Яфлатун Сарачлы Хязяр Университяси Няшриййаты



Yüklə 4,66 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/15
tarix06.05.2017
ölçüsü4,66 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   15
1992. 
 
VÄLÌ NÄBÌYEVÌN 
"AZÄRBAYCAN BÄDÌÌ NÄSRÌNÌN JANR-ÜSLUB 
TÄKAMÜLÜ" DOKTORLUQ DÌSSERTASÌYASÍNÍN 
MÜZAKÌRÄSÌNDÄ 
 
Välì Azärbaycan näsrìnìn yaxåí bìlìcìlärìndän bìrì kìmì tanínír. 
Onun bu äsärì dä baåqalaríndan öncä öz müasìrlìyì, mäsäläyä vä 
olaylara  yenì  baxíåí  ìlä  seçìlìr.  Dìssertasìyada  maarìfçìlìklä  bìrgä 
yerìdìlän  müstämläkäçìlìk  sìyasätìnìn  ìnkìåaf  kìmì  verìlmäsìnä 
yenì münasìbät doõru vä elmì åäkìldä açílír. Ìlk ìkì fäsìldä Azär-
baycan  bädìì  näsrìnìn  üslub  täkamülü,  yolu,  yönü,  märhälä  vä 
mäzìyyätlärìnìn  açíqlanmasí  da  bìzä  yenì  görünür.  Bütün  bunlar 
Avropa-rus  näzärìyyäçìlärìnìn  janr-üslub  qälìbìnä salínmír,  sxem 
axtarílmír,  ädäbìyyatåünaslíõímízín  öz  axar-baxarínda,  ölçülärì 
ìåíõínda  araådírílír,  bädìì  näsrìn  özünün  tählìlìndän  näzärì  fìkìr 
yaranír. 

 
117 
Näsrìmìzìn  öz  qaynaqlaríní  Orxon-Yenìsey  abìdälärìndän  gö-
türmäsì  vä  "Dädä  Qorqud"  kìtabínín  spesìfìk  formanín  yazílí  vä 
åìfahì varìantí olmasí fìkrì elmì häqìqätdìr. Välì dä bìr alìm kìmì 
bu  qaynaqlardan  qìdalanmaqda  haqlídír.  Välì  näsrìmìzì  üç  üslubì 
baålanõícda  (epìk,  lìrìk,  satìrìk)  götürür  vä  bu  yöndä,  zaman  ìåí-
õínda näsrìn mäxsusì keyfìyyätlärìnì, tämayül vä axarlaríní açíq-
layír. Düzdür, baåqa üslublar da var, ancaq  bunlar da mäqbuldur. 
Bu da ìnandírícídír kì, lìrìk baålanõíc A.Bakíxanovdan, epìk Mìrzä 
Fätälìdän,  satìrìk  Ä.Talíbov,  Z.Maraõalí  vä  Mrzä  Cälìldän  bärì 
täkamül  yolu  keçìb.  Välì  bunu  säcìyyävì  seçmä  äsärlärìn  tählìlì 
ìlä täsdìqläyìr. 
Välìnìn  Azärbaycan  näsrìnìn  janr-üslub  täkamülünü  keçìd, 
poetìk  dönärgälìyìn  täåäkkülü  vä  Åura  dövrü  kìmì  üç  märhälädä 
öyränmäsì  dä  maraq  doõurur  vä  näsrìn  ümumì  ìnkìåaf  tarìxìnä 
uyarlídír.  Onun  XIX-XX  yüzìllär  näsrìndä  epìk-publìsìstìk,  satì-
rìk-yumorìstìk, lìrìk-romantìk kìmì üç üslubun aparící olmasí fìkrì 
dä  mübahìsä  doõurmur.  Bu  yönämdä  deyìlän  fìkìrlärä  yaxíndír, 
häqìqätdìr. Bütövlükdä dìssertasìya sävìyyäsì, elmì tutumu, mäz-
munu vä yenìlìyì ìlä däyärlìdìr. 
Dìssertasìyada  ìlk  ìkì  fäsìldä  XIX-XX  yüzìldä  Azärbaycan 
näsrìnìn janr-üslub mäsälälärì araådírílír. Son fäsìl ìsä "Åura näs-
rìnìn janr-üslub sìstemì" adlanír. Lakìn elmì problem baxímíndan 
ävvälkìnìn ardícílí kìmì säslänmìr, o xarakterdä deyìl. Bìz dä razí-
yíq kì, "Kìtabì-Äsgärìyyä", "Rìyazül-Qüds", "Räåìdbäy vä Säadät 
xaním", "Hekayätì-Yusìf åah", "Kämalüddövlä mäktublarí" Avro-
pa anlamínda roman, povest, hekayä deyìl. Välì bunu deyìr. Am-
ma bäs nädìr? Bunu açíq demìr. "Hekayätì-Yusìf åah"ín elä heka-
yät  olmasíní  bìr  növ  qäbul  edìr.  Amma  bununla  da  bu  gäläcäk 
tädqìqat ìåìdìr sözü ìlä söhbätì qurtarír. Halbukì elä bu tädqìqatín 
ìåìdìr. Axí, fäslìn adí da, ìåìn adí da janr mäsäläsìdìr. 
Klassìk  näsrìn  janrlaríndan  daníåanda  ìntonatìv  çevìrmä  vä 
alínma janrlarí özälläådìrmä kìmì ìkì qolu göstärìr. Bìrìncìyä "Kì-
tab  yüklü  eååäk",  "Ähvalatlar",  ìkìncìyä  XX  yüzìl  hekayälärìnì 
mìsal çäkìr. Bìzcä bu Azärbaycan näsrìnìn janríní müäyyänläådì-
rän äsas älamät deyìl. Häm dä "Åura näsrìnìn janr-üslub sìstemì" 
fäslì bìzä sürüågän göründü. Düzdür, fäslìn ävvälìndä 30-cu ìllär 

 
118 
ädäbì-bädìì  prosesìn  äsas  cìzgìlärì  vä  säcìyyäsì  ìlk  däfä  belä 
doõru, düzgün araådírílír, xalqín mänävìyyatínín åìkästìnä yönäl-
dìlän ädäbìyyatín facìäsì vä buradakí qíõílcímlar açíqlanír. Amma 
elä bìl kì, fäsìl janr-üslub mäsäläsìnìn elmì açílíådan çox, dövrün 
ìcmalíní xatírladír. 
Bütövlükdä  äsär  çox  layìqlì,  samballí  tädqìqatdír,  doktorluq 
dìssertasìyasí kìmì mäqbuldur. 
1992. 
 
AÌDA FEYZULLAYEVANÍN 
"XIX-XX YÜZÌLÌN ÄVVÄLLÄRÌNDÄ AZÄRBAYCAN 
YAZÍÇÍLARÍ VÄ RUS ÄDÄBÌ-ÌCTÌMAÌ MÜHÌTÌ" ADLÍ 
DOKTORLUQ DÌSSERTASÌYASÍNÍN 
MÜZAKÌRÄSÌNDÄ 
 
Aìda xanímí neçä ìllärdìr kì, çox tävazökar, çalíåqan, ämäkse-
vär  elm  adamí  kìmì  tanímíåam.  Onun  Tìflìs-Azärbaycan  ädäbì 
mühìtì  ìlä  baõlí  monoqrafìyasí  mändä  xoå  täsìr  oyatdí.  Duyulur 
kì, Aìda xaním keçmìå "ädäbì älaqälär" åöbäsìndä rus yox, Azär-
baycan ädäbìyyatína baõlí yaxåí mütäxässìslärdändìr. 
Bu  gün  müzakìrä  etdìyìmìz  dìssertasìya  da  ädäbìyyat-åünaslí-
õímízda  ümdä,  gäräklì  mövzulardan  bìrìnä  yönälìb,  bu  yöndäkì 
axtaríålarín  nätìcäsìdìr.  Mütäxässìslärìn  fìkrìncä  ädäbì  ìlgìlär  ìkì 
yönämdä aparílír: I kontakt ìlgìlär, II tarìxì-tìpolojì oxåarlíq (täb-
dìl,  ìqtìbas).  Ìndìyä  qädär  ìsä  bìzdä  sünì  kontrakt  vä  tìpolojì  ox-
åarlíõa  üstünlük  verìlìb,  hämìåä  ädäbìyyatda  rus  täsìrì  ìzlänìb. 
Aìda xaním bu äsärdä mäsäläyä yenì baxíåla yanaåaraq, obyektìv 
älaqälärì üzä çíxarmaõa çalíåír. 
Dìssertasìyada Azärbaycan maarìfçìlärìnìn rus ädäbì mühìtì ìlä 
ìlgìlärì ardícíl, än çox tarìxì-müqayìsälì åäkìldä, gah yazíçílar, gah 
obraz, janr, mövzu, gah da mìllì oyaníå, ìntìbah, dìn, qadín azadlí-
õí kìmì problemlär üzrä araådírílír, çox vaxt da yenì elmì fìkìrlär 
söyläyìr. Bütövlükdä bu äsärì sabìq ädäbì älaqälär åöbäsìnìn yax-
åí elmì-tädqìqat ìålärìndän sayíram.  
Dìssertasìyada  gärgìn  zähmät  duyulur,  elmì-bädìì  materìallar 
äsasínda  yazílíb.  Elmì-näzärì  sävìyyäsì  dä  qaneedìcìdìr.  Sälì-

 
119 
qä-sähmaní  yerìndädìr.  Amma  bäzì  qeydlärìm  dä  var.  Mäsälän, 
M.Räfìlìnìn  Çatskì-Bakíxanov  dünyagörüåü  arasínda  yaxínlíq ax-
tarmasí da, Aìda xanímín onu bäyänmäsì dä sähvdìr (s.29). "Rus 
ädäbìyyatínda  proletar  ìnternasìonalìzmì  ìdeyasí  ìlä  Azärbaycan 
ädäbìyyatí zängìnläådì" ìfadäsì dä köhnä baxíådí (s.39). 
säh.  43.  Guya  XIX  yüzìldä  Azärbaycan  xanlarí  sìyasì-ìctìmaì 
ìqtìsadì  baxímdan  zäìflädì,  yaåaya  bìlmädì,  ona  görä  Rusìya  ìlä 
bìrläådì. Köhnä ìmperìya sìyasätìdìr. 
Aìda xaním Å.Qurbanova äsasän Azärbaycan-rus ädäbì älaqä-
lärìnìn  üç  märhälädä  öyränìlmäsìnì  göstärìr:  I  Rus  ädäbìyyatína 
meyl,  II  ìdeya  yaxínlíõí,  III  qaråílíqlí  täsìr.  Bu  köhnä,  sovet  
bölgüsüdür.  Burada  här  åeyìn  rus  ädäbìyyatíndan  gälmäsì  mäq-
sädì  güdülür.  Bìzcä  belä  olar:  I  ìstìla  ìlä  baõlí  täsìr,  mäcburì  ya-
xínlíq, II ruslaådírma dövrü älaqälärì.  
Qeydlärì düzältmäklä äsärì müdafìäyä buraxmaq olar. 
10.06.1992. 
 
AYDÍN ABÍYEVÌN 
"TÜRK ÄDÄBÌYYATÍNDA SATÌRA VÄ ONUN 
AZÄRBAYCAN ÄDÄBÌYYATÍ ÌLÄ ÄLAQÄSÌ" 
DOKTORLUQ DÌSSERTASÌYASÍNÍN MÜZAKÌRÄSÌNDÄ 
 
Müzakìrä vä müdafìä olunan dìssertasìya än zängìn vä müräk-
käb  bìr  dövrün  dìqqätì  çäkän,  ümdä  problemìnä  häsr  olunub: 
XIX-XX yüzìllärdä türk ädäbìyyatínda satìra vä onun Azärbaycan 
ädäbìyyatí ìlä älaqäsìnä. Yadínízda varsa 6-7 ìl öncä bu Ìnstìtutun 
elmì åurasínda Azärbaycan romantìklärìnìn türk ädäbìyyatí ìlä ìl-
gìlärìnä aìd bìr dìssertasìya müdafìä olunmuådu, özü dä bìzìm åö-
bänìn  ämäkdaåí  Cävahìr  Yusìfova.  Yaxåí  da  qaråílandí,  amma, o 
hara,  bu  hara.  Bu  gün  bìz  burada  Türk  ädäbìyyatínda  satìranín 
qaynaq  vä  yaraníåíndan  täkamülünä  qädär  ìnkìåaf  yolunun  elmì 
panoramasíní yaradan sävìyyälì, samballí bìr tädqìqat äsärì görü-
rük. Aydín 30 ìldän çoxdur kì, türkologìya ìlä mäåõuldur. Ömrü-
nün yarídan çoxunu bu yolda qoyub. Bu müddätdä bìz dost, häm-
kar  vä  qonåu  olmuåuq,  ìåìmìzlä  baõlí  därdläåmìåìk,  mäslähätläå-
mìåìk. Bu dìssertasìya üçün Moskva, Peterburq, Bakí arxìvlärìndä 

 
120 
materìal toplayanda da bìr olmuåuq. Yänì, bu dìssertasìya vä onun 
monoqrafìyasí  gözlärìm  qaråísínda  yaraníb.  Män  onun  haqqínda 
yüksäk fìkìrdäyäm. 
Äsärdä  ìkì  mäsälänì  yada  salmaq  ìstäyìräm.  Bìrìncìsì  Füzulì-
nìn  Türkìyä  satìrìklärìnä  täsìrì  mäsäläsìdìr.  Aydín  burada  15-ä 
qädär Türk sänätçìsìnìn Füzulìdän täsìrländìyìnì konkret bädìì ör-
näklärlä äsaslandírír, bu özü äsl elmì yenìlìkdìr. Ìkìncìsì ìsä Sabìr, 
Ä.Näzmì,  C.Cabbarlí,  S.Mümtaz  kìmì  Azärbaycan  åaìrlärìnìn 
Türkìyä  sänätçìlärìndän täsìrlänmäsì  vä  ya  onlara näzìrälär  yaz-
masídír.  Belä  äsärlärìn  analojì,  müqayìsälì  tählìlì  dä  elmì  maraq 
doõurur. 
Doõru  olaraq  Aydín  türk  ädäbìyyatínda  satìraní  janrlar  üzrä 
öyränmìådìr.  Bu  da  ona  Azärbaycan  ädäbìyyatí  ìlä  ìlgìlärì  daha 
ähatälì araådírmaya ìmkan vermìådìr. 
Axírda onu da deyìm kì, 70 ìldìr kì, Azärbaycan ädäbìyyatínín 
yabançí ädäbìyyatlarla baõlílíõíní axtarmaõa çalíåmíåíq. Nä yaxåí 
kì,  doõmalar  öz  soyunu,  kökünü,  ädäbì-mädänì  älaqälärìnì  araå-
dírmaõa baålayír. Müstäqìllìyä qädäm basdíõímíz türk dünyasínín 
oyandíõí,  bìrlìyä  can  atdíõí  bìr  dövrdä  belä  bìr  dìssertasìyanín 
meydana gälmäsì häm dä mänävì, sìyasì ähämìyyät daåíyír. Mìllì 
ìdeologìyamíza xìdmät edìr. 
Män  yenä  ìlk  sözümä  qayídíram.  Bu  dìssertasìya  elmìmìzdä 
bìr  yenìlìkdìr,  türkologìyaya  yaxåí  bìr  hädìyyädìr. Elä  bìlìräm kì, 
bu hamínín üräyìncädìr vä ona mämnunìyyätlä säs veräcäyäm. 
 
03.12.1997. 
 
ELÇÌNÌN 
"ÄDÄBÌYYATDA TARÌX VÄ MÜASÌRLÌK PROBLEMÌ" 
DOKTORLUQ DÌSSERTASÌYASÍNÍN MÜDAFÌÄSÌNDÄ 
 
Män çox qayõílandím kì, Elçìnìn o cür genìå vä canlí müdafìä-
sì tam texnìkì säbäb üzündän täkrarlandí. Bìz onun Vìlayätlä ha-
zírladíõí  kìtabí  oxumuåuq  vä  bunun  dìssertasìyaya  heç  bìr  däxlì 
yoxdur.  Vìlayät  dä  opponent  kìmì  uõurlu  seçìlmìådì.  Ancaq  nä 

 
121 
edäsän, tälìmat tälìmatdír. Bìr dä bunun zìyaníndan çox xeyrì var, 
bìr dä görüåürük, fìkìr mübadìläsì keçìrìrìk. 
Män bu märuzä vä müdafìä ìlä baõlí keçän däfä daníåmaq ìs-
täyìrdìm.  Daníåan  çox  oldu  deyä  daníåmadím.  Yaxåí  kì,  ìndì  für-
sät düådü. Elçìn çaõdaå ädäbìyyatímízda sayílíb-seçìlän, öz orìjì-
nal  yolu  olan  yazíçílardandír.  Bu  öz  yerìndä.  Ancaq  bìz  onu  elä 
älìnä qäläm alandan häm dä alìm kìmì tanímíåíq. O elä bu Ìnstìtu-
tun  yetìrmäsìdìr,  burada  aspìrant  olub,  namìzädlìk  dìssertasìyasí 
müdafìä edìb, elm alämìnä buradan pärvazlaníb. 
Elçìnìn  müdafìäyä  täqdìm  etdìyì  kìtablarín,  äsärlärìn  här  bìrì 
ädäbìyyatåünaslíq  elmìmìzìn  aktual  problemlärìnä  häsr  olunub. 
Bunlarí  çaõdaå  elmìmìzìn  bìr  ümdä  problemì  bìrläådìrìr:  tarìx  vä 
müasìrlìk. Müstäqìllìk dövründä bu mäsälä daha gäräklìdìr vä El-
çìnìn belä bìr ìåì alqíålanmalídír. Äslìndä Elçìn 5-10 ìl bundan qa-
baq elmlär doktorudur, ìåìnä, ämälìnä görä. Ìndì sadäcä olaraq bu 
sänädläåmälì,  räsmìläåmälìdìr.  Ìndì  kì,  yerì  gäldì  bìr  söz  demäk 
ìstäyìräm.  60  ìllìyìmdä  bìr  täbrìk  teleqramí  mänì  heyrätländìrdì. 
Bu nä kìtablarímí, nä haqqímda çíxan kìtabçaní, nä dä davitnamä-
nì  çatdírmadíõím  Elçìndän  ìdì.  O,  "Ädäbìyyat  qäzetì"ndän  öyrä-
nìb teleqram vurmuådu. Bu böyük qayõí vä dìqqät ìdì. 
Elçìn  sözün  äsl  mänasínda  åäxsìyyätdìr,  yüksäk  mädänìyyätlì 
zìyalídír, vätändaå alìmdìr, ädäbìyyatín aktual mäsälälärì ìlä mäå-
õul  olan  mütäxässìsdìr.  O,  mäsul  väzìfädä  çalíåsa  da,  bu  gün  dä 
ädäbì-elmì mühìtlä síx baõlídír. 
Män  Elçìnìn  märuzäsìnì  çeåìdlì  elmì  äsärlärìnìn  yekunu  kìmì 
yüksäk  qìymätländìrìräm.  Bu  märuzä  fìlologìya  elmlärì  doktoru 
alìmlìk däräcäsì almaõa tam layìqdìr. 
1998 
 
ALXAN MÄMMÄDOVUN 
"ÅAMAXÍ ÄDÄBÌ MÜHÌTÌ  
(XIX äsrìn ortalaríndan mart 1918-cì ìlä qädär)"  
DOKTORLUQ DÌSSERTASÌYASÍNÍN MÜDAFÌÄSÌNDÄ 
 
Bu gün Bakí Dövlät Unìversìtetìnìn bu salonunda yadda qalan 
bìr  müdafìänìn  åahìdì  olduq.  Häm  äsärìn  elmì  sambalí,  häm  Al-

 
122 
xan Mämmädovun bìr alìm kìmì yetìåmäsì, häm dä Kamal müäl-
lìmìn obyektìv qìymätì bunu täsdìq edìr. 
Här bìr sänätkarín, åaìrìn mìkromühìtì var. Son vaxtlar ädäbìy-
yatåünaslíqda  bu  sahädä  tädqìqatlar  genìå  åäkìl  almíådír.  Lakìn 
ädäbìyyatåünaslíõímízda ädäbì mühìtìn Åamaxínín tìmsalínda öy-
ränìlmäsì ümumìyyätlä ìlk täåäbbüsdür. 
Alxan Mämmädov Åamaxí ädäbì mühìtìnì bütöv åäkìldä götü-
rüb.  Bu  mühìtì  ädäbìyyatla  sänätçìlärìn  bìrgä  yaradícílíõí,  bìrgä 
fäalìyyätlärì  ìstìqamätìndä  öyränìb.  Burada  yetìåän  sänätkarlar  - 
S.Ä.Åìrvanì,  M.Ä.Sabìr,  A.Sähhät,  M.Hadì,  S.M.Qänìzadä  vä 
baåqalarí bütün Azärbaycan arsenalínda öyränìlìb. 
Doõru  qeyd  olunur  kì,  o  alìm,  o  äsär  yaåayír  kì,  qaynaqlardan, 
arxìvlärdän, fondlardan, cünglärdän gälìr. Alxan da arxìvlärdän gä-
län  alìmdìr.  Ona  görä  dä  qädämlärì  möhkäm  olacaq.  Onun  avto-
referatíndakí  näårlärìn  sayí  70-dän  artíqdír.  Bu  faktín  özü  dä  Al-
xanín  gärgìn  zähmätì  haqqínda  çox  åey  deyìr.  O,  15  ìldän  artíqdír 
kì, bìzìm kollektìvdä - Nìzamì adína Ädäbìyyat Ìnstìtutunun "Yenì 
dövr Azärbaycan ädäbìyyatí" åöbäsìndä çalíåír. Namìzädlìk dìsser-
tasìyasíní da bu müddätdä müdafìä edìb. Qeyd edìm kì, onun uõuru 
da,  qüsuru  da  bìzìm  adímízla,  bìzìm  Ìnstìtutun,  bìzìm  åöbänìn  adí 
ìlä  baõlídír.  Täbìì  kì,  Alxanín  bugünkü  uõuru  da  här  käsdän  artíq 
bìzìm  kollektìvì  sevìndìrìr.  Äsär  bìzìm  åöbädä  çox cìddì  müzakìrä 
vä  mübahìsälärdän  keçìb,  cìlalana-cìlalana  bu  märhäläyä  çatíb. 
Äsärìn  bu  gün  belä  bìr  sävìyyädä  müdafìäsìndän  mämnunluq  du-
yur vä åura üzvlärìnì ona säs vermäyä çaõíríram. 
21 oktyabr 1998. 
 
VAQÌF SULTANLÍNÍN 
"M.Ä.RÄSULZADÄNÌN hÄYATÍ, ÄDÄBÌ-TÄNQÌDÌ 
GÖRÜÅLÄRÌ" DOKTORLUQ DÌSSERTASÌYASÍNÍN 
MÜDAFÌÄSÌNDÄ 
 
Vaqìf  bäy  hazírlíqlí  vä  zìyalí  alìmdìr.  Çoxdandír  bu  mövzu 
üzärìndä  çalíåír.  "M.Ä.Räsulzadänìn  ädäbì  dünyasí"  kìtabíní  da 
bu  mövzuya  häsr  edìb.  Bu  dìssertasìya  M.Ä.Räsulzadä  haqqínda 
Avropa, Türkìyä, Ìran vä Azärbaycan qaynaqlarí äsasínda yazílan 

 
123 
ìlk elmì-tädqìqat äsärìdìr. Burada M.Ä.Räsulzadänìn häyat vä ya-
radícílíõínín  bäzì  qaranlíq  vä  bìlìnmäyän  cähätlärìnä  ìåíq  salínír, 
yenì faktlar üzä çíxarílír. 
Äsär öz quruluåu, mäsälänìn qoyuluåu vä hällì ìlä dìqqätì çä-
kìr. Yerì gälmìåkän bunu da yada salaq kì, Vaqìf bäyìn "Aõír yo-
lun  yolçusu"  (M.Ä.Räsulzadä)  kìtabí  da  hämìn  dìssertasìya  ìlä 
baõlí axtaríålarín sonucunda meydana gälìb. 
Dìssertasìyada M.Ä.Räsulzadänìn häyatí, ädäbì-tänqìdì görüå-
lärì, mìllì mädänìyyät konsepsìyasí, ädäbìyyat vä sänät mäsälälä-
rìnä  münasìbätì  ìlk  däfä  belä  härtäräflì  vä  tam  halda  araådírílír. 
Müällìf düz deyìr kì, M.Ä.Räsulzadänìn ädäbìyyat tarìxì konsep-
sìyasí  bu  gün  dä  aktual  görünür.  Mäncä  bu  yöndä  araådírmalar 
aparan  müällìflär,  ädäbìyyat  tarìxçìlärì  bu  mäsälälärä  baxsalar 
qazanarlar.  Hämìn  fìkìr  bu  baxímdan  da  özünü  doõruldur  kì, 
M.Ä.Räsulzadänìn  ädäbì-tänqìdì  görüålärì,  ädäbìyyat  tarìxì  ìlä 
baõlí  fìkìrlärì  Ä.Hüseynzadä,  Ä.Aõaoõlu.  Ä.Cäfäroõlu,  Y.Väzìr, 
F.Köçärlì  kìmì  müällìflärìn  bu  yöndäkì  fäalìyyätlärì  vä  fìkìrlärì 
ìåíõínda  öyränìlìr.  Nä  yazíq  kì,  uzun  zaman  ädäbìyyat  tarìxì  ìlä 
mäåõul olan A.Åaìq burada dìqqätdän yayíníb. 
Tädqìqatda doõru olaraq M.Ä.Räsulzadänìn ìrsì ìlk däfä aåaõí-
dakí märhälälärä bölünür: 1900-1920, 1920-1980, 1980-dän son-
ra.  Här  märhälänìn  öz  xüsusìyyätlärì,  öyränìlmäsìnìn  ümumì 
mänzäräsì  aydínlaådírílír.  Vaqìf  bäyìn  bu  qänaätì  dä  ìnandírící 
görünür kì, M.Ä.Räsulzadänìn bädìì yaradícílíõí ìdeya vä amalíní 
yayma vasìtäsìdìr. 
Älbättä, belä samballí tädqìqatda çatíåmazlíqlar da görünür. Bu 
da mövzunun ìlk däfä öyränìlmäsì vä materìalín, problemlärìn çox-
luõundan gälìr. Bìzcä mövzu ya konkret "M.Ä.Räsulzadänìn ädäbì-
tänqìdì  görüålärì",  ya  da  üstägäl  bädìì  yaradícílíõí  da  ola  bìlärdì. 
Zatän bu åäkìldä dä tädqìqat doktorluq äsärì kìmì keçärlìdìr. 
1998. 
 

 
124 
ASÌF HACÍYEVÌN 
"ÇAÕDAÅ BÄDÌÌ NÄSRDÄ MÌFOLOGÌZM VÄ 
FOLKLORÌZM PROBLEMÌ (70-80-CÌ ÌLLÄR)"  
DOKTORLUQ DÌSSERTASÌYASÍNÍN MÜDAFÌÄSÌNDÄ 
 
Häqìqätän, bu gün maraqlí bìr dìssertasìya müdafìäsìnìn åahìdì 
olduq. Opponentlärìn räyì vä çíxíålar da göstärìr kì, bu dìssertasì-
ya çox aktual, çätìn vä gäräklì bìr problemä häsr olunub. Müällìf 
mìfologìya-folklor änänälärìnì, çaõdaå näsrìn tähkìyä, kompozìsì-
ya, süjet, obrazlar alämì vä baåqa komponentlärìnì elä çaõdaå el-
mì  sävìyyädä  dä  araådírír,  maraqlí  elmì  nätìcälärä  gälìr.  Burada 
dìqqätì  çäkän  bìr  mäsälä  dä  problemìn  Azärbaycan,  qonåu  ölkä-
lär  vä  türk  xalqlarí  ädäbìyyatí  materìallarí,  bädìì  näsr  örnäklärì 
ìåíõínda öyränìlmäsìdìr. Xüsusìlä Çìngìz Aytmatov, Yusìf Sämä-
doõlu, Ìsì Mälìkzadä, V.Åukåìn, T.Pulatov, O.Çìladze vä b. yazíçí-
larín  äsärlärì  äsasíndag  Daha  bìr  müsbät  cähät  dä  elä  dìssertasì-
yanín näzärì ìstìqamätì vä näzärì sävìyyäsìdìr. Eläcä dä müällìfìn 
burada  özünü  bìr  folklor bìlìcìsì  kìmì  göstärmäsìdìr.  Äsärìn  folk-
loråünaslíq  vä  ädäbìyyat  näzärìyyäsì  kìmì  ìkì  ìndekslä  verìlmäsì 
dä çox täbìì görünür. 
Asìf öz åäxsìyyätì, xasìyyätì, ämäksevärlìyì, ìstedadí ìlä häm-
yaålarí arasínda seçìlìr. Hìss olunur kì, häm Azärbaycan, häm dä 
dünya  ädäbìyyatínín  näzärì  mäsälälärìnì  yaxåí  bìlìr.  Asìfìn  kìta-
bíní  da  oxumuåam,  avtoreferatíní  da.  Mäncä  bu  äsär  son  zaman-
larda näzärì säpgìdä yazílan yaxåí doktorluq dìssertasìyalardandír. 
03.10. 1998. 
 
TAHÌRÄ MÄMMÄDLÌNÌN 
"XX ÄSR AZÄRBAYCAN DRAMATURGÌYASÍNÍN 
POETÌKASÍ" DOKTORLUQ DÌSSERTASÌYASÍNÍN 
MÜZAKÌRÄSÌNDÄ 
 
Dìssertasìyanín "XX äsr Azärbaycan dramaturgìyasínín ädäbì-
mädänì  mühìtì  vä  änänälärì"  adlí  bìrìncì  fäslìndä  aåaõídakí  ma-
raqlí mäsälälär araådírílír: 
1. Ädäbìyyatda Åärq-Qärb kontekstì; 
2. Täsävvüf-neosufìzm märhäläsì; 

 
125 
3. Dramatìk növün täåäkkülü vä ìnkìåafí; 
4.  XX  äsr  dramaturgìyasínín  Avropa,  türk  vä  rus  dramaturgì-
yasí ìlä tìpolojì älaqälärì 
Göründüyü  kìmì,  ävvällär  daníåílan  problemlärä  dä  burada 
yenì baxíå var vä tam mövzu ìlä baõlí cähätlär önä çäkìlìr. Åärq-
Qärb  kontekstì,  ädäbìyyatda  neosufìzm  märhäläsì,  türk  ädäbìy-
yatí ìlä tìpolojì älaqälär mäsälälärì tam åäkìldä vä yüksäk sävìy-
yädä öz hällìnì tapír. Elä bu problemlärì bìr az da çözäläsän härä-
sì bìr namìzädlìk dìssertasìyasídír. 
Mìfolojì, folklor vä täsävvüf änänälärìnìn yenì strukturda täk-
mìlläåmäsì vä mìllìläåmäsì prosesìnìn faktìk materìallarla ìåíqlan-
dírílmasí,  elmì  sävìyyäsì  ìlä  daha  mänalí  göründü.  Müällìfìn 
Avropa, rus, xüsusìlä, türk dramaturqlarínín äsärlärì ìlä Azärbay-
can  dramaturqlarínín  (M.F.Axundov,  N.Väzìrov,  N.Närìmanov, 
Ä.Haqverdìyev,  H.Cavìd  vä  b.)  äsärlärìnìn  konkret  müqayìsälärì 
vä  elmì  qänaätlärì  dä  maraqlídír.  N.Kamalín  "Cälaläddìn  Xo-
räzìmåah"la H.Cavìdìn "Åeyx Sänan" vä "Peyõämbär"ìnìn müqa-
yìsäsì kìmì. Ancaq nädänsä Tahìrä xaním N.Kamalín "Vätän, ya-
xud  Slìstre"  dramí  ìlä  C.Cabbarlínín  "Trablìs  müharìbäsì"  vä 
"Ädìrnä fäthì" dramlarí arasíndakí síx yaxínlíõí ìzlämäyìb. C.Cab-
barlí här ìkì äsärdä N.Kamalín hämìn dramíndan täsìrlänìb. 
Dìssertasìyanín  I  fäslì  ädäbìyyatåünaslíq  ruhu,  II  fäslì  ìsä  nä-
zärì ìstìqamätì ìlä yadda qalír. Burada "Dramatìk növün äsas kom-
ponentlärìnìn  struktur  täåkìlì"  fäslìndä  dramlar  üçün  säcìyyävì 
olan  müällìf  konsepsìyasí  vä  obraz,  süjet,  eläcä  dä  konflìkt  vä 
janr münasìbätlärì vä s. näzärì mäsälälär gäräklì sävìyyädä araå-
dírílír.  Müällìf  öz  fìkìrlärìnì  XX  äsr  Azärbaycan  yazíçílarínín 
dram  äsärlärìnìn  konkret  tählìlì  ìlä  täsdìqläyìr,  maraqlí  elmì  qä-
naätlärä gälìr. Ancaq dìssertasìyada struktual poetìkaya söykänìb, 
mätnìn dìlìnìn rìyazì düsturlaådírma cähdì bìr az ìnandírící görün-
mür. Düzdür, burada rasìonallíq var, amma bu ötärì söhbät mätlä-
bä  o  qädär  dä  uyuåmur,  häm  dä  sadalanan  4  durum  (sìtuasìya) 
Avropa modelìdìr. Oradakí ädäbì mühìtlä, ìnkìåafla, ìntìbah dövrü 
ìlä  Azärbaycandakí  bìr  deyìl  kì.  Burada  zaman,  mäkan,  ìnkìåaf, 
surät vä s. amìllär näzärä alínmalídír. 

 
126 
Bütövlükdä, Tahìrä xanímín "XX äsr Azärbaycan dramaturgì-
yasínín poetìkasí" doktorluq dìssertasìyasí öz mövzusu, problemìn 
ìålämä  vä  tählìl  üsulu,  elmì-näzärì  sävìyyäsì  ìlä  elmìmìzdä  yenì 
hadìsädìr. Ondan yalníz belä äsär gözlämäk olar. 
22.10.1999. 
 
ASÌF RÜSTÄMLÌNÌN 
"MOLLANÄSRÄDDÌNÇÌ ÅAÌR BAYRAMÄLÌ 
ABBASZADÄNÌN hÄYAT VÄ YARADÍCÍLÍÕÍ" 
NAMÌZÄDLÌK DÌSSERTASÌYASÍNÍN MÜDAFÌÄSÌNDÄ 
 
Asìf neçä ìllärdì kì, bu mövzu üzärìndä ìåläyìr, åöbämìzìn dìs-
sertantídír.  Mövzu  üç  fäsìldä  (häyatí,  ìmzalarí  vä  äsärlärìnìn 
näårì,  yaradícílíõínín  baålíca  problemlärì)  konkret  ähatä  olunur. 
Asìf  mövzunu  yaxåí  därk  edìb,  arxìv  vä  mätbuatdan  xeylì  mate-
rìallar toplayíb. Dìssertasìyanín I fäslìndä B.Abbaszadänìn häyatí 
çox  yíõcam,  elmì  fakt  vä  bìlgìlär  äsasínda  araådírílír.  Åaìrìn  do-
õum vä ölüm tarìxì, yerì vä s. däqìqläådìrìlìr. Tähsìlì, soykökü öy-
ränìlìr, Bakída vä Täbrìzdä "Molla Näsräddìn" jurnalínda ìnqìlabì 
häräkarlardakí fäalìyyätì, qísa vä elmì åäkìldä ìåíqlandírílír. 
II fäsìldä Asìf özünü tädqìqatçí kìmì daha yaxåí göstärìr. Bura-
da B.Abbaszadänìn bìr çox gìzlì ìmzalarí däqìqläådìrìlìr. Q.Mäm-
mädlì,  Ì.Rzayev,  Nìqabì  vä  b.  mütäxässìslärlä  elmì  polemìkaya 
gìrìr.  Åaìrä  aìd  edìlän  ìmzalarín  üzärìnä  ìåíq  salír,  bìzì  ìnandírír. 
B.Abbaszadänìn kìtablarína salínan bìr síra åerlärìn ona aìd olma-
masí fìkrì dä ìnandírícídír. Bununla yanaåí o, åaìrìn bìzä taníå ol-
mayan åerlärìnì dä tädqìqä çäkìr. 
"Äsärlärìnìn näårì haqqínda" bölmäsìndä Asìf 1948-1964-cü(?) 
ìllärdä  çíxan  kìtablarín  qüsurlarí  üzärìndä  dayanír,  çoxlu  tährìf, 
ìxtìsar vä yanlíålíqlarí üzä çíxarír, däqìqläådìrìr. Bìr az uzun täfsì-
latí näzärä almasaq bu hìssä dä qaneedìcìdìr. 
Ìlk  ìkì  fäsìl  sírf  tädqìqat  xarakterlìdìr  vä  Asìfìn  bu  yönümdä 
ìåìnìn yaxåí bähräsìdìr. Son "B.Abbaszadänìn yaradícílíõínín baå-
líca  problemlärì"  fäslì  ìsä  tam  baåqa  yönümdädìr.  Burada  canlí 
elmì tählìl vä däyärländìrmä, ümumìläåmä gäräkdìr. Bìzcä bu ba-
xímdan fäsìl bìr az ätä-qana dolsa qazanar. 

 
127 
B.Abbaszadänìn mäårutä häräkatí mövzulu åerlärìndä bugünü-
müzlä  säsläåän  qaynaq  vä  motìvlär  çoxdur  (mäsälän,  bìr  cäbhä-
nìn  adamlarínín  mäõlubìyyätìndän  sonra  qaråídurmalarí,  åöhrät, 
nüfuz  düågünlüklärì,  mänafe  ayrílíõí,  rus  barmaõí  vä  s.).  Belä 
äsärlärìn tählìlìnä müasìr gözlä baxíb, bugünümüzlä, ìndìkì olay-
larla baõlayíb, däyärländìrmäk olardí. 
Bütövlükdä  ìsä  äsär  namìzädlìk  dìssertasìyasí  ìstäklärìnä  tam 
uyõundur. 
24.12. 1993. 
 

Kataloq: jspui -> bitstream -> 123456789
123456789 -> Yeni və orijinal nəticə və metodların təqdim edilməsi
123456789 -> Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına Təranə Həsənova bəzən abortlardan
123456789 -> Hamlet İsaxanlı Təsisçi və Rektor
123456789 -> Stimularea electrică funcţională Radu Breahnă, Irina Turtureanu
123456789 -> L. A. MƏMMƏdov, E.Ç. ƏKBƏrov, H.Ə. ƏKBƏrov
123456789 -> XƏZƏr universiteti humanitar və sosial elmlər faküLTƏSİ
123456789 -> Azərbaycan Arxeologiyası 2002 Azerbaijan Archeology Vol.: 4 Num.: 3-4
123456789 -> Еколожи Епидемиолоэийа: Сящиййядя Тятбиги вя Тядгигат Методлары
123456789 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ XƏZƏr universiteti
123456789 -> I fəSİL. TÜTÜn haqqinda üMÜMİ MƏlumat

Yüklə 4,66 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   15




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə