YAŞil iNKİŞAF: enerji SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ alternativ məNBƏLƏR 2 yaşil iNKİŞAF


Alternativ (bərpa olunan) enerji mənbələrinin



Yüklə 7,28 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə6/13
tarix09.12.2016
ölçüsü7,28 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

2.2. Alternativ (bərpa olunan) enerji mənbələrinin 
əsas inkişaf prinsipləri 
AEM və davamlı inkişaf (Dİ) arasında olan əlaqələrə həm qlobal, həm də 
regional və ya lokal xüsusiyyətləri özündə cəmləşdirən məqsədlər iyerarxiya-
sı nöqteyi-nəzərindən baxıla bilər. Bu enerji mənbələri Dİ-nin: 1) sosial-iq-
tisadi inkişaf; 2) enerji resurslarına çıxış; 3) enerji təhlükəsizliyi və 4) iqlim 
dəyişikliyi və ətraf mühitə təsirin azaldılması kimi mühüm məqsədlərinə 
müsbət təsir göstərir
3
. Lakin iqtisadi inkişaf səviyyəsindən asılı olaraq, müxtəlif 
ölkələr AEM-in inkişafına fərqli yanaşmaya və sosial-iqtisadi məqsədlərə ma-
likdir. Məsələn, sənayeləşmiş ölkələrdə iş yerlərinin açılması və iqtisadiyyatda 
mütərəqqi struktur dəyişikliklərinin aparılması AEM-in təşviqinə dəstək verən 
məqsədlərdən hesab olunur. Məsələnin tam izahı üçün yuxarıda göstərilən 
məqsədlərin ayrı-ayrılıqda qısa şəkildə izahı önəmlidir. 
2.3. Sosial-iqtisadi inkişaf
Məlum olduğu kimi, enerji sektoru iqtisadi inkişafa təkan verən əsas 
mexanizmlərdən biridir. Hazırda artan enerji tələbatı əksər ölkələrin iq-
tisadiyyatına mənfi təsir göstərməklə, onları enerji istehsalçılarından ası-
lı vəziyyətə salır. Ümumiyyətlə, iqtisadi nəzəriyyədə iqtisadi inkişafın 
ölçülməsi üçün Ümumi Daxili Məhsulun artımından və adambaşına düşən 
Ümumi Daxili Məhsulun dinamikasından istifadə olunur. İnsan İnkişafı 
İndeksi isə cəmiyyətin rifahını, insanların alıcılıq qabiliyyətini, gəlirlərini 
və savadlılıq səviyyəsini müəyyən edir
4
. Lakin qeyd olunan bu iki iqtisadi 
indeks sosial və iqtisadi inkişafın davamlılığının ölçülməsində tam yetərli 
deyil.Bu səbəbdən də ümumi enerji intensivliyi göstəricisindən istifadə 
etməklə ölkədə $1 ÜDM üçün istifadə olunan enerji miqdarının müəyyən 
edilməsi daha düzgündür. Göstərilən amillərdən başqa, AEM-in inkişafı 
yeni iş yerlərinin açılması kimi əlavə iqtisadi gəlirlər də yaradır.  Məsələn, 
UNEP-in 2008-ci ildə apardığı araşdırmalara əsasən, dünyada təxminən 2,3 
milyon insan AEM sahəsində çalışır və bir çox dövlətlərdə yeni iş yerlərinin 
3
IPCC SREEN: Special Report on Renewable Energy Sources and Climate Change Mitigation [pdf], Final
Release
4
ibid

- 55 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
açılması bu sahəyə investisiya yatırılmasının əsas səbəblərindəndir. AEM-in 
inkişaf etdirilməsi bahalı enerji avadanlıqları istehsalına söykənən ənənəvi 
enerji resurslarından fərqli olaraq, daha çox işçi bazarının formalaşmasına 
yönəlir.Artıq bir çox dövlətlər bu istiqamətdə təqdirə layiq addımlar at-
mışlar. 2011-ci ildə Almaniyada bu sahədə təxminən 372 min iş yeri möv-
cud olmuş və 2010-cu illə (360 min) müqayisədə 3% artmışdır. Almaniya 
hökuməti bu göstəricini 2020-ci ilə 400-500 minə, daha sonra – 2030-cu ilə 
isə təxminən 710 minə çatdırmağı nəzərdə tutur
5

2.4. Enerji resurslarına çıxış  
İstənilən ölkə üçün istər AEM-ə, istərsə də ənənəvi enerji resurslarına 
çıxışhəmin ölkənin inkişafı üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bir çox inkişaf et-
miş dövlətlər uzunmüddətli inkişafa nail olmaq üçün ənənəvi enerji resursla-
rından tədricən qeyri-ənənəvi resurslara – bərpa olunan enerji mənbələrindən 
və nüvə enerjisindən istifadəyə keçid alırlar. Lakin 2011-ci ildə Yaponiyada 
baş vermiş zəlzələ və sunami nəticəsində Fukuşima nüvə stansiyasında radiasi-
ya sızması nüvə enerjisindən istifadənin nə qədər təhlükəli olduğunu bir daha 
sübut etdi. Bu səbəbdən də bir sıra inkişaf etmiş ölkələr, əsasən də Avropa 
dövlətləri özlərinin uzunmüddətli enerji təhlükəsizliyini məhz AEM vasitəsilə 
təmin etməyi əsas məqsəd kimi qarşılarına qoymuşlar. 
 XXI əsrdə yaşamağımıza baxmayaraq, başlıca olaraq kənd yerlərində 
məskunlaşan dünya əhalisinin əksəriyyəti hələ də müasir enerjidən istifadə 
etmək imkanına malik deyil. Bu kontekstdə, əsasən inkişaf etməkdə olan 
Asiya və Sub Sahara Afrika ölkələrinin 95%-i çağdaş enerji mənbələrinə 
çıxışdan məhrumdur. 2010-cu ildə dünya əhalisinin təxminən 20%-i elekt-
rik enerjisindən istifadə edə bilməyib
6
. Müasir enerji mənbələrinə çıxış 
əldə etmək əsasən davamlı iqtisadi inkişaf üçün önəmli olmaqla, yoxsulluq 
səviyyəsinin və kəndlə şəhər arasındakı sosial bərabərsizliyin azaldılmasında 
əhəmiyyətli rol oynayır. Təmiz və etibarlı enerji mənbələrinə çıxış insanlığın 
inkişafı üçün vacib olan sağlamlıq, ətraf mühitin təhlükəsizliyi, təhsil və gen-
5
The Federal Ministry forthe Environment, Nature Conservation and Nuclear Safety: Gross employment from
renewable energy in Germany in 2011 [pdf], 14 March 2012
6
International Energy Agency,2013. “Global status of modern energy access,“[Online]. Available at: http://
www.worldenergyoutlook.org/resources/energydevelopment/globalstatusofmodernenergyaccess/[Accessed 18
October, 2013]

- 56 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
der bərabərliyi kimi mühüm fundamental dəyərlərin qorunub saxlanılması-
nın qarantlarından hesab olunur. 
2.5. Enerji təhlükəsizliyi 
Enerji təhlükəsizliyi məsələsinə toxunarkən, qeyd etmək lazımdır ki, ha-
zırda bu məsələ dünyada öz aktuallığı ilə seçilir. Enerji təhlükəsizliyi kon-
sepsiyasının dəqiq başa düşülməsi üçün təkcə onu vurğulamaq yetərlidir ki, 
neft və təbii qaz kimi önəmli ənənəvi enerji resursları dünya ölkələri ara-
sında bərabər səviyyədə paylanmayıb. Enerji resursları bir neçə regionda 
toplanıb. Bu isə öz növbəsində dövlətlər arasında əməkdaşlığın və dialo-
qun güclənməsinə öz töhfəsini verir, yaxud da əksinə, bu resurslar uğrunda 
müxtəlif siyasi oyunların formalaşmasını stimullaşdırır. Bu səbəbdən də qlo-
ballaşan dünyada bir çox dövlətlər üçün əsas məqsəd neft və təbii qaz kimi 
resurslardan asılılığı azaltmaq və AEM-i inkişaf etdirməkdir. Enerji istehlakı 
və iqtisadi inkişaf asılılığını nəzərə alaraq deyə bilərik ki, bu mənbələrin inki-
şaf etdirilməsi etibarlı enerji təchizatının formalaşmasına, iqtisadi inkişafa, 
həmçinin də bir çox dövlətlər üçün “Axilles dabanı”na çevrilən digər ölkədən 
enerji asılılığının aradan qaldırılmasına şərait yaradacaqdır. AEM-in inkişaf 
etdirilməsi əsasən enerji şəbəkələrindən daha uzaq məsafədə yerləşən kənd 
yerlərində və dağlıq ərazilərdə olduqca əhəmiyyətlidir. 
Şəkil 2.1. İsrailin Derriqat Bədəvi kəndində günəş panelləri

- 57 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
Məsələn, İsrail Dövlətində ərəb bədəvilərinin məskunlaşdığı mübahisəli 
yaşayış yerlərində elektrik enerjisindən istifadə dövlət tərəfindən təmin 
olunmur. Bu səbəbdən də, bədəvilər günəş panellərindən çox effektli şəkildə 
istifadə etməklə öz enerji ehtiyatlarını tam qarşılayırlar. Günəş panelləri 
vasitəsilə onlar suyun qızdırılmasını, həmçinin istehsal olunan    elekt-
rik enerjisindən istifadə edərək soyuducu, kondisioner, televizor və digər 
önəmli məişət cihazlarının işləməsini təmin edirlər. Bu, bir daha sübut 
edir ki, enerji mənbələrindən asılı olmayaraq, düzgün idarəetmə və coğrafi 
məkanın təsiri nəticəsində sistemin dəqiq seçilməsi və quraşdırılması ener-
ji təhlükəsizliyinin artırılmasına kömək edir. Ona görə də qeyd edə bilərik 
ki, AEM-in ümumi enerji təchizatını diversifikasiya etmək iqtisadiyyatda 
həssas sayılan qiymət dəyişkənliyini aradan qaldırır və bununlada enerji 
təhlükəsizliyini qlobal, regional və lokal səviyyədə artırmağa imkan yaradır
7

2.6.İqlim dəyişikliyi və ətraf mühitə təsirin azaldılması
Hazırda iqlim dəyişikliyi və mədən yanacaqları ehtiyatlarının azalma-
sı planetimizin üzləşdiyi əsas problemlərdəndir. Bu problemlərin həlli 
ənənəvi enerji resurslarından istifadənin azaldılmasını və istixana qazları-
nın (İXQ) atmosferə buraxılmasının dayandırılmasını tələb edir. Proble-
min həlli üçün dünyanın 192 ölkəsinin dövlət nümayəndələri 1997-ci ildə 
Yaponiyanın Kioto şəhərində atmosferə buraxılan və havanın istiləşməsinə 
səbəb olan karbon dioksid və başqa zərərli qazların atılmalarının azaldılma-
sı üzrə beynəlxalq saziş - Kioto Protokolunu imzaladılar. “BMT-nin İqlim 
dəyişmələri haqqında Çərçivə Konvensiyasına dair” bu protokol 2007-ci 
ildə bütünlükdə qüvvəyə mindi. Qəbul olunmuş sənədə əsasən, dünyanın 
sənaye cəhətdən güclü inkişaf etmiş 38 ölkəsi atmosferə karbon qazı atılma-
larını əhəmiyyətli dərəcədə azaldaraq, 2012-ci ilə qədər onların miqdarını 
1990-cı ildə olduğundan da 5,2% az səviyyəyə çatdırmalıdırlar. Bu məqsədlə 
AB ölkələri karbon qazı da daxil olmaqla İXQ-nin atılmalarını 8%, ABŞ 7%, 
Yaponiya isə 6% azaldacaqdır. Protokolun maraqlı tərəfi ondan ibarətdir ki, 
o, həmçinin İXQ emissiyaları üçün kvotalar nəzərdə tutur
8
. Belə ki, kvo-
ta həddini keçməyə məcbur olan ölkələr və ya şirkətlər atılmaları kvotada 
7
ibid
8
IETA: Greenhous Gas Market 2012. New Markets, New Mechanisms, New Opportunities [pdf]

- 58 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
göstərildiyindən daha az olan ölkələrdən və yaxud şirkətlərdən atmosferə 
əlavə atılmalar üçün ödənişli yolla icazə ala bilərlər. Sənəddə əksini tapan 
kvota sistemi İXQ bazarının aktiv formalaşmasına və karbon kreditlərinin 
inkişaf etməsinə təkan verdi. Məsələn, Misirin şimal sahilində yerləşən Af-
rikanın ən iri gübrə zavodu 2010-cu ildə atmosferə buraxılan karbon tul-
lantılarının $25 milyon dəyərində kompensasiyasını təqdim etmişdir. Bu 
kompensasiyalar Almaniyanın sənaye ürəyi sayılan Reyn-Rur bölgəsində 
kömürlə işləyən 5 elektrik stansiyasına satılmışdır
9
.
AEM texnologiyaları digər enerji resursları ilə müqayisədə ətraf mühitə 
daha az zərər vurur, eyni zamanda ümumi İXQ emissiyalarını azaltmaqla, 
etibarlı və davamlı enerji xidmətləri təklif edir. Bu baxımdan, AEM  həm ge-
osiyasi, həm də dəyişən enerji qiymətləri problemlərini azaldaraq, yeni tex-
nologiyaların yaranmasına və yerli iqtisadiyyatın inkişafına zəmin yaradır. 
Yuxarıda göstərilən amillər bir daha sübut edir ki, iqlim dəyişikliyi və ətraf 
mühitə dəyən zərərli təsirləri azaltmaq məqsədilə İXQ emissiyalarının azal-
dılması AEM texnologiyalarına artmaqda olan tələbatın  prioritet hədəfidir. 
2.7.  AEM-in inkişafına mane olan baryerlər 
AEM üzrə qanunvericiliyin və icra işlərinin Dİ strategiyası çərçivəsində 
inteqrasiyası Dİ-nin əsas elementləri və müvafiq məqsədləri arasında qar-
şılıqlı əlaqənin aşkar nəzərə alınmasını zəruri edir. AEM qanunvericiliyi, 
həmçinin layihələrin planlaşdırılması, qurulması və həyata keçirilməsi isə 
xüsusi sosial-iqtisadi və ətraf mühit konktekstindən irəli gəlir. Bu, eyni za-
manda, ətraf mühit üzrə çoxtərəfli razılaşmaları nəzərə almaqla, müəyyən 
cəmiyyətin, yaxud layihə yerinin strateji inkişaf məqsədlərinə uyğun ol-
maq şərti ilə gerçəkləşdirilir.  
2.7.1. Sosial-mədəni baryerlər
10
 
Ənənəvi olaraq, əksər cəmiyyətlər AEM-dən istifadənin ətraf mü-
hit üçün faydalı və səmərəli olması fikrini dəstəkləyirlər. Bu istiqamətdə 
aparılmış bir çox araşdırmalar və rəy sorğuları da yüksək ictimai dəstəyin 
9
PANJA: Carbon Trading in Africa [pdf], Brief 3, March 2012
10  IPCC SREEN: Special Report on Renewable Energy Sources and Climate Change Mitigation [pdf], Final
Release

- 59 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
mövcudluğunu təsdiq etmişdir. Lakin o da qeyd olunmalıdır ki, AEM-in 
ümumi ictimai dəstək göstəricisi onun yerli səviyyədə icrasının fərdlərə 
və qruplara birbaşa təsir etdiyi hallarda qəbul olunması və dəstəklənməsi 
göstəricisi ilə uyğun gəlməyə də bilər. Məsələn, bəzi ölkələrdə iri yeni 
tikintilərin və qurğuların həyata keçirilməsi bir sıra hallarda artan ictimai 
narazılıqla qarşılanır. 
AEM layihələrinin həyata keçirilməsi və onların Dİ-yə mümkün təsirləri 
baxımından sosial-mədəni baryerlərin müxtəlif mənbələri mövcuddur. On-
lar birbaşa cəmiyyət və fərdi dəyər və normaları ilə əlaqəli olur. Bu cür dəyər 
və normalar AEM texnologiyalarının və onların işlənməsinin fərdlər, qruplar 
və cəmiyyətlər tərəfindən qavranılmasına və qəbul olunmasına təsir göstərir. 
Qeyd etmək lazımdır ki, həmin baryerlər sosial-mədəni məsələlərə qeyri-
adekvat yanaşmadan və anlayışdan irəli gələ bilər. Məsələn, bu baxımdan belə 
baryerlərə biomüxtəliflikvə ekosistemə təsir də daxil olmaqla davranış, təbii ya-
şayış məskənləri, təbii və insan irsi qalıqları, landşaft, su və torpaqdan istifadə 
hüquqları, həmçinin onların rəqabətli istifadəyə açıq olması ilə bağlı baryerlər 
aiddir
11
. İri layihələr yalnız ictimaiyyətin tam dəstəyi olduğu halda səmərəli 
şəkildə həyata keçirilə bilər. AEM layihələrinin verə biləcəyi qazanc ictimaiyyət 
tərəfindən tam başa düşülməlidir. 
2.7.2. İnformasiya və məlumatlılıq baryerləri
AEM layihələrinin əsas piar elementlərindən biri yerli icmaların xeyrinə 
olan yeni iş yerlərinin açılması, fərdi inkişaf, investisiya imkanları və texno-
loji innovasiya vasitəsilə yoxsulluğun azaldılmasıdır. İnkişaf etməkdə olan 
ölkələrdə həyata keçirilən AEM üzrə bir çox pilot layihələri enerji ilə kasıb 
icmalarda bərpa olunan enerji resurslarının oynadığı rolla bağlı maraqlı fakt-
lar ortaya çıxarmışdır. Lakin əgər yerli icma bu üstünlükləri düzgün qavra-
mazsa, yaxud əldə olunan mənfəətin düzgün bölüşdürülməsi nəzərə alın-
mazsa, onda layihənin qəbulu ilə bağlı problemlər yarana bilər. 
Hazırda inkişaf etməkdə olan ölkələrdə texniki biznes vərdişlərinin 
məhdudluğu və eləcə də texniki dəstək sistemlərinin olmaması müşahidə 
olunur. Bu, xüsusilə mövcud olan müvafiq AEM-in seçimləri barədə po-
11  ibid

- 60 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
tensial istehlakçılar arasında məlumatın olmaması və ya düzgün başa 
düşülməməsi ilə əlaqələndirilir. Belə amillər bazarın formalaşmasına bir-
başa mənfi təsir göstərir və enerji sektorunda aydın hiss olunur.Bu cür 
məlumatsızlıq adətən AEM-in icrasına, habelə bütövlükdə iqtisadiyyatın 
tərəqqisinə təkan verən kiçik və orta müəssisələrin inkişafının qarşısını 
alan ən vacib amillərdən hesab edilir. Göstərilən problemlər əksər hal-
larda sistemin çökməsinə və ya funksionallığının itirilməsinə səbəb olur. 
Sonda AEM texnologiyalarının sahibkarlıq hüququ özəl sektorun əlində 
olarsa və üstəlik, bu texnologiyaların bazara girişi də həmin şirkətlərin 
dominantlığı altında həyata keçirilərsə, bu zaman AEM texnologiyaları-
nın inkişafı və istifadəsi üçün bu “oyunçular”ın bazar qabiliyyətinə diqqət 
yetirmək olduqca vacibdir
12
. Ona görə də belə layihələrin davamlılığının 
və keyfiyyətinin yüksəldilməsi məqsədilə texniki və biznes imkanlarını ar-
tırmaq vacibdir.
2.7.3. Bazar uğursuzluqları və iqtisadi baryerlər 
Dİ kontekstində AEM-in iqtisadi tərəflərini qiymətləndirmək 
üçün sosial xərclər və gəlirlər şəffaf şəkildə nəzərə alınmalıdır. AEM-
in qiymətləndirilməsi xərc effektivliyi, regional uyğunluq, ətraf 
mühitə təsirlərin nəticələri üzrə ölçülə bilən meyarlar əsasında həyata 
keçirilməlidir. Sosial cəhətdən səmərəli AEM üzrə investisiya qərarlarını 
dəstəkləmək üçün iqtisadi amillər tələb olunur. Burada vergilər, subsidiya-
lar, onların quruluşu, həmçinin bazardakı çatışmazlıqlar və uğursuzluqlar 
timsalında bazar pozuntularının AEM-in icrasına təsirləri, habelə sosial 
xərclər fonunda İXQ emissiyalarının sağlamlığa və ətraf mühitə vurduğu 
zərər də nəzərə alınmalıdır
13
.
AEM-iniqtisadi məqsədəuyğunluğunun qiymətləndirilməsi bərpa 
olunan resursların mövcudluğuna və xərc amillərinə əsaslanır. Adekvat 
mənbələrin potensialı barədə məlumat çatışmazlığı mənbənin varlığı ilə 
bağlı qeyri-müəyyənliyə birbaşa təsir edərək, bazarda layihə icraçıları və in-
vestorlar tərəfindən yüksək risk sığortası tələb edir. AEM bazarının səmərəli 
12  ibid
13  ibid

- 61 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
inkişafı üçün investisiyaların ayrılması və siyasi dəstək olduqca vacibdir. 
Məsələn, inkişaf etmiş ölkələrdə əsas baryerlərdən sayılan investisiya qoyu-
luşu əsasən yeni texnologiyaların alınmasında, sistemin qurulması və çalış-
ması üçün texniki xidmətlərin göstərilməsində, siyasi dəstək isə göstərilən 
xidmətlərin davamlı və effektli şəkildə həyata keçirilməsində böyük stimul 
yaradır.   
2.8.Alternativ (bərpa olunan) enerji mənbələrinin 
normativ-hüquqi çərçivədə inkişaf etdirilməsi 
Hazırda dünyanın demək olar ki, bütün ölkələri öz enerji ehtiyacları-
nı neft, təbii qaz və kömür kimi ənənəvi enerji mənbələri hesabına ödəyir. 
Ənənəvi enerji resursları tükənəndir, ətraf mühit üçün zərərlidir və bundan 
başqa, artan enerji qiymətləri iqtisadiyyata da mənfi təsir göstərir. Bunun 
əksinə, AEM ekoloji cəhətdən təmiz və tükənməzdir. 
Müxtəlif enerji mənbələrinə görə, AEM-i beş qrupa bölmək olar. Ən 
qədim və geniş yayılmış mənbələrdən biri hidro-enerji hesab olunur. Hid-
ro-enerji sadəcə sudan əldə edilən və elektrik enerjisinə çevrilən enerjidir. 
Bu enerji resursu bir çox metodlarla əldə edilə bilər, lakin sudan enerji-
nin istifadə edilməsinin ən çox yayılmış metodu hidro-elektrik stansiya 
bəndidir.  Biokütlə enerjisi bütün üzvi materialların istifadəsi ilə alınan 
enerjidir. Biokütlə enerjisinin üstünlüyü ondadır ki, o, asanlıqla saxlanıla və 
enerjiyə tələbat yarandıqda istifadə oluna bilər. Geotermik enerji torpaqda 
yığılan istiliyi ifadə edir. Torpaq istiliklə iki mənbədən, planet və günəşin 
aktiv istilik zonasından təchiz edilir. Günəş enerjisi - Günəş işığından əldə 
edilən enerji mənbəyidir. Hazırda bir çox ölkələr günəş enerjisi texno-
logiyalarından istifadə edərək, enerjiyə olan ehtiyaclarının bir hissəsini 
ödəyirlər. Qeyd edə bilərik ki, yer səthinə düşən günəş enerjisinin miqdarı 
bütün neft, təbii qaz, daş kömür və digər yanacaq ehtiyatlarından çoxdur.
14
 
Külək enerjisi – küləyi meydana gətirən hava axınının yaratdığı hərəkət 
(kinetik) enerjisidir . Külək enerjisi digər alternativ enerji mənbələri olan 
günəş, hidroenergetika, geotermal və biokütlə enerjisindən özünün maya 
14  United States Export Council for Renewable Energy (US/ECRE): “Renewable Energy Overwiew. Chapter I”
[Online] Available at: http://www.oas.org/dsd/publications/Unit/oea79e/ch05.htm [Accessed Oct. 27, 2013]

- 62 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
dəyərinə, ekoloji təmizliyinə və tükənməzliyinə görə ən sərfəlisidir. Külək 
turbinləri həm quruda, həm də dənizdə quraşdırıla bilər.
Cədvəl 2.2. AEM-in vacib xüsusiyyətləri
Seçimlər
Status
Güc
Kiçik hidro
Kiçikdən böyük başlı 
turbinlərə və dam-
balara Çay məcrası
Praktiki olaraq 
hamısı mənfəətlidir
Nominal 
yüklənmədən asılı 
olaraq fasilə ilə
Külək
Şaquli və üfüqioxlu 
külək turbinləri
Külək nasosları
Mənfəətlidir
Yeni modellər 
hazırlanma 
mərhələsindədir
Dəyişkən, 20%-dən 
40%-ə kimi
Günəş
Fotovoltaik 
Aktiv termik 
(qızdırma və elektrik 
enerjisi üçün aşağı 
temperaturdan 
yuxarı temperatura) 
Passiv termik
Çox mənfəətlidir
Bəziləri 
hazırlanma və ya 
təkmilləşdirilmə 
mərhələsindədir
Saxlanmadan:
<25%, fasilə ilə
Termal saxlanma ilə:
40%-dən 60%-ə kimi, 
orta
Geotermal 
Dövrələr:
Qızdırılmış buxar,
Alışma, 
İkili rejim
Mənfəətlidir
Tədqiqat  və qazma 
göstəricilərinin 
yaxşılaşdırılması 
həyata keçmə 
mərhələsindədir
Yüksək, nominal 
yüklənmə
Bioenerji
Yanma
Fermentasiya
Üzvi tullantıların 
bioqaza çevrilməsi 
(40-75% metan və 
karbon dioksidi 
əsasında)
Qazlaşdırma
Mayeləşdirmə
Çox mənfəətlidir
Daha çox 
hazırlanma və ya 
təkmilləşdirilmə 
mərhələsindədir
ABŞ taxta-şalban 
zavodlarının 
ortalaması 95+%
Orta, maksimum 
nəticədə mümkündür
Mənbə: 
US/ECRE, http://www.oas.org/dsd/publications/Unit/oea79e/ch05.htm
Müxtəlif sənayeləşmiş ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, düzgün siyasi-hü-
quqi bazanın və səmərəli idarəetmə sisteminin yaradılması AEM-in inkişa-

- 63 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
fında və bu sahəyə böyük sərmayələrin cəlb olunmasında əvəzsiz rol oyna-
yır. Bu baxımdan,müstəqil enerji istehsalçıları üçün sabit tariflərin, habelə 
açıq və şəffaf şəbəkəyə qoşulmanı təmin edən hüquqi çərçivənin yaradılma-
sı uğur üçün əsas faktorlardandır. Bundan əlavə, uzunmüddətli EESM-lər 
əsasında təyin edilmiş şəffaf və normal qiymətlər investorların cəlb olunma-
sı üçün ən mühüm amildir
15
.
AEM-in səmərəli inkişafı üçün dəstək proqramları olduqca vacibdir. 
Dəstək proqramları birbaşa dəstək və dolayı dəstək kimi amilləri özündə 
cəmləşdirir: birbaşa dəstək (yaşıl tarif (feed-in tariff), kvota sistemi, maliyyə 
yardımı, yüngül kreditlər və fiskal stimullar); ənənəvi enerji mənbələrindən 
istifadənin azaldılmasına yönəldilmiş tədbirlər vasitəsilə - dolayı dəstək 
(təşviq proqramları çərçivəsində informasiyanın yayılması, ictimaiyyətə bu 
cür mənbələrdən istifadənin əhəmiyyətinin izahı və təmiz enerji texnolo-
giyalarının müsbət imicinin formalaşdırılması). Əlverişli normativ-hüquqi 
bazanın yaradılması - səmərəli hüquqi baza olmadan bu sahənin inkişafı və 
rəqabətli bazarın yaradılması mümkünsüzdür
16
. Hər bir ölkə özünə uyğun 
olan səmərəli normativ-hüquqi baza formalaşdırmalıdır. Bütün qanunlar və 
qərarlar sadə olmaqla yanaşı, bu sahəyə aid bütün məsələləri əks etdirməlidir. 
Məsələn, bərpa olunan enerji mənbələri texnologiyalarının qurulması və 
işlədilməsi üçün lisenziyaların verilməsi.
Şəkil 2.2. AEM üzrə dəstək tədbirləri
15  Wang, Xiaodong. “Legal and Policy Frameworks for Renewable Energy to Mitigate Climate Change” Sustain-
able Development Law & Policy, Winter 2007, 17-20, 77-78.
16  International Institute for Applied systems Anaysis. Global Energy Assesment (GEA). ISBN 9780 51118 2935. 2012
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə