Яфлатун Сарачлы Хязяр Университяси Няшриййаты



Yüklə 4,66 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə7/15
tarix06.05.2017
ölçüsü4,66 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   15
LEYLA ERADZENÌN 
"GÜRCÜ-AZÄRBAYCAN QARÅÍLÍQLÍ ÄDÄBÌ 
ÄLAQÄLÄRÌ (1920-1956)" DOKTORLUQ 
DÌSSERTASÌYASÍNÍN MÜZAKÌRÄSÌNDÄ 
 
Leyla  xanímí  Azärbaycanda  ädäbì-elmì  ìctìmaìyyät  yaxåí  taní-
yír. Gürcüstanda ädäbìyyatímízín dostu, täblìõatçísí kìmì, onu män 
daha  yaxåí  taníyíram.  Äsärlärìnì  oxumuåam,  åerlärìndän  tärcümä 
edìb,  çap  etdìrmìåäm.  Bu  dìssertasìya  da  onun  Azärbaycan-gürcü 
ädäbì  älaqälärì  sahäsìndä  uzun  ìllìk  tädqìqatínín  yekunudur.  Dìs-
sertasìyanín mövzusu çox aktual vä ähämìyyätlìdìr. Dìlarädän son-
ra bu åäkìldä, bu aspektdä ìkìncì ìå ortaya çíxír. Bu alqíåa layìqdìr. 
1920-1956-cí  ìllär  Azärbaycan-gürcü  ädäbì  älaqälärìnì  baåqa 
quruluåda  da  ìålämäk  olardí,  bälkä  daha  samballí  çíxardí.  Amma 
äsär bu strukturda da qänaätbäxådìr, qäbuldur. Burda Azärbaycan-
gürcü xalqlarínín 40 ìlä yaxín bìr dövrdä ädäbì älaqälärì, problem-
lärì,  ädäbì  mühìtì,  tarìxì  taleyì  vä  sevìncì  37-40-50-cì  ìllärdäkì  fa-
cìälärì vä baåqa mäsälälär ädäbì äsärlärìn tählìl ìåíõínda öz äksìnì 
tapír.  Ìkì  xalqín  1920-1956-cí  ìllär  ädäbì  älaqälärì  bädìì  nümunä-
lärlä ädäbì-bädìì-elmì, tarìxì sänäd vä materìallarín bìrgä tählìlì ìlä 
araådírílír.  Xüsusìlä  20-30-cu  ìllärìn  ayríca  märhälä  kìmì  götürül-
mäsì  çox  elmìdìr,  ìnandírícídír  vä  bu  hìssä  häm  elmì,  tarìxì,  bädìì 
materìalín bolluõu, häm dä sävìyyäsì ìlä mänä daha yaxåí täsìr ba-
õíåladí. 
Dìssertasìyaní  oxuduqca  tääccübländìm  kì,  Leyla  xaním  bu 
qädär  ädäbì-bädìì  materìalí  necä  äldä  edìb,  öyränìb,  äsärä  cälb 
edìb. Ìkì xalqín 40 ìllìk ädäbìyyatíní bütün janrlarda näzärdän keçì-
rìb,  ìmkan  daxìlìndä  ona  qìymät  vermäyä  çalíåíb.  Leyla  xaním 
1920-56-cí  ìllär  Azärbaycan-gürcü  qaråílíqlí  ädäbì  älaqälärìnìn 
märhälälärìnì, täåäkkül vä ìnkìåafíní da doõru müäyyänläådìrìr, här 
märhälänìn janrlar üzrä qaråílíqlí uõur vä käsìrlärìnì, oxåar vä färq-

 
106 
lì cähätlärìnì açmaõa cähd göstärìr. Buna, äsasän, naìl olub. Ìkì xal-
qín  ädäbìyyatínín  qaråílíqlí  ìnkìåafínda  vä  älaqäsìndä  ayrí-ayrí 
müällìflärìn,  tädbìrlärìn,  nümayändälärìn,  täåkìlat  vä  ìttìfaqín  xìd-
mätìnä qädär ìzläyìr, bunu äsärìn ümumì problemlärì ìlä baõlayír. 
Äsärdä  bütün  problemlär  ümumìttìfaq  ädäbìyyatí  kontekstìndä 
araådírílír vä här ìkì xalqín ädäbìyyatí burada eynì sävìyyädä, eynì 
ölçüdä  öz  äksìnì  tapír.  Mähäbbät  vä  münasìbätdä  dä  hìssä  qapíl-
maq hìss olunmur. 
Bütün bunlarla yanaåí onu deyìm kì, Leyla xanímí, dedìyìm kì-
mì, xalqímízín, ädäbìyyatímízín dostu sayíríq. Ìndì sual çíxír kì, bäs 
Gürcüstanda mìllì münasìbätlärdä vä münaqìåälärdä, hadìsälärdä o 
nä ìå görüb? Hansí mätbuatda tarìxì dostluõumuzun xeyrìnä, ämìn-
amanlíõa  çaõíríåa  aìd  mäqaläsì  çíxíb?  Nädänsä  hämìn  dövrdä  o 
susdu, heç nä demädì, yazmadí. Amma buna çox ehtìyac var ìdì. 
Dìssertasìyanín  quruluåu  etìraz  doõurmur.  Amma  häm  äsärìn, 
häm dä üç fäslìn adlarí bìr az gurultuludur. Mäsälän, aydíndír kì, I 
fäsìldä  20-30-cu  ìllärdä  Azärbaycan-gürcü  älaqälärìnìn  qaråílíqlí 
täåäkkülü vä ìnkìåafí öyränìlìr. Fäsìlìn adí ìsä "Mìllätlärarasí ädäbì 
münasìbätlärìn täåäkkülü vä ìnkìåafí kontekstìndä yenì häyatín äksì 
(1921-1941)" adlanír. Konkretlìk lazímdír. Elä II fäsìldä dä belädìr: 
"Müharìbä  dövründä  Azärbaycan-gürcü  ädäbìyyatínda  tìpolojì 
ümumìlìk vä mäxsusìlìk". Bu adín özü ümumìdìr. Bu bìr, ìkìncì dä, 
bu ümumìlìk, gurultu häm dìssertasìyanín adínda, häm fäsìllärìndä, 
nìmsärlövhälärdä var. 
III fäsìl daha konkretdìr: "Azärbaycan-gürcü ädäbìyyatínda qäh-
räman  vä  zaman  problemì".  Burada  da  1945-1956  räqämì  varsa 
"Müharìbädän sonra" sözlärì lazím deyìl. 
Dìssertasìyada hadìsä vä mäsälälärä, äsärlärä köhnä baxíå, köh-
nä  münasìbät  var.  Hìss  olunur  kì,  bu  hìssälärì  Leyla  xaním  xeylì 
ävvällär yazíb. Mäsälän, Oktyabr ìnqìlabí, Lenìn, sosìalìzm qurulu-
åu  haqqínda  åablon,  quru  åüarçí  åerlär  aõízdolusu  tärìflänìr.  Eläcä 
dä rus xalqíní mädh edän äsärlär, kolxoz, fählä mövzulu zäìf äsär-
lär (ävväla, kolxoz mövzusu yox, känd mövzusu) ìåä uyõun deyìl. 
Çünkì  bu  cür  äsärlärìn  göbäläk  kìmì  çoxalmasíní  yuxarínín  dìrek-
tìvlärì, qärar vä göstärìålärì ìlä yazílõíní, ädäbìyyata vurduõu zìya-
ní  açmaq  lazím  ìdì.  Elä  müharìbä  mövzulu  äsärlärì  qährämanlíq, 

 
107 
vätänpärvärlìk,  xalqlar  dostluõu,  beynälmìlälçìlìk  motìvìnä  görä 
qruplaådíríb tärìflämäk dä köhnä yoldur. Müasìr münasìbät yoxdur. 
Bäs haní sovet ädäbìyyatínda o dostluõun, beynälmìlälçìlìyìn bäh-
räsì? Budurmu? 
Dìssertasìyada  verìlän  Azärbaycan-gürcü  ädäbìyyatínda  20-56-
cí ìllärdä ümumì cähätlär sovet ìdeologìyasíndan gälìr: mövzu, ìde-
ya, obraz, problem vä s. Bìrcä son fäsìldä müharìbädän sonrakí ta-
rìxì  romandan  daníåanda  Azärbaycan-gürcü  näsrìnìn  färqìnä  toxu-
nulur. Burada deyìlìr kì, guya bu dövrdä gürcü näsrìndä müharìbä 
mövzusunda memuar, Azärbaycan näsrìndä avtobìoqrafìk povestlär 
yaranmíådír. Buna A.Åaìqìn "Köhnä dünya" xatìrälärì mìsal göstä-
rìlìr. Bìr dä S.Rähìmovun "Ata vä oõulu". Ävväla, A.Åaìqìn "Köh-
nä  dünya"sí  avtobìoqrafìk  povest  deyìl,  sírf  memuardír,  ìkìncìsì, 
müharìbä  mövzusunda  deyìl.  Qamsaxurdìyanín  "Qurucu  Davìd", 
Ordubadìnìn "Qílínc vä qäläm" romanlarí yaxåí tarìxì romanlar kì-
mì  qìymätländìrìlìr.  Nä  olar,  bìzcä  Y.Väzìrìn  "Qan  ìçìndä"  vä 
A.Belìaåvìlìnìn "Besìkì" romanlaríndan müqayìsälì söhbät açílmalí 
ìdì. Dövr, ìdeya, problem vä ähvalat oxåarlíõí çoxdur, hätta, obraz-
lar da… 
Kldìaåvìlìnìn "Sakìt ìqamätgah" romanína sírf 30-cu ìllär müna-
sìbätì var. Bu äsär ìndì yenì gözlä açílmalí ìdì. Guya mìllì Gürcüs-
tan hökumätìnìn baåçílarí ìnqìlabí, sovet hökumätìnì baåa düåmäyìb 
qaçíblar. 
Son  fäslìn  III  bändì  "Poezìyada  beynälmìlälçìlìk  pafosu"  adla-
nír. Ävväla, beynälmìlälçìlìk vä xalqlar dostluõu mäsäläsì ävvälkì 
hìssälärdä  bìr  neçä  yerdä  qoyulub,  ìkìncì  dä,  elä  burada  da  pafos 
kìmì  säslänìr,  elmì  yox.  Pafosdansa  bu  mäsälänìn  sähv  qoyuluåu, 
hällì vä onun xalqlara vurduõu zärärdän daníåmaq olardí. 
Bu qeydlärì näzärä almaqla äsärì müdafìäyä layìq bìlìräm. 
 
Noyabr, 1990. 

 
108 
VÌLAYÄT QULÌYEVÌN 
"AZÄRBAYCAN FÌLOLOJÌ FÌKRÌ VÄ  
RUS-ÄDÄBÌ ÌCTÌMAÌ MÜHÌTÌ  
(XIX yüzìlìn I yarísí)"  
DOKTORLUQ DÌSSERTASÌYASÍNÍN  
MÜZAKÌRÄSÌNDÄ 
 
Män ävvällär dä demìåäm: bìzdä ädäbì älaqälär hämìåä äksì-
nä  baåa  düåülüb,  hey  ruslarín  Azärbaycan  baõlaríní  öyränmìåìk. 
Öz  zìyalílarímízí  onlarín  åagìrdì  saymíåíq.  Demälì,  äslìndä  özü-
müzä  yox,  özgälärä  xìdmät  etmìåìk.  Bu  da  baåímíza  gälän  fäla-
kätlärìn  bìr  düyünüdür.  Bìzä  Puåkìn  vä  Azärbaycan,  Krílov  vä 
Azärbaycan,  Ostrovskì  vä  Azärbaycan,  Tolstoy  vä  Azärbaycan 
kìmì mövzular yox, Nìzamì vä Avropa, Nìzamì vä rus ädäbìyyatí, 
eläcä  dä  Füzulì,  Vaqìf,  Axundov,  Cälìl  Mämmädquluzadä,  Top-
çubaåov,  Mìrzä  Kazím  bäy  vä  b.  Azärbaycan  zìyalílaríní  Åärq, 
Avropa,  rus  vä  Qafqaz  kontekstìndä  öyränmäk  vacìbdìr.  Son 
vaxtlar  bäzì  ìålär  görünür.  Bu  baxímdan  Vìlayätìn  "Azärbaycan 
fìlolojì  fìkrì  vä  rus  ädäbì-ìctìmaì  mühìtì  (XIX  yüzìlìn  I  yarísí)" 
äsärì  xüsusìlä  qìymätlìdìr.  Bu  dìssertasìya  doõru  olaraq  täk  bìr 
sahä ìlä - ädäbì älaqälärìn tädqìqì ìlä mähdudlaåmír. O, häm sírf 
fìlolojì,  häm  dä  ädäbì  älaqälär  aspektìndändìr  vä  häm  ädäbì 
älaqälär tarìxìmìz, häm dä ädäbìyyatåünaslíõímíz üçün gäräklìdìr. 
Vìlayät  köhnä,  tapdanmíå  yolla  getmìr;  rus  åärqåünaslíõínín 
yaranmasínda  Topçubaåov,  Kazím  bäyìn  xìdmätìnì  öyränäräk, 
täkcä onlarín rus mädänìyyätìndän aldíõíní yox, ona verdìyìnì dä 
ìnandírící åäkìldä üzä çíxarír. Bütün bunlar da äsärä bìr elmìlìk vä 
täravät  gätìrìr.  Bu  baxímdan  dìssertasìya  gäläcäk  tädqìqatçílar 
üçün  yaxåí  tarìxì-fìlolojì  ìstìqamät,  materìal  vä  mövzular  verìr. 
Dìssertasìya  müxtälìf  dìllärdä  yaranan  Azärbaycan  fìlolojì  fìkìr 
tarìxìnìn  problematìka,  janr,  mövzu,  üslub  mäsälälärìnì,  baåqa 
mädänìyyätlä  älaqä  vä  hüdudlaríní,  rus  åärqåünaslíõínda  "Azär-
baycan mäktäbì"nì öyränmäk sahäsìndä uõurlu addímlardandír. 
Vìlayät  burada  bìr  zìyanlí,  stereotìp  yolu  da  rädd  edìr  vä  düz 
deyìr  kì,  XIX  yüzìlìn  ävvälìndän  Azärbaycandakí  oyaníå  sähvän 
onun  Rusìya  täräfìndän  fäthì  ìlä  baõlaníb.  O,  cäsarätlä  vä  doõru 

 
109 
olaraq bu oyaníåí ümumdünya canlanmasí ìlä baõlayír vä bunu ta-
rìxì qanunauyõunluõun Azärbaycanda ìnkìåaf prosesì kìmì ìzläyìr. 
Dìssertasìyada bol ädäbì-tarìxì, elmì fakt, sänäd vä materìallar-
dan  ìstìfadä  olunub  vä  bunlarín  çoxu  bìzä  täzä  görünür.  Äslìndä 
bu dìssertasìya M.Topçubaåov vä Mìrzä Kazím bäy haqda ìkì mo-
noqrafìk  tädqìqatín  bìrläåmäsìdìr.  Müällìf  bìr  çox  ädäbì  älaqälär 
vä  ädäbì-tarìxì  problemlärì  bu  fonda  araådíríb  vä  öz  mäqsädìnä 
naìl olub. Onun äsär boyu yenì tapíntílaríní da görürük. Mäsälän, 
ìndìyä  kìmì  Topçubaåovun  "Teleskop"da  çíxan  ìkì  mäqaläsì  mä-
lum  ìdì.  Vìlayät  bìr  neçä  mäqaläsìnì  vä  åerlärìnì  dä  üzä  çíxaríb, 
jurnalla  síx  älaqälärìnì  ìzläyìb.  "Zäfär  näõmäsì",  "Ìkì  åer"  kìtabí 
vä  baåqa  äsärlärì  äsasínda  söylänän  bu  fìkìr  dä  düzdür  kì,  XIX 
yüzìl  Azärbaycan  poezìyasíndan  daníåanda  Topçubaåovun  åerlä-
rìndän  dä  söz  açmaq  lazímdír  (Elä  A.Mískevìçìn  Åärq  sonetlärì-
nìn tärcümäsìndän däg). 
Dìssertasìya bütövlükdä ähatälìlìyì, elmì sävìyyäsì, problemlä-
rìn Avropa, Åärq kontekstìndä öyränìlmäsì, onlara yenì münasìbät 
vä cäsarätlì mühakìmälär baxímíndan xoå täsìr baõíålayír. 
Mìrzä Kazím bäyìn dìnä münasìbätì, dìndarlíõí, xrìstìanlíõí qä-
bul etmäsì kìmì zìddìyyätlì mäsälälär dä burada daha doõru açílír. 
Kazím  bäy  -  Åeyx  Åamìl  münasìbätì  dä  bìzì  çox  maraqlandírdí. 
Hätta onun Åeyx Åamìllä taníålíõí da mälum olur. Bìzcä bìr vacìd 
mäsälänì  xüsusì  açmaq  lazím  ìdì.  Kazím  bäy  Åeyxìn  çarìzmlä 
mübarìzäsìnì necä baåa düåürdü? 
Dìssertasìyada  türk  xalqlarínín  ìntìbahína,  ìnkìåafína  Kazím  bä-
yìn  xìdmätì,  kadr  yetìådìrmäk  sahäsìndä  ìåì  dä  faktìk  sänädlärlä 
açílír, täsdìqlänìr (äsärlär: "Türk-tatar dìlìnìn qrammatìkasí", "Äräb 
dìlì  vä  ädäbìyyatínín  tädqìqìnä  bìr  näzär",  "Abìdälärì  öyränmäk", 
kadrlar:  Cahangìr  Bukayev,  Ìsa  Bìkayev,  Qurbanov  (qazax),  Faìz-
xanov (tatar), M.Ìsmayílov, Äbdülsättar (qardaåí). Ìnanírsan kì, hä-
qìqätän Kazím bäy "rus orìentalìzmìnìn patrìarxí" olub. 
Äsärdä Topçubaåov vä Kazím bäyìn klassìk mütäfäkkìrlärdän 
tutmuå  müasìrlärìnä  qädär  bìr  çox  alìm  vä  yazíçílarla  qìyabì  vä 
äyanì elmì älaqädän, fìkìr mübadìläsìndän yüksäk sävìyyädä söh-
bät  gedìr  (Tolstoy,  Poqodìn,  Melnìkov,  Çerníåevskì,  Belìnskì, 
Bestujev-Marlìnskì,  Qrìboyedov,  Mìskevìç,  Lobaçevskì  vä  b.). 

 
110 
Kazím  bäy  vä  Åärq  dünyasí,  Åärq  mìfologìyasí,  Fìrdovsì,  Sädì, 
Hafìz,  Camì,  Xäyyam,  Nävaì  haqdakí  fìkìrlärì  dä  elmì  åäkìldä 
saf-çürük edìlìr. Bütün bunlar yaxåídír. Amma bunlarla yanaåí bü-
töv  Azärbaycan  fonu  dìssertasìyada  sönükdür.  Äsärìn  ävvälìndä 
väd edìlìr kì, müällìf A.Bakíxanov, M.Axundov, Ì.Qutqaåínlí, Fa-
zìl xan Åeyda vä b. Azärbaycan zìyalílarínín rus ädäbì mühìtì ìlä 
konkret baõlaríní öyränäcäk. Amma bu väd sonra ya unudulur, ya 
da  bäzìlärìnä ötärì  toxunulur.  Görünür,  Vìlayät  özü  dä  hìss  edìb. 
Odur kì, sonda 10-12 sähìfälìk "Azärbaycanåünaslíõín ìnkìåafínda 
Kazím bäyìn rolu" adlí hìssä artíríb. Amma Kazím bäyìn Nìzamì, 
Xaqanì  haqdakí  fìkìrlärìnä  toxunulan  bu  parça  da  bu  käsìrì  ödä-
mìr.  Häm  dä  bu  hälä  azärbaycanåünaslíq  deyìl.  Bu  hìssänì  güc-
ländìrmäk yaxåí olardí. 
Dìssertasìyada maraqlí mäsälälärdän bìrì dä Kazím bäyìn älìf-
banín däyìåmäsìnä münasìbätìdìr. Vìlayät bu mäsälänì çox doõru 
dìqqät märkäzìnä çäkìr vä açír. Göründüyü kìmì, Kazím bäy bü-
tün  säläf  vä  xäläflärìndän  bu  mäsälädä  daha  düz  fìkìrdä  ìmìå. 
Odur kì, Axundovun "Kämalüddövlä mäktublarí"ní bäyänìb, älìf-
ba ìlä baõlí mäktubuna heç cavab vermäyìb. Onun fìkrìncä Åärqìn 
gerìlìyìnìn  säbäbì  täk  älìfba  yox,  daha  mühüm  sosìal  bälalardír. 
Bìz ìndì dä bu mäsälänì olduõu kìmì häll edä bìlmìrìk. 
Äsärì müdafìäyä buraxmaq olar. 
20.01.1990. 
 
SAMÌR TAÕÍZADÄNÌN 
"M.F.AXUNDOV VÄ AVROPA ÄDÄBÌYYATÍ" 
DOKTORLUQ DÌSSERTASÌYASÍNÍN 
MÜZAKÌRÄSÌNDÄ 
 
Samìr häm elmì, häm dä bädìì yaradícílíqla mäåõul olan gänclä-
rìmìzdändìr.  Här  ìkì  sahä  üzrä  elmì-ädäbì  ìctìmaìyyätdä  tanínír. 
Bìzdä  F.Qasímzadädän  vä  N.Mämmädovdan  sonra  axundovåünas 
yetìåmäyìb. Samìrìn bìr axundovåünas kìmì yetìåmäsì bu baxímdan 
sevìndìrìcìdìr.  Bu  tädqìqat  axundovåünaslíõín  çox  vacìb  vä  demäk 
olar kì, öyränìlmämìå bìr sahäsìnä häsr olunub: "Axundov vä Av-
ropa ädäbìyyatí" Nìzamì, Füzulì, Sabìr, S.Vurõun kìmì klassìklärì-

 
111 
mìz haqqínda da belä äsärä çox ehtìyac var. Bunun üçün bìr neçä 
Avropa  dìlì  bìlmäk  lazímdír.  Samìrìn  bu  baxímdan  da  üstünlüyü 
göz  qabaõíndadír.  O,  äsärì  rus  dìlìndä  yazmíådí.  Bìz  bu  mänada 
"üstünlük" deyìrìk kì, onun bu åäkìldä Bakída yox, Moskvada näå-
rìnä naìl olmaq olar vä bu Avropa ölkälärìndä dä oxuna bìlär. 
Äsär 2 hìssädän ìbarätdìr. "Axundov vä Rusìya" adlí I hìssä 2 
fäsìldä gedìr: "Rus ädäbì mühìtì vä Axundov", "Azärbaycanda vä 
Rusìyada  Axundovun  tädqìqì  tarìxìndän".  Ìkìncì  hìssädä  ìsä  äsìl 
mätläbdìr. 
"M.F.Axundov  vä  Avropa  ädäbìyyatí"  hìssäsì  dä  ayrílíqda  6 
fäsìldän ìbarätdìr. Yenä här fäsìl nìmsärlövhälärä ayrílír. 
Ìkìncì fäsìl problemlärì, sambalí ìlä çox däyärlìdìr. Mätläb vä 
mövzu  burada  öz  äksìnì  tapír.  Axundovun  Avropada  yayílmasí, 
öyränìlmäsì  vä  qìymätländìrìlmäsì  (xüsusìlä  alman,  ìngìlìs,  fran-
síz, ìtalyan dìllärìndä) onun antìk, yunan vä Avropa xalqlarí ädä-
bìyyatí ìlä baõlarí ìlk däfä belä genìå, elmì åäkìldä araådírílír. 
Äsärìn qìymätlì cähätlärìndän bìrì dä tädqìqata Axundov haq-
qínda  Avropa  mänbälärìndän  küllü  mìqdarda  yenì  materìallar, 
fakt vä sänädlär cälb edìlmälìdìr. Äsär boyu Avropa, rus vä Azär-
baycan alìm, yazíçí vä müxtälìf görüålü zìyalílarla elmì mübahìsä, 
polemìka  vardír  vä  burada  çox  vaxt  Samìr  haqlí  görünür.  Mäsä-
län,  Axundovun  rus  ädäbìyyatíndan  täsìrlänmäsì  barädä  Ä.Äh-
mädovla  mübahìsäsì.  Düz  deyìr  kì,  Axundov  poezìyada  yox,  ko-
medìya  vä  traktatda  bu  mänbädän  täsìrlänìb.  Ä.Seyìdzadänìn 
Çerníåevskìnìn  Axundov  haqqínda  fìkrì,  M.Sadíqovun  Verderov-
skìnìn  mäqaläsìnìn  ävväl  "Kavkaz",  sonra  "Oteçestvenníe  zapìs-
kì"dä  çíxmasí  vä  s.  barädä  polemìka  dag  Senkovskì  ätrafíndakí 
söhbätlär dä ìnandírícídír, elmìdìr. Amma bäzän mätläb çox uza-
dílír, täfsìlata varílír. Xüsusìlä ekskursìyalar çoxdur, bunlar bäzän 
uzunçuluq täsìrì baõíålayír, mätläbdän yayíndírír. 
"Antìk  ädäbìyyatí  ätrafínda  düåüncälär"  fäslì  çox  ümumìdìr. 
Belä ola bìlärdì: "Axundov vä Antìk ädäbìyyatí mäsälälärì" vä ya 
"Axundovun  antìk  ädäbìyyata  münasìbätì".  Bu  fäslìn  nìmsärlöv-
häsì  "Arìstofandan  Molyerä"dìr.  Antìk  ädäbìyyatdan,  Arìstofan-
dan  söhbät  gedän  yerdä  Molyer  nä  üçün?  Molyer  haqda  äsärìn 
fransa  ädäbìyyatíndan  daníåílan  fäslìndä  daníåílmíådír.  II  fäslìn 

 
112 
"Axundov  Monteskye,  Volter  vä  ya  "Jozef  Renan"  hìssäsìndä 
Axundov Avropa ädäbìyyatí kontekstìndä yaxåí öyränìlìr, oradan 
bìr åey götürüb-götürmädìyìndän daníåílír. Härdän bìr Avropa vä 
Åärq täsìrì qaråílíqlí açíqlansa äsär qazanardí. 
Äsärdä  täkrarlar  da  näzärä  çarpír  kì,  bu  da  problemìn  åäxsìy-
yätlär üzrä särlövhälär altínda öyränìlmäsì ìlä baõlídír. Bìr müäl-
lìfdän 2-3 yerdä yox, bìr yerdä daníåílsa yíõcamlíq olardí. Dìsser-
tasìyanín üslubunda bäzän bädììlìk elmìlìyì üstäläyìr. Bu da Samì-
rìn yazíçílíõíndan gälìr. 
Sonda  onu  deyä  bìläräm  kì,  bu  qeydlär  belä  vacìb  bìr  äsärìn 
ähämìyyätìnì  heç  dä  azaltmír  vä  çoxu  asan  düzäländìr;  bäzìlärì 
dä arzu vä täklìfdìr. Män bu äsärì axundovåünaslíõímíza vä ädä-
bìyyatåünaslíq elmìmìzä töhfä hesab edìräm. 
10 yanvar, 1990. 
 
*** 
Bu  yazíní  tapíb  kìtaba  daxìl  edändä  ìnana  bìlmìräm  kì,  Samìr 
bäy  dünyada  yoxdur.  O,  çox  ìstedadlí,  enerjìsì  aåíb-daåan  qatí 
türkoloq, turançí bìr zìyalí ìdì, yaxåí alìm ìdì. Allah rähmät eläsìn. 
 
 
KAMRAN ÄLÌYEVÌN 
"XX ÄSR AZÄRBAYCAN  
ROMANTÌZMÌNÌN POETÌKASÍ"  
DOKTORLUQ DÌSSERTASÌYASÍNÍN 
MÜZAKÌRÄSÌNDÄ 
 
Kamran on ìldän çoxdur kì, Ìnstìtutda çalíåír. Uzun müddätdìr 
kì,  romantìzm  problemlärì  ìlä  mäåõuldur.  Bu  mövzuda  namìzä-
dlìk  dìssertasìyasí,  monoqrafìya  yazíb,  sìlsìlä  mäqalälärì  var. 
Alìm kìmì formalaåíb, elmdä täsadüfì adam deyìl, arayíb-axtaran, 
Ìnstìtutla näfäs alan alìmdìr. 
Dìssertasìya  ädäbìyyatåünaslíõímízda  öyränìlmämìå  konkret 
vä vacìb bìr problemä häsr olunub. Burada Azärbaycan romantìz-
mìnìn poetìkasí doõru olaraq onun ìdeya axtaríålarí vä baåqa prob-
lemlärì ìlä tämaslí åäkìldä öyränìlìr. Romantìzm vä onun poetìka-

 
113 
sí  haqqínda  elmì-näzärì  tädqìqatlardan  bährälänmä  açíqca  hìss 
olunur. Düzdür, bäzän hazír sxem vä formalìrovka da özünü gös-
tärìr.  Lakìn  çox  vaxt  Kamran  onlarí  özününküläådìrmìå, mìllì  ro-
mantìzmìn problemlärì ìlä baõlamíådír. 
Dìssertasìyanín quruluåu doõru müäyyänläådìrìlìb. Problem üç 
fäsìldä araådírílír. Gìrìå, nätìcä vä bìblìoqrafìya mäzmunlu, ähatä-
lìdìr. Äsärìn metodolojì vä näzärì sävìyyäsì müasìr elmìmìzìn tä-
läblärìnä tam cavab verìr. Bu da dìqqätì çäkìr kì, äsär boyu fìkìr 
vä mülahìzälär Azärbaycan romantìklärìndän canlí mìsallarla täs-
dìqlänìr vä bu çox ìnandírícídír. 
Bìrìncì fäsìldä ("Romantìk qähräman konsepsìyasí") åäxsìyyät 
vä häyat, onun mövqeyì problemì rus vä dünya ädäbìyyatínda ol-
duõu  kìmì,  romantìzmìn  estetìk  prìnsìplärìndän  sayílír  vä  doõru 
olaraq üç särlövhä altínda araådírílír: I qähräman tänhalíõí, II lìrìk 
qährämanín  säcìyyäsì,  III  tragìk  qährämanín  taleyì.  Bu  problem-
lär H.Cavìd, M.Hadì, A.Åaìq yaradícílíõínda daha konkret öyränì-
lìr. Bu da maraqlídír kì, dìssertant bäzän hämìn müällìflärìn äsärì-
nìn  rus  dìlìnä  tärcümäsìnä  dä  toxunur,  müqayìsä  nätìcäsìndä 
problemìn elmì tärìfìnì däqìqläådìrìr. Müällìfìn bu qänaätlärì doõ-
rudur  kì,  romantìk  qährämanín  tänhalíõí  onun  öz  mövqeyìnì  gü-
zäåtä getmäsìndän doõur, onlar özlärì täklìyä can atírlar, romantìk 
qährämanlarín tänhalíõí üsyankar xarakter daåíyír vä bu åäxsìyyä-
tìn nüfuzuna olan maraõín nätìcäsìdìr. 
Dìssertasìyada canlí, elmì polemìka özünü göstärìr. Müällìf ye-
rì gäldìkcä Ä.Sultanlí, M.Cäfär, M.Mämädov, Y.Qarayev, Z.Äk-
bärov,  V.Osmanlí  vä  baåqa  alìmlärlä  cäsarätlä  elmì  mübahìsä 
aparír, çox vaxt haqlí görünür. "Åeyx Sänan " haqqínda çox yazí-
líb, amma Kamran bu äsärä yenì gözlä baxír, onun äsas ìdeyasíní 
täkcä eåqìn dìnì etìqada qalìb gälmäsì yox, romantìk qährämanín 
yüksälìåä can atmasí ìlä baõlayír. Bu da ìnandírící görünür. 
Ìkìncì  fäsìldä  romantìk  qaråídurma  mäsälälärì  konkret  olaraq 
Qärb vä Åärq, yaxín vä uzaq, häyat vä ölüm kìmì üç äsas kompo-
nent  üzrä  öyränìlìr.  Bunlara  bìzdä  ävvällär  ötärì  toxunulsa  da, 
elmì åäkìldä ìlk däfä bu äsärdä rast gälìrìk. Älbättä, burada xeyìr 
vä  åär,  qaranlíq  vä  ìåíq, xäyal  vä  häqìqät,  yer  vä  göy  vä  s.  kìmì 
qaråídurma  problemlärìnì  dä  açmaq  yerìnä  düåärdì.  Hìss  olunur 

 
114 
kì,  Kamran  ümumìlìkdä  XX  äsr  Azärbaycan  ädäbìyyatíní  yaxåí 
bìlìr, yerì gäldìkcä romantìzm vä realìzm problemlärì ìlä, xüsusìlä 
M.F.Axundov, C.Mämmädquluzadä, N.Väzìrov, H.Cavìd äsärlärì 
arasínda da maraqlí paralellär aparír. 
"Ìdeal  häqìqät  axtaríålarí"nín  tädqìqìnä  häsr  olunmuå  üçüncü 
fäsìldä, äsasän, onun folklor, rämz mäkan vä zaman kìmì üç äsas 
prìnsìpìnä dìqqät yetìrìlìr. Burada böyük åähär, känd, oda, zìndan, 
saray,  qäfäs,  päncärä,  meåä,  yol,  cíõír,  eläcä  dä  zaman  faktlarí 
Azärbaycan  romantìklärìnìn  yaradícílíõíndan ìnandírící  mìsallarla 
åärh edìlìr. Peyzaj vä täbìät hadìsälärì kìmì rämzì obrazlar roman-
tìk ädäbìyyatda qährämanín ìdeal häqìqätä can atma vasìtäsì kìmì 
yozumu da mìsallarla täsdìqlänìr. 
Burjua  romantìzmì  adlandírílan  böyük  bìr  cäräyanín  öyränìl-
mäsìnì,  "Füyuzat"çílarí,  Ä.Hüseynzadä,  Ä.Aõaoõlu,  Ä.Topçuba-
åov vä baåqalaríní aåkarlíq dövründä Kamran vä Välìnìn dìsserta-
sìyasínda da görmäyändä bäs nä vaxt ìåläyäcäyìk?! Bu mäsäläyä 
mövzu ìlä baõlí aydínlíq gätìrmäk lazím ìdì. 
M.Hadìnìn "Åäklìndä" rädìflì åerì bìr yerdä "säcìyyävì poema" 
adlandírílír.  Romantìk  Azärbaycan  åaìrlärìnìn  "åäklìndä"  rädìflì 
åerlärìnìn hamísí türk åaìrì A.Cövdätä näzìrädìr. Bu mäsäläyä dä 
toxunmaq olardí. Müällìf Azärbaycan romantìklärìnìn äsärlärìnìn 
ìlk  çapína,  romantìzm  dövrünün  mätbuatína,  heç  olmasa,  roman-
tìzmìn carçísí olan mätbuat orqanlarína ìstìnad etsä yaxåí olardí. 
Dìssertant Gìrìådä elä bìl ya xäsìslìk, ya da tävazökarlíq edìb, 
äsärìn yenìlìyìnì, däyärìnì, orìjìnallíõíní lazímì sävìyyädä täqdìm 
edä  bìlmäyìb.  Härdän  bìr  "yenì"  sözünü  ìålätmäklä  kìfayätlänìb. 
Mäsälän, "yenì elmì nätìcäyä gälmäyä åäraìt yaradír", "yenì bädìì 
keyfìyyätlärì  üzä  çíxarmaõa  kömäk  edìr"  vä  s.  Bu  yenìlìyì  açíq, 
konkret  demäk  gäräkdìr.  Bu  qeydlär  heç  dä  äsärìn  ähämìyyätìnì 
azaltmír.  Kamran  onlarí  müdafìäyä  qädär  düzäldä  bìlär.  Mäncä 
dìssertasìyaní müdafìäyä buraxmaq olar. 
1989. 
 

 
115 
ZAMAN ÄSGÄRLÌNÌN 
"AZÄRBAYCAN FACÌÄSÌNÌN POETÌKASÍ" 
DOKTORLUQ DÌSSERTASÌYASÍNÍN 
MÜZAKÌRÄSÌNDÄ 
 
70 ìldä bìzì kommunìst ìdeyasí ìlä elä zähärläyìblär kì, ädäbìy-
yatí  da  ìdeya  ölçülärìndä  ärìtmìåìk.  Bu  baxímdan  da  son  ìllärdä 
poetìka  mäsälälärìnä  maraõín  artmasí  täbììdìr.  Bìr  janrín,  meto-
dun, sänätkarín, hätta äsärìn poetìkasíndan da dìssertasìyalar yazí-
lír. Bunlarín arasínda Zamanín äsärì seçìlìr. 
Zaman XIX-XX yüzìllär Azärbaycan ädäbìyyatínín bìlìcìlärìn-
dändìr, bìr alìm kìmì yaxåí tanínír. Bugünkü dìssertasìya da bunu 
täsdìqläyìr.  Dìssertasìyada  Azärbaycan  facìäsìnìn  poetìkasí  prob-
lemì dörd fäsìldä tam öyränìlìr. Elmì-näzärì-tìpolojì metodlar ìåí-
õínda yüksäk sävìyyädä araådírílír. 
Bu  da  maraqlídír  kì,  Zaman  belä  näzärì  problemìn  hällìndä 
mìllì  ädäbìyyat  çärçìväsìndä  qapaníb  qalmír,  antìk  dövrdän  bärì 
dünya  ädäbìyyatíndan  da  ädäbì-bädìì  vä  elmì  äsärlärä  üz  tutur, 
paralellär aparír, daha tutarlí nätìcälär çíxarmaõa çalíåír. Bu, häm 
dä  onun  näzärì  hazírlíõíní,  bìlìk  daìräsìnìn  genìålìyìnì  göstärìr. 
Dìssertasìyanín I-II fäsìllärìndä tragìk qähräman vä kollìzìya, tra-
gìk  qähräman  vä  mìllì  xarakter  problemlärìnìn  qoyuluåu  Yaåar 
Qarayevìn  äsärìnì  yada  salsa  da,  burada  mäsälänìn  ähatä  daìräsì 
daha genìå, tählìlä çäkìlän äsärlär daha çoxdur. Bu baxímdan "Fa-
bula,  süjet  vä  kompozìsìya"  hìssäsì  bìzä  daha  tutarlí  vä  elmì  gö-
rünür. Ävvälkì ìkì fäsìldä facìälär qähräman vä xarakter fonunda 
tählìlä  çäkìlìrsä,  burada  facìänìn  fabula,  süjet  vä  kompozìsìya 
komponentlärìnìn uyarlí cähätlärìndän daha konkret, yíõcam söh-
bät gedìr. 
Dìssertasìya öz elmì-polemìk ruhu, hadìsä vä mäsälälärä yenì 
yanaåma  üsulu  ìlä  dä  seçìlìr.  Mäsälän,  Feyzulla  Qasímzadänìn 
Rüstäm bäyì "yírtící, qudurõan" saymasína, Mehdì Mämmädovun 
"Solõun  çìçäklär"ì  melodrama  adlandírmasína  münasìbätì  doõru-
dur. Elä Näcäf bäyä, Ämìraslan aõaya vä baåqa obrazlara münasì-
bätdä dä belädìr. 

 
116 
Ümumìyyätlä,  dìssertasìyada  "Müsìbätì-Fäxräddìn",  "Daõílan 
tìfaq",  "Pärì-Cadu",  "Ana",  "Solõun  çìçäklär",  "Aõa  Mähämmäd 
åah  Qacar", "Nadìr  åah"  äsärlärìnìn  tählìlìnä  yenì yanaåma  üsulu 
var vä bunlar ìnandírící görünür. Bütövlükdä dìssertasìyanín quru-
luåu  elmìdìr,  sävìyyäsì  bugünkü  elmì  täläblärä  cavab  verìr,  elmì 
apparaturasí  zängìndìr,  sälìqä-sähmaní  yerìndädìr,  doktorluq  dìs-
sertasìyasí  kìmì  bìzì  razí  salír.  Belä  keyfìyyätlärdän  çox  demäk 
olar, sözüm odur kì, äsärì müdafìäyä buraxmaq olar. 
Bäzì  qeydlär  dä  demäk  olar.  Mäsälän,  yaxåí  haldír  kì,  Zaman 
ìndìyä  kìmì  äsl  tädqìqatdan  uzaq  düåän,  ya  da  zärärlì  äsärlär  sa-
yílan "Säd Väqqas", "Säyavuå", "Hörmüz åah", "Ìsmaìlìyyä otaõí", 
"Ärmänusä",  "Ädìrnä  fäthì",  "Bakí  müharìbäsì",  "Änvär  bäy", 
"Köhnä  Türkìyä",  "Xalìd  ìbn  Välìd"  kìmì  facìälärì  dä  yada  salír. 
Amma ötärìdìr, azdír, gäräklì qädär deyìl. Mälum äsärlärìn, däfä-
lärlä  tählìl  edìlän  facìälärìn  arasínda  sezìlmìr.  Bìr  az  bu  äsärlärä 
ümumìläådìrìcì qìymät verìlsä yaxåí olardí. Belä qeydlär äsärìn el-
mì sävìyyäsìnì azaltmír, o, doktorluq kìmì müdafìäyä layìqdìr. 

Kataloq: jspui -> bitstream -> 123456789
123456789 -> Yeni və orijinal nəticə və metodların təqdim edilməsi
123456789 -> Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına Təranə Həsənova bəzən abortlardan
123456789 -> Hamlet İsaxanlı Təsisçi və Rektor
123456789 -> Stimularea electrică funcţională Radu Breahnă, Irina Turtureanu
123456789 -> L. A. MƏMMƏdov, E.Ç. ƏKBƏrov, H.Ə. ƏKBƏrov
123456789 -> XƏZƏr universiteti humanitar və sosial elmlər faküLTƏSİ
123456789 -> Azərbaycan Arxeologiyası 2002 Azerbaijan Archeology Vol.: 4 Num.: 3-4
123456789 -> Еколожи Епидемиолоэийа: Сящиййядя Тятбиги вя Тядгигат Методлары
123456789 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ XƏZƏr universiteti
123456789 -> I fəSİL. TÜTÜn haqqinda üMÜMİ MƏlumat

Yüklə 4,66 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   15




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə