 
jurnalìst  dostumuz  Ä.Ìsmayílbäylì  "El  boxçasíndan"  sìlsìläsìndän 
35-dän çox el åaìrì vä aåíõínín åerìnì verìb. Müåfìq Çobanlí ìsä 18 
el åaìrì, aåíqdan, 35 åaìrdän, 12 yazíçídan äsär nümunälärì verìb. 
Bunlarí  demäkdä  yenä  mäqsädìm  mütäxässìslärìmìzì  o  täräflärä 
häväsländìrmäkdìr vä bu ìådä män dä sìzìnläyäm. 
 
"XÄZÄR" UNÌVERSÌTETÌNÌN KEÇÌRDÌYÌ 
"ULU BORÇALÍ" KÌTABÍNÍN 
TÄQDÌMATÍNDA 
 
Hamlet  müällìmä  täåäkkürlärìmì  bìldìrìräm  kì,  belä  xeyìrxah 
ìålärlä,  xeyìrlì  ämällärlä  mäåõuldur.  Son  zamanlar  onun  elm  vä 
mädänìyyät  yönümündäkì  täåäbbüs  vä  xìdmätlärìndän  mämnun 
vä xoåhalíq. Onun Qarayazída babasí ìlä baõlí keçìrdìyì tädbìr dä 
ìctìmaì mäna daåíyír. Xìdmät-xìdmätdìr. 
Borçalí  ìlä  baõlí  tädbìrlärä  ìsä  bìzìm  çox  böyük  ehtìyacímíz 
var. Borçalí bu gün zìyalílara çox ehtìyac duyur. Män här zaman 
deyìräm. Qamsaxurdìya vaxtínda Borçalí türklärìnì zorakílíqla qo-
vurdularsa, bu gün ìncä sìyasätlä síxíådírírlar. Ona görä dä bu gün 
Borçalí qayõílarí ìlä daha çox yaåamalíyíq. Bìzìm cämìyyätì can-
landírmaq,  qäzet  çíxartmaq,  zìyalílarí  bìrläådìrmäk  arzumuz  da 
bununla baõlídír. Gördüyünüz kìmì, "Ulu Borçalí" kìtabí ulu Bor-
çalíya xìdmätìn, onu sevmäyìn barìz nümunäsìdìr. Mämmäd Sar-
van bu kìtab üzärìndä ìyìrmì ìldän çox çalíåíb, burada tarìx dä var, 
ädäbìyyat  da  var,  yaralarímíz  da  var,  därdì-särìmìz  dä,  bu  günü-
müz dä, zìyalílarímíz da, ämäk adamlarímíz da, aõbìrçäk dä, aõ-
saqqal da, xalq da, mahal da. 
Bu kìtab här bìr Borçalí zìyalísínín masa üstü kìtabí olmalídír. 
Xarìcì qonaqlarímíza baõíålamalí, uåaqlarímíza oxutmalíyíq. 

 
92 
Bu kìtab bütün borçalílarín ata väsìyyätì, ana kìtabí, yurd hara-
yí  olmalídír.  Daõ  Borçalíní  da,  Baõ  Borçalíní  da,  Aran  Borçalíní 
da  oba-oba,  yurd-yurd  buradan  öyränmälìyìk.  Bu  kìtab  Borçalí 
sultanlíõínín, Borçalí mahalínín ädäbì-tarìxì-sosìal panoramasídír, 
ìlk yíõcam elmì-bädìì tärcümeyì-halídír. 
Män  dä  kìtabí  böyük  maraqla  oxudum,  böyük  ìådìr,  böyük 
hädìyyädìr. 
Älbättä,  burada  çatíåmazlíqlar  çoxdur.  Män  bu  deyìlänlärdän 
dä çox qeyd demìåäm. Ìå olmayan yerdä sähv olmaz. Amma bö-
yük  ìålärdä  sähvlärì  yox, uõurlarí  qabardarlar.  Män  ìstäyìräm  kì, 
bu  kìtaba  böyük  üräklä,  Borçalíya  mähäbbätlä  yanaåaq.  Ola  bìl-
sìn, özümüzü burada tam görmäyäk, Borçalíní kì, görürük, bu bì-
zä bäsdìr. 
Bìr  mäsälänì  dä  bìldìrmäk  ìstäyìräm.  Çox  sevìnìräm  kì,  belä 
bìr kìtabí mähz Mämmäd hazírlayíb. Çünkì män ona 3-cü sìnìfdä 
därs  demìåäm,  onu  orta  sävìyyädän  älaçílar  sírasína  çäkmìåäm. 
Bu kìtab da onun bähräsì, hädìyyäsìdìr. Bunun üçün dä Mämmä-
dä saõ ol deyìräm. 
1999. 
 
"QARAÇÖP" KÌTABÍNÍN 
TÄQDÌMATÍNDA 
 
Qarabaõ häsrätì aõír bìr yükdü, 
Göyçänìn, Därbändìn därdì böyükdü. 
Borçalí barmaqdan çíxan üzükdü, 
Allahím, bìr yol aç sän bu mìllätä. 
 
Borçalí  vä  Qaraçöp  elä  kövräk  vä  yaralí  yerìmìzdìr  kì,  hämìåä 
dìqqät  märkäzìndä  olmalídír.  250  ìldän  çoxdur  bu  obalar,  bu  xalq 
qürbätlìk  çäkìr,  ancaq  özünü  Azärbaycanín  bìr  hìssäsì  sayír,  yaåa-
yír, artír, böyüyür. Borçalí vä Qaraçöpü belä yaåadan, yaåarí edän 
onun qeyrätlì oõul vä qízlarídír, märd adamlarídír. Bu gün täqdìma-
tína toplaådíõímíz bu kìtab da Qaraçöp mahalí vä onun hünärlì, zä-
färlì,  üräklì-çöräklì  adamlarí  haqqínda  salnamädìr.  O  bölgänìn 
ìnam vä ìman kìtabídír, yurdu yaåatmaq, tanítmaq dìläyìndän doõan 

 
93 
xeyìrxah, amal vä ämäl kìtabídír, soydaålara, yurddaålara qayõí vä 
sayõí kìtabídír. Yurda mähäbbät vä sädaqät kìtabídír. 
Bu kìtab öz säcìyyäsì, janrí ìlä çeåìdlìdìr. Häm yurd haqda ädäbì 
topludur,  häm  dä  mìllì  folklor  örnäklärì,  xalq  hìkmätlärì,  dünänì-
mìz, bu günümüz, sevìncìmìz, kädärìmìz haqqínda gözäl bìr dastan-
dír. Belä bìr kìtabí ärsäyä gätìrmäk zor ìådìr, mìllì qeyrät ìåìdìr. Bu 
kìtab böyük yurd yanõísíndan, yurd sevgìsìndän yaraníb. Bu da fä-
dakarlíqdír, yurda tämännasíz xìdmätdìr. Bunun üçün Närìmana da, 
hämzälì Ìlyasa da, Färhada da saõ olun deyìräm. Onlarín qeyrätìnä, 
hünärìnä, qälämìnä çoxdan bälädäm, ìlk yazílarí haqqínda ìlk fìkìr 
söyläyänlärdänäm. Bìr dä ona görä kìtabí sevgìlärlä qaråíladím, bìr 
näfäsä  oxudum,  X.Rza  demìåkän  su  kìmì  ìçdìm,  sevìndìm,  öyün-
düm.  Yurdumuzun  qayím-qädìm  parçasínín  qarapapaq  vä  qípçaq-
lardan  bärì tarìxçäsìnì,  buradakí  yurddaålarímízín  yaddaå,  ìnam  vä 
etìqadíní, düåüncälärìnì, deyìmlärìnì, qoåqularíní gördüm, ìlk "Mü-
savat" üzvü Abuzär oõlu Qìyasdan vä Qaçaq Allahverdìdän tutmuå 
åähìd  Äläsgärä,  åaìr  Sämäd  Qaraçöpä  qädärkì  sayseçmä  adamlarí 
haqqínda  bìlgìlär  gördüm,  gözäl  sänät  örnäklärì  gördüm,  afärìn 
dedìm. 
Täkì säbìrsìzlìklä gözlädìyìmìz "Borçalí" kìtabí da belä qaråíla-
naydí. Bu kìtab ädäbì-sosìal häyatímízda yadda qalan bìr hadìsädìr. 
Bunun  Yazíçílar  Bìrlìyìndä  täqdìmatí  da  çox  yerìnä  düåür.  Bu  da 
elä baõlílíqdan, qädìrbìlänlìkdän gälìr. Ancaq bìz ìstärdìk kì, bu kì-
tab burada mänävì baxímdan olduõu kìmì, maddì baxímdan da dä-
yärländìrìlsìn, mükafatlandírílsín. Äsìl qädìrbìlänlìk bu olardí. 
 1999. 
 
Ä.HÜSEYNZADÄNÌN ÄSÄRLÄRÌNÌN 
TÄQDÌMATÍNDA 
 
Älì bäy Hüseynzadä xalqímízín tarìxìndä vä taleyìndä elä bö-
yük rol oynayíb kì, onu heç nä, heç käs bìzdän ayíra bìlmäz. Ìstìq-
lalímíz durduqca o da M.Ä.Räsulzadä kìmì öndärlärlä bìrgä yaåa-
yacaq,  sevìläcäk.  Bu  gün  åükranlíõímízí  bìldìrìrìk kì,  haqq  yerìnì 
aldí. Bìr dä ona görä Allaha åükür deyìrìk kì, bu gün böyük öndä-
rìmìzìn äsärlärìnìn  täqdìmat  märasìmìnä  onun  doõma  övladí,  ba-

 
94 
címíz  Säìdä  xanímla  bìrlìkdä  toplaåmíåíq.  Älì  bäyìn  amalí  da, 
ämälì dä, äsärlärì dä, övladlarí da yaåayír. Elä bìzlär dä onun öv-
ladlaríyíq. 
Ä.Hüseynzadänìn adí çäkìländä çar Rusìyasí da, Åura hökumätì 
dä  qorxuya  düåürdü.  Çünkì,  o,  xalqín  därdìnì  eyhamla,  kìnayä  ìlä 
yox, märdì-märdanä, açíq-açíõína deyìrdì, ìmperìyaçílíõí rädd edìr-
dì,  türk  dünyasínín  dìrçälìåìnä  çalíåírdí.  Mìrzä  Fätälì  äqìdälì,  Zìya 
Göyalp  üräklì  ìdì.  Türkläåmäk,  ìslamlaåmaq,  müasìrläåmäk  ìdeallí 
ìdì. Onu "haq elçìsì", "peyõämbär" adlandíranlar necä haqlí ìmìålär. 
Bälì,  åura  zamaní  Ä.Hüseynzadä  haqda  yazmaq  qätì  qadaõan 
edìlmìådì.  Ancaq  üräklärdä,  beyìnlärdä  yaåayír,  sevìlìrdì.  Män 
1977-cì ìldä "Azärbaycan uåaq ädäbìyyatí" kìtabímda Ä.Hüseyn-
zadänìn  mäåhur  "Ucundadír  dìlìmìn,  häqìqätìn  böyüyü.  Nä  qoy-
dular yazayím, nä käsdìlär dìlìmì" dördlüyü ìlä baålayan kìçìk åe-
rìnì vermìådìm. Kìtab hazír olanda senzor bìlmìådì. Tez mänì ça-
õírdílar. O åerì çíxartdílar. Xahìå etdìlär kì, kìtabda bunun yerì boå 
qalmasín deyä bìr åey yazíb ora artírím. 
Ìndì nä gözäl! Ä.Hüseynzadä ìlä baõlí beå kìtabín täqdìmatíní 
bìrdän  keçìrìrìk.  Älì  bäyìn  o  zaman  da  ìkì  vätänì  olub,  ìndì  dä: 
Azärbaycan  vä  Türkìyä.  Bu  gün  dä  "bìr  mìllätìn,  ìkì  dövlätìn" 
qädìrbìlän alìmlärì ona layìqlì hädìyyä bäxå edìrlär. 
Bu  kìtablar  yüzìllìyìmìzìn  baålanõícínda  türk  xalqlarínín  ädä-
bì-ìctìmaì-sìyasì  häyatínín  salnamäsìdìr,  Ä.Hüseynzadäyä  äbädì 
heykäldìr. Bunun üçün Ofelya xaníma da, Älìheydär qardaåímíza 
da täåäkkür edìrìk. 
Bìzìm Ìnstìtutun Yenì dövr Azärbaycan ädäbìyyatí bölümü son 
ìllärdä Ä.Hüseynzadä ìrsìnìn araådírílmasí ìlä ardícíl mäåõul olur. 
Ìstedadlí alìm Å.Välìyev "Füyuzat" ädäbì mäktäbì" doktorluq dìs-
sertasìyasíní vä kìtabíní bìtìrìb, ìndì Ä.Hüseynzadä haqqínda kìtab 
baålayíb. 
Daha  bìr  müjdä  dä  deyìm  kì,  mayín  28-dä  AXC-nín  80  ìllìk 
bayramídí. Bu münasìbätlä samballí kìtab hazírlamíåíq. Kìtab bo-
yu  M.Ä.Räsulzadä  vä  Ä.Hüseynzadä  ìdeyalaríndan  faydalanmí-
åíq. Ìnåallah, bayram günlärìndä sìzä dä çatar. Belä täqdìmatí ke-
çän, ìctìmaì-ädäbì häyatímízí zängìnläådìrän bu kìtablarín bäzìlä-
rìnì (Bakída basílanlarí) oxumuåuq. Bundan çox mämnunuq. Män 

 
95 
"Sìyasätì-Fürusät" äsärì haqda bìrìkì söz demäk ìstärdìm. Bu, Ru-
sìyaní çardan tutmuå nazìrlärìnä vä mämurlarína, Ìraní åahdan tut-
muå  valìlärìnä  qädär  alt-üst  edän  äsärdìr.  Bu  bìr,  ìkìncì  dìqqätì 
çäkän  mäsälä  onun  janrí  mäsäläsìdìr.  Saõ  olsun  Ofelya  xaním, 
äsärì  layìqìncä  qìymätländìrìb.  Ancaq  "Sìyasätì-Fürusät"ìn  janrí 
haqqínda däqìq elmì fìkìr söylänmäyìb, ötärì åäkìldä ona pamflet, 
traktat, Ofelya xanímín son kìtabínda ìsä povest deyìlìb. Bìzä elä 
gälìr  kì,  "Sìyasätì-Fürusät"  öz  janr  özällìklärì,  säyahätnamä,  he-
kayät, tähkìyä formasí, oçerkçìlìk xüsusìyyätì, süjet åaxälìlìyì, ob-
razlar alämì vä b. keyfìyyätlärì ìlä ìlk Azärbaycan romanlaríndan-
dír.  "Ìbrahìm  bäyìn  säyahätnamäsì"ndän  sonra  ìkìncì  realìst  ro-
man-säyahätnamädìr.  Bu  ìl  "Sìyasätì-Fürusät"  äsärìnìn  90  ìllìk 
yubìleyìdìr, bu mäsälänì dä däqìqläådìrmälìyìk. 
Keçmìålärdä dä, ìndì dä síxíntílí günlärìmìzdä qardaå Türkìyä-
nìn bìzä arxa olmasíndan qürur duyuruq. Elä bìz bacara bìlmädì-
yìmìz vaxtlarda da Ä.Hüseynzadänì vä onun aìläsìnì, xaním bala-
síní,  äsärlärìnì  Türkìyä  yaåatdí,  bunun  üçün  täåäkkür  vä  mìnnät-
darlíq… 
aprel 1999.  
 
SÄMÄD VURÕUNUN EV MUZEYÌNDÄ  
"FÜYUZAT" ÄDÄBÌ MÄKTÄBÌ"  
MONOQRAFÌYASÍNÍN 
TÄQDÌMATÍNDA 
 
Åamìl  bäyìn  "Füyuzat"  ädäbì  mäktäbì"  adlí  mänalí,  tutumlu, 
däyärlì  bìr  kìtabínín  müzakìräsìdìr,  täqdìmatídírg  Nä  åäkìldä  de-
yìrìk deyäk, bu kìtabín meydana gälmäsì münasìbätìlä öz sevìncì-
mìzì  bölüådürürük.  Ìndìkì  mänävì-maddì,  psìxolojì  sínaq  dövrün-
dä, çätìn bìr zamanda zìyalílarín, elm, mädänìyyät, maarìf xadìm-
lärìmìzìn,  alìmlärìmìzìn  öz  aõlína,  täfäkkürünä  síõíníb  qeyrätlä 
çalíåmalarí, belä äsärlär yazmalarí, yaratmalarí sözün häqìqì mä-
nasínda fädakarlíqdír. Elä bu ìåì täblìõ edän, yayanlarín, yaåadan-
larín ìåì däg Bu mänada Åamìlìn sevìncì hamímízín sevìncìdìr, ha-
mínízí täbrìk edìräm. 

 
96 
Bu  äsär  mänìm  gözümün  qabaõínda  ärsäyä  gälìb.  Åamìl  bäy 
bìzìm  åöbänìn  ämäkdaåídír.  Bu  äsär  fäsìl-fäsìl  åöbädä  yazílíb, 
hansí  ämäyìn,  hansí  zähmätìn,  hansí  qeyrätìn,  hansí  yuxusuz  ge-
cälärìn nätìcäsìndä ämälä gälìb - bìz bunun åahìdìyìk. Yäqìn çox-
larí  oxuyub  bu  monoqrafìyaní.  Amma  män  ìkì  däfä  oxumuåam. 
Bìrìncì  bìr  doktorluq  dìssertasìyasí  kìmì  onu  bìz  genìå  müzakìrä 
etmìåìk,  qìymätìnì  vermìåìk,  müdafìäyä  buraxmíåíq,  ìkìncìsì  dä 
män  onun  elmì  redaktoru  kìmì  çox  dìqqätlä  oxumuåam.  Yänì, 
onun däyärìnì, sambalíní, bìzìm elmì mühìtdäkì çäkìsìnì yaxåí bì-
lìräm  vä  çox  yüksäk  qìymätländìrìräm.  Sözün  häqìqì  mänasínda 
bu kìtab bìzìm elmì ìctìmaìyyätdä, elmì mühìtdä bìr hadìsädìr, bìr 
yenìlìkdìr,  fundamental  bìr  tädqìqat  äsärìdìr  vä  här  cür  täqdìrä 
layìqdìr. Mändän olsaydí bu kìtabí böyük üräklä Dövlät mükafatí-
na  täqdìm  edärdìm.  Heyìf  kì,  ìndì  o  änänä  dä  yoxdur  vä  elä  bìr 
mükafat  dag.  Åamìl  o  mükafatí  öz  vìcdaníndan  alír.  Bu  kìtab  nä 
vaxtdír kì, çíxíb, yenä äks-säda doõurur, yenä tärìflär eåìdìrìk, ye-
nä yüksäk qìymätlär eåìdìrìk.  
Aybänìz xaním düz deyìr, Åamìl alì mäktäbì qurtarandan sonra 
ämäk  fäalìyyätìnä  bu  muzeydän  baålayíb  vä  buradan  Ädäbìyyat 
Ìnstìtutuna gälìb, namìzädlìk dìssertasìyasí yazíb, müdafìä edìb. O 
vaxt näzärìyyä åöbäsìndä çalíåírdí, amma hämìåä fasìlälärdä, har-
da görüådük, män täblìõat aparírdím kì, sän ädäbìyyatåünas alìm, 
ädäbìyyat  tarìxçìsì  olmalísan.  Sänìn  yerìn  bìzìm  åöbädìr,  yenì 
dövr ädäbìyyatí åöbäsìdìr, burada yetìåä bìlärsän, bu dövrün täd-
qìqatçísí  kìmì  åöhrätlänä  bìlärsän.  Feyzulla  Qasímzadä,  Mìr  Cä-
lal, M.C.Cäfärov vä baåqa görkämlì alìmlär dä bu dövrün böyük 
tädqìqatçísí,  alìmlärìdìr.  Ìkì  cür  alìm  olur.  Bìrìncì  näzärìyyädän 
gälìr, rus alìmlärìnìn buraxdíqlarí ümumì näzärì säpgìlì äsärlärìnì 
oxuyur,  onun  äsasínda  äsär  yazír,  bäzän  dä  onu  täqlìd,  tärcümä 
edìrlär. Bìr dä var kì, arxìvlärdän, cünglärdän, täzkìrälärdän, sal-
namä  vä  fondlardan  gälìrsän  ädäbìyyata.  Gözünün  qarasí  gedìr. 
Yüz  ìl  bundan  ävväl  äräb  hürufatí  ìlä  çíxmíå  o  qäzet,  jurnallarí, 
yazísí  solmuå,  saralmíå  köhnä  kìtablarí,  älyazmalaríní  saf-çürük 
edäsän, bunlarín äsasínda äsär yazasan. Bax, bu alìmlär xalqín ìc-
tìmaì  fìkìr tarìxìndä,  elmì  fìkìr  tarìxìndä  qalírlar.  Åamìl  dä  bu  kì-

 
97 
tabín meydana gälmäsìndä hämìn yolu seçdì. Kìtab ona görä belä 
elmì ìctìmaìyyät täräfìndän yüksäk qìymätländìrìldì. 
Bu  müzakìränìn  bìzìm  bütün  zamanlarín  Azärbaycan  üçün 
böyük åaìrì Sämäd Vurõun ocaõínda keçìrìlmäsì dä mänì sevìndì-
rìr. Häm dä bunu Sämäd Vurõun aìläsìnìn elmìmìzä, mädänìyyä-
tìmìzä Sämäd Vurõun gözü ìlä baxmasí, o änänänì yaåatmasí mä-
nasínda da yüksäk qìymätländìrìräm. Bunu häm dä qädìrbìlänlìk 
hesab edìräm. Çox täåäkkür edìräm Xavär xaníma, Aybänìz xaní-
ma kì, bu muzeydä belä bìr tädbìr keçìrìrlär. 
Ìkìncì, män burada bìr sìmvolìk, rämzì mäna görüräm. Çünkì bu 
kìtab bìzìm Älì bäy Hüseynzadä vä onun ätrafínda olan, onun baåí-
na  toplaåan  böyük,  öndär  zìyalílarímíz  haqqínda,  "Füyuzat"  ädäbì 
mäktäbì  haqqínda,  onun  ìåíõína  yíõílan  zìyalílar  haqqínda,  onlarín 
amalí,  ämälì,  mäsläkì  haqqínda  mükämmäl  tädqìqat  äsärìdìr.  Älì 
bäy  Hüseynzadänìn  türkçülük,  turançílíq,  türk  dünyasínín,  türk 
xalqlarínín oyaníåí, ìnkìåafí, ìntìbahí ìdeyasí onun özündän baålaya-
raq  Sämäd  Vurõuna  qädär  müräkkäb  bìr  yol  keçmìådìr.  Älì  bäy 
amalí,  Mämmäd  Ämìn  Räsulzadä  amalí  lap  Qaspíralídan,  Zìya 
Göyalpdan bärì bu amal üräkdä dä olsa, beynìndä dä olsa, gìzlì dä 
olsa o täzyìqlì, täqìblì åura dövründä dä, 1937-cì ìl represìyasíndan 
keçä-keçä  hämìåä  yaåayíb.  Sämäd  Vurõun,  Üzeyìr  Hacíbäylì, 
Hüseyn Cavìd, Yusìf Väzìr, Ähmäd Cavad, Heydär Hüseynov kìmì 
böyük åäxsìyyätlärìn ruhunda, canínda, qanínda, üräyìndä, beynìn-
dä,  äsärlärìnìn  sätìraltí  mänasínda  yaåayíb.  Ona  görä  åäxsìyyät-
lärìmìzìn  böyük  bìr  qìsmì  1937-cì  ìldä  repressìyaya  märuz  qalíb. 
Sonrakí näsìl hämìåä mänävì-psìxolojì täzyìq altínda yaåayíb. 
Bu  äsärdä  bìrìncì  bìzìm  M.F.Axundovdan,  H.Zärdabìdän, 
M.Ä.Räsulzadäyä,  Ä.Hüseynzadäyä,  Ä.Aõaoõluna,  Ä.Topçubaåo-
va, "Äkìnçì" qäzetìndän "Füyuzat" vä "Molla Näsräddìn" jurnalína, 
"Füyuzat"  jurnalíndan  Azärbaycan  Xalq  Cümhurìyyätìnä  qädärkì 
ädäbì  fìkrìmìzìn,  mìllì  düåüncämìzìn  keçdìyì  daålí-käsäklì  yol  vä 
onun  ädäbìyyatda,  elmì  fìkìrdä  täåäkkülü,  ìnkìåaf  yolu  ìlk  däfä 
zängìn faktlarla araådírílír, täsdìqlänìr. 
Burada ìkìncì bìr mäsälä "Füyuzat" jurnalínín ädäbì, elmì, ìctì-
maì  hätta  sìyasì  mühìtdä  bìr  dönüå  yaratmasínín,  türk  dünyasínín, 
türk  xalqlarínín  oyaníåína,  bìrlìyìnä  xìdmätìnìn  aydínlaådírílmasí-

 
98 
dír.  Bayraõímíz,  hìmnìmìz,  gerbìmìz,  bunlarín  hamísínín  rüåeymì 
hämìn  "Füyuzat"  jurnalíndan,  hämìn  Älìbäylärdän  baålayír,  onun 
äsärlärìndän baålayír, gälìb Cümhurìyyät dövründä formalaåír. Yä-
nì, Åamìl häm qaynaqdan, täåäkkül yollaríndan, häm dä lap son ìl-
lärä qädär bu änänänìn, bu yolun davamíndan, ìnkìåafíndan, mänä-
vìyyatímízda,  üräyìmìzdä,  ruhumuzda  yaåamasíndan,  nähayät, 
1990-cí  ìldän  bunlarín  häyata  keçìrìlmäsìndän,  häyatímízdakí  ro-
lundan,  qìymätländìrìlmäsìndän  söz  açír,  däqìq  elmì  mülahìzälär 
söyläyìr. 
"Füyuzat" ädäbì mäktäbì ìlä baõlí olan Azärbaycan romantìzmì-
nìn  yaranmasí,  ìndìyä  qädär  haqqínda  söhbät  açílmayan  romantìk 
ädìblärìn fäalìyyätì, onlarín ädäbì mühìtä gätìrdìklärì çoxçeåìdlìlìk, 
rängaränglìk, ab-hava - bütün bu mäsälälär Åamìlìn kìtabínda alìm 
gözü ìlä açíqlanír. 
Bu kìtabda balaca åäkìlaltí bìr abzas yazí var. Män onu bìr neçä 
däfä oxumuåam. Ona baxín, bìr dä onu oxuyun. O åäkìlaltínda ìåíq-
lí bìr türk oõlunun böyük üräyì, mìllì qeyrätì, ata-oõul münasìbätì, 
mähäbbätì, ìrs-varìslìk sädaqätì elä ümumìläåìb kì, här oxuyan hä-
säd aparar kì, män dä öz kìtabímda bel bìr åey yazaydím. Yänì, Åa-
mìlìn  kìtabínda  ìlk  cümläsìndän  tutmuå  son  cümläsìnädäk  hamísí 
üräyìnìn  döyüntüsüdür,  fìkrìnìn,  mänävì  yaåantílarínín  äzab-äzìy-
yätìnìn mähsuludur. O äzabín, o zähmätìn sevìncì ona halal olsun. 
Onu täbrìk edìräm, Aybänìz xaníma da täåäkkür edìräm kì, öz ata 
ocaõínda S.Vurõun muzeyìndä belä bìr tädbìr keçìrìr. Saõ olun. 
25.05.2000. 
 
V.OSMANLÍNÍN "TÜRK XALQLARÍ 
ÄDÄBÌYYATÍNÍN ORTAQ BAÅLANÕÍCÍ" 
KÌTABÍNÍN TÄQDÌMATÍNDA 
 
Välìnìn bu dövrdä plandan känar, tämännasíz belä bìr äsär yaz-
masí  hünärdìr.  Saõ  olsun,  çapíní  da  gerçäkläådìrdì.  Välì  bu  äsärì 
täk türk alìmlärìnìn äsärlärìnä ìstìnad edìb yazmayíb, özü dä araå-
dírmalar  aparíb,  türk  xalqlarí  ädäbìyyatínín  tarìxìnä  göz  gäzdìrìb, 
günümüzlä baõlí obyektìv, gäräklì, elmì äsär yazíb. Äslìndä Välì-
nìn bu kìtabínda äsas problem türk xalqlarí ädäbìyyatínín "baålan-

 
99 
õíc dövrü"dür. Välì vätändaå alìm, äsl türk oõlu kìmì bu çätìn prob-
lemä  gìrìåìb,  mäsälyä  bìr  aydínlíq  gätìrìb  vä  bìr  daha  dìqqätì  bu 
problemä yönäldìb. Elä bunun özü dä bìr alqíåa layìqdìr. 
Välì  düz  deyìr,  XIX  yüzìldän  1920-cì  ìlä  qädär  Azärbaycan 
türklärìnìn  ädäbìyyatí  elä  "türk  ädäbìyyatí"  adlanírdí.  Sonra  ìsä 
bu  ad  Türkìyäyä  keçdì.  Äslìndä  ìsä  türk  dìlìndä  yaranan  bütün 
ädäbìyyat türk ädäbìyyatídír. Ärazìdän, dövlätdän asílí olmayaraq 
belä  dä  öyränìlmälìdìr.  Ìslama  qädärkì,  hätta  XX  äsrä  qädärkì 
Azärbaycan-türk  ädäbìyyatí  äsl  qaynaqlar  üzrä  araådírílmalídír. 
Bu  baxímdan  üçcìldlìk  "Azärbaycan  ädäbìyyatí  tarìxì"  kìtabí  da 
naqìsdìr.  Mìllì  dìldä,  mìllì  ädäbìyyatímíz  fars  dìllì  ädäbìyyatdan 
baålayír demäk qäbahätdìr. Ancaq Välì bunu än çox bìzä aìd edìr. 
Orta  Asìya  türklärìnìn  ädäbìyyat  tarìxìnä  baxsaq,  bundan  da  be-
tärdìr.  Bunun  säbäbìnì  Azärbaycan  alìmlärìndä  axtarmaq  doõru 
deyìl, bunun säbäbìnì ìmperìya sìyasätìndä, ruslaådírma sìyasätìn-
dä axtarmaq lazímdír. Fìrìdunbäy Köçärlì "Azärbaycan ädäbìyya-
tí Füzulì ìlä baålanmíådír deyìr. Ancaq onu alqíålayíríq kì, ìlk däfä 
Azärbaycan  ädäbìyyatí  tarìxì  materìallaríní  üzä  çíxartdí.  Sonra 
Qätran Täbrìzì vä Nìzamìdän baålamasíní demäklä ävvälkì ìålärä 
kölgä  salmaq  yox,  onlarí  täqdìr  edä-edä  daha  qabaqlara  getmäk 
olar.  Bìzdän  ävvälkìlär  bìzdän  dä  yaxåí  bìlìrdìlär  kì,  bu  xalqín 
ädäbìyyatí  qädìm  abìdälärdän,  oõuznamälärdän,  Dädä  Qorqud-
dan  gälìr.  Ancaq  onu  araådírmaõa  qoymurdular.  Mäsälänì  belä 
qoymaq lazímdír. Türkìyädä bu ìå görülüb, bu täbììdìr, görülmälì 
ìdì.  Bìzìm  äl-qolumuz,  dìlìmìz  baõlanmasaydí,  70  ìldä  bälkä  on-
lardan da çox ìå görärdìk.  
I  fäsìldän  belä  çíxír  kì,  Azärbaycanda  XI  äsrä  qädärkì  abìdä-
lär,  oõuznamälär,  "Dädä  Qorqud"  vä  s.  heç  öyränìlmäyìb.  Axí, 
30-cu ìllärdä bu sahädä araådírmalar gedìrdì. Bìr dä 80-cì ìllärdän 
bu ìåä baålaníldí. Ìndì üçüncü märhälä bu ìåìn fundamental tädqìqì 
dövrüdür.  Bu  ìå  belä  dä  ìnkìåaf  etmälìdìr.  Bìr  dä  üçcìldlìk  50-cì 
ìllärdä  yazílíb,  özü  dä  nä  åäraìtdä.  Ona  bu  qädär  hücum  etmäk 
doõru deyìl. 
Välìnìn  bu  äsärì  "türk  ädäbìyyatí",  "türk  dìlì"  termìnlärìndän 
xoflananlarí bìr daha dìksìndìräcäk, tarìxì günahlarí haqda düåün-
mäyä  mäcbur  edäcäk.  Yaxåídír  kì,  Välì  mälum  tädqìqatlarín  ìc-

 
100 
malína  varmamíå,  ümumì  fìkìrlärì  täkrarlamamíå,  bìr  baåa  abìdä-
lärdäkì  mätnlärdän  çíxíå  edäräk  fìkìr  söylämìådìr.  Onun  kìtab 
boyu abìdälärdän gätìrdìyì mìsallar da buna xìdmät edìr. Müällìf 
Yenìsey,  Orxon  vä  Monqolustan  abìdälärìnì  ayrí-ayrílíqda  elmì 
åäkìldä  araådírír,  forma  vä  mäzmun,  janr  vä  üslubuna,  mahìyyä-
tìnä  varír.  Düz  deyìr  kì,  Yenìsey  abìdälärì  apìtafìyadírsa,  Orxon, 
Monqolustan  abìdälärì  "qährämanlíq  eposu",  "qährämanlíq  poe-
masí" kìmìdìr. Türkoloqlar da bu fìkìrdädìrlär. Här halda ädäbìy-
yat örnäyìdìr.  
Türk  xalqlarínín  ortaq  baålanõíc  dövrünü  öyränärkän  Välì  dä 
haqlí  olaraq  åerdän  baålayír.  Bunu  ìkì  märhälädä  täsävvür  edìr: 
Nuh dövrü vä äskì türk dövrü - I mìladín V äsrìnä qädärkì dövr, II 
VI-IX  äsrlär.  Türk  yazílí  abìdälärì  bu  dövrlärdä  meydana  çíxíb. 
Göytürk  adí  ìlä  tanínan  ìlk  türk  älìfbasí  da.  Äskì  türk  åerìnìn  ya-
ranmasínín  da  2  yolu  aåkarlanír:  I  ozan,  baxící,  åaman  (alät-qo-
puz),  II  peåäkar  åaìrlärìn  åerlärì.  Düz  deyìr  kì,  bìzdä  Mahmud 
Kaåõarlídan vä Balasaqunlu Yusìfdän (Kudadqu Bìlìk) o yana ge-
dìlmìr (XI äsr). Heç bunlar da ädäbì nümunälär kìmì öyränìlmìr. 
Välì  ìlk  däfä  bu  säpgìdä  daníåír.  Äsärìn  bìr  maraqlí  cähätì  onun 
äskì türk åerìnìn ìslama qädär ìkì dìnì mühìtdä yaranmasí haqqín-
da deyìlän düåüncälärdìr. Manna vä Butta (Burkan). 
Än maraqlí cähät bìr dä äskì türk åerìndä poetìka mäsäläsìdìr. 
Välì  Avropa  alìmlärì  Fon  Lekson,  Bank,  Fon  Cabek,  türk  Räåìd 
Rähmätì vä b. äsärlärìnä ìstìnad etsä dä, özü dä täzä fìkìrlär söy-
lämìådìr. Steblyevanín "VI-VIII äsrlär türk poezìyasí" vä s. äsär-
lär  dä  var.  Välì  onlardan  faydalíníb,  xeylì  dä  ìrälì  gedìb.  Ancaq 
çox vaxt ruscadan tärcümälärä ìstìnad edìldìyìndän poetìka mäsä-
lälärìnä tam cavab alínmír. 
Välì  äsas  Yenìsey,  Orxon  abìdälärì  vä  türk  åerlärì  kìmì  üç 
mänbä  üzärìndä  dayanír.  Son  ìkìncìnì  daha  genìå  araådírír  vä  bu 
qänaätì doõrudur kì, bütün türk xalqlarí öz ädäbìyyat tarìxìnì VI-
X äsrlärdä yaranan bu mänbälärdän baålamalídír. 
2000. 
 

 
101 
X.ÌBRAHÌMÌN "AZÄRBAYCAN SÌYASÌ MÜHACÌRÄTÌ" 
KÌTABÍNÍN TÄQDÌMATÍNDA 
 
Häqìqätän, AXC türk, ìslam dünyasínda ìlk demokratìk dövlät-
dìr. Bu, hämìåä örnäkdìr. Odur kì, onu yaradanlara, åura ìstìlasín-
dan sonra mühacìrät edänlärä, ömür boyu Azärbaycan üçün özü-
nü fäda edänlärä, müstäqìllìyìmìzä çalíåanlara hörmät vä ehtìram 
göstärmäk,  onlarín  mühacìr  häyatíní,  fäalìyyätìnì  öyränmäk  vä-
tändaålíq borcudur, qeyrät ìåìdìr. 
Gänc vä ìstedadlí alìm Xaläddìn Ìbrahìm belä bìr qeyrät göstä-
rìb, samballí elmì äsär yaradíb. Düzdür, özü dedìyì kìmì, bu yön-
dä Elçìn, Abìt, Näsìb, Vaqìf, Mövsüm vä b. xeylì ìå görüblär, dìs-
sertasìya vä mäqalälär yazílíb. Ancaq Xaläddìn bu problemä yerì 
düådükcä  üz  tutmayíb,  uzun  ìllär  gärgìn  axtaríålar  nätìcäsìndä 
fundamental tädqìqat äsärì meydana gätìrìb. Bu äsär sözün häqìqì 
mänasínda  sìyasì  mühacìrlärìmìzä  ìlk  elmì  abìdälärdändìr.  Häm 
dä  bu  yöndä  gäläcäk  tädqìqatlara  ìåíq  ucu  açír.  Xaläddìnì  män 
azadlíq häräkatínín ìlk ìllärìndän taníyíram, yetkìn perspektìvlì sì-
yasätçìdìr,  dünänìmìzì  yaxåí  bìlìr,  sabaha  proqnozlar  verìr.  Yänì, 
hazírlíqlídír,  ayíq-sayíqdír,  onun  belä  bìr  mövzuya  gìrìåmäsì  elä 
äqìdäsì, sìyasì platformasí, fäalìyyätì, mìllät sevgìsì, ìstìqlal ruhu, 
dünyabaxíåí ìlä baõlídír. Yoxsa baåqalarí kìmì Azärbaycaní qaldí-
ranlarí  endìrìb,  endìrìlänlärì  qaldíríb  väzìfä  ummur.  Onun  "Qaf-
qaz"  adlí  regìonal  jurnal  çíxarmasí,  "Sabah"  Borçalí  qäzetìnì  bu-
raxmasí, sìlsìlä sìyasì yazílarí da bìr alìm, sìyasätçì, tarìxçì, jurna-
lìst  kìmì  yetìådìyìnì  göstärìr.  Bunu  Xaläddìnìn  tädqìqatínda,  täq-
dìmat  märasìmìnä  yíõíådíõímíz  "Azärbaycan  sìyasì  mühacìrätì" 
äsärìndä daha aydín görürük. Xaläddìn dä bu kìtabda yaxåí tarìx-
çì,  sìyasätçì  kìmì  çíxíå  edìr,  yerì  gäländä  hüquqåünaslíq,  ädäbìy-
yatåünaslíq  mäsälälärìnä  dä  baå  vurur.  Kìtabda  bìzlär  üçün  dä 
maraqlí faktlar vardír. Kìtabín "Mühacìrätìn ìdeolojì-sìyasì-ädäbì-
tarìxì  ìrsì"  bölümündä  mühacìrät  ädäbìyyatí  problemlärìnä  dä 
toxunulur vä bìzìm üçün bu çox önämlìdìr. Burada M.Ä.Räsulza-
dä,  Ä.Hüseynzadä,  Ä.Cäfäroõlu,  Yurdsevär,  Ämìn  Abìd,  Almaz 
Yíldírím  vä  b.  mühacìrlärìmìz  haqqínda  bìlgìlär  maraq  doõurur. 
Xaläddìn  doõru  olaraq  bìr  neçä  märhäläyä  bölünän  Azärbaycan 

 
102 
mühacìrätìnìn än zängìn, genìå, häm dä sízíltílí dövrünü tädqìqat 
mövzusu seçìb. 1920-cì ìlìn aprelìndän 90-cí ìllärä qädärkì Azär-
baycan  mühacìrätìnì,  adlaríní  çäkdìyìmìz  mühacìrlärìn  häyatíní, 
fäalìyyätìnì, sìyasì mövqelärìnì araådíríb. 
Än önämlì cähät dä budur kì, müällìf xírdaçílíqdan, portret vä 
ìcmalçílíqdan  qaçmíå,  mühacìrätìn  yaranma  säbäb  vä  åäraìtìnì, 
yenì  märhäläsìnì,  täåkìlatlanmasíní,  Azärbaycanín  müstäqìllìyì 
uõrundakí  mübìrìzälärìnì  önä  çäkmìådìr.  Bütövlükdä,  bu  kìtab 
ädäbì-tarìxì-sìyasì häyatda, elmì mühìtdä böyük hadìsädìr. 
1999. 
 
HAMLET ÌSAXANLÍNÍN «TÄZADLAR» ÅER KÌTABÍNÍN 
TÄQDÌMAT MÄRASÌMÌNDÄ ÇÍXÍÅ ÜÇÜN QEYDLÄR 
 
On  ìlä  yaxíndír  kì,  Hamlet  müällìmì  taníyíram.  Qeyrätlì 
Borçalí  balasídír,  Azärbaycan  zìyalísídír,  böyük  alìmdìr,  maarìf, 
tähsìl qurucusudur, täåkìlatçísídír, humanìst vä xeyìrxah ìnsandír. 
Uõurlarí  ìlä  dä  hämìåä  öyünmüåäm.  Onun  åer  yazmasíní  ìsä 
«Täzadlar»  kìtabí  çíxanda  bìldìm.  Åaìr  kìmì  yenì  bìr  yaradícílíq 
sahäsìnìn åahìdì oldum. Düzdür, özü deyìr: 
Qayda yaradanam, qayda pozanam, 
Sufìyäm, därâìåäm, dälì ozanam, 
Åaìrlìk sevdasí yoxdur baåímda, 
Mähäbbät coåanda åer yazanam. 
 
Amma  «Täzadlar»  kìtabíní  oxuyandan  sonra  gördüm  kì, 
baåínda  åer  sevdasí  var,  bütün  åaìrlärdä  olduõu  kìmì.  Ìkìncìsì, 
åaìrlìk  dä  elä  sufì,  därvìå,  ozan  kìmìdìrlär.  Üçüncüsü,  åaìrlìk 
sevdasí  baåda  olmasa  da,  üräkdä  var.  Dördüncüsü,  åaìrlär  åer 
sevdasíndan  yox,  eåq  sevdasíndan  yazírlar.  O  da  sìzdä,  gözäl  vä 
gözällìk sevdasí da, vätän, mìllät sevdasí da.  
Däqìq  elmlärlä  bädìì  täfäkkürün,  xüsusìlä  poezìya  ìlä 
rìyazìyyatín  aåìqanä  münasìbätlärì,  Camal  müällìmèí  «Täzadlar» 
kìtabína yazdíõí «Ön söz»dä dedìyì kìmì, Pìfaqordan, Ö.Xäyyam-
dan,  bìzìm  N.Tusìdän  vä baåqalaríndan  keçìb  gälìr.  Bu  änänänìn 
XX  äsrdä  barìz  nümunäsìnì  Hamlet  Ìsaõanlí  yaradícílíõínda 

 
103 
görürük.  Onun  dünyasíní,  häyat  tarìõçäsìnì  bìlänlär  bu  fìkrìmìzì 
täsdìqläyìrlär.  
Kìtabdakí  åerlärìn  özünämäõsus  poetìk  özällìklärì  vä  gözäl-
lìklärì  var.  Onlarín  mövzu  coõrafìyasí  da  çeåìdlìdìr.  Borçalídan 
bütöv  Azärbaycan  vä  dünya  problemlärìnä  qädär  çevräläyìr.  Bu 
baõímdan  «Dünya»,  «Baå  açmadím  bu  dünyadan»,  «Dumanlí 
dünya»,  «Uåaqlíqda  qalan  buludlar»,  «Fäläk»,  «Täzadlar», 
«Zaman»  vä  s.  åerlärdä  åaìr  harayí  daha  güclüdür.  Bu  åerlär 
täzadlí zaman vä bäåär münasìbätlärìn fälsäfì-bädìì ìfadäsìdìr. 
Baõín, bu mìsralar lap bu günümüz üçün deyìlìb: 
 
Haqqa síõínan döyülür, 
Haqqí tapdayan öyünür, 
Düz söz deyän söyülür, 
Baåa keçìr yalan-palan, 
Baå açmadím bu dünyadan. 
 
 «Yaåamaõa nä var kì» åerìnì oõuyanda ìsä M.Ìsmayílín 
Dünän Bethovenì çaldílar sazda, 
Hälä yaåamaõa däyär bìr az da, 
 
mìsralaríní  õatírladím.  Yänì  bu  mäsälä  bütün  åaìrlärìmìzì 
düåündürür. 
«Görüå  yerìmìz»,  «Dedìm  –  dedì»,  «×aådím,  nä  çaådím», 
«Sevänlärä»,  «Sänì  sevdìm»  vä  s.  kìmì  åerlär  ìsä  mähäbbätìn 
häzìn,  kövräk  tärcümäçìsìdìr.  Bunlarín  änänävì  mähäbbät 
åerlärìndän,  mänìmkìlärdän  färqì  onlarín  nìkbìn  ruhudur.  Bu  da 
müällìfìn öz häyatí ìlä baõlí mäsälädìr. 
«Täzadlar»  kìtabínda  rübaìlär  dä  mänä  yetkìn  åer  örnäklärì 
täsìrì  baõíåladí.  Burada  õüsusìlä  bädìì  ümumìläåmä  vä  fälsäfì 
fìkìr  därìnlìyì,  lìrìk  müällìf  mänì  dìqqätì  çäkìr.  Bu  cähätä 
müällìfìn  ìõtìsasínín  da,  çaõdaå  dünyagörüåünün  dä  täsìrì  var. 
Ümumìyyätlä, Åärq poezìyasínda alìm-åaìrlär rübaìäyä çox meyl 
edìrlär. 

 
104 
Kìtabdakí  tärcümälärä  gäldìkdä  demälìyäm  kì,  bu  Hamlet 
müällìmìn  sadäcä  ädäbìyyata  maraõínnn  nätìcäsì  deyìl,  bìlìk 
daìräsìnìn  genìålìyì,  åerä  baõlílíõí  vä  tärcümä  sänätìnì  bìlmäsì 
bacaríõí  ìlä  baõlídír.  Bu  tärcümälärìn  H.Qumìlyov,  A.Axmatova 
kìmì türksoylu åaìrlärdän, Æukovskì, Tutçev, Yesenìn kìmì qärìbä 
talelì, romantìk üslublu rus åaìrlärìndän alínmasí da çox åey deyìr.  
«Täzadlar»  åerlär  kìtabí  Hamlet  Ìsaõanlínín  åaìr  kìmì  dä  yenì 
uõurlar  qazanacaõíndan  xäbär  verìr  vä  bu  bìzì  çox  sevìndìrìr. 
Täbrìklär vä alqíålar. 
2001 
 
 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə