YAŞil iNKİŞAF: enerji SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ alternativ məNBƏLƏR 2 yaşil iNKİŞAF


Şəkil 3.2. İstehlak subsidiyalarının miqyası və maliyyələşdirilməsi*



Yüklə 7,28 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə9/13
tarix09.12.2016
ölçüsü7,28 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

Şəkil 3.2. İstehlak subsidiyalarının miqyası və maliyyələşdirilməsi*
*oxla göstərilmiş xətt tələb xəttidir
Mənbə:David Coady, Moataz El-Said vb., (2006), The Magnitude and 
Distribution of FuelSubsidies: Evidence from Bolivia, Ghana, IMF

- 85 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
Fərz edək ki dövlət Qc miqdarında istehsal və məhsulu Pc qiymətinə sat-
maqla müəyyən gəlir əldə edir. Eyni zamanda dövlət müəssisələri yerli tələb 
yerli təklifdən çox olduğunda bu məhsulu həm də idxal edir. İdxal etdiyi 
qiymət Pm, subsidiyalaşmış qiymət isə Ps olarsa, əhali və firmalar Qs qədər 
istehlak edər, idxal isə (Qs-Qc)-dir. Bu zaman toplam istehlakçı subsidiyası 
(A+B+C) sahəsinə bərabər olacaq. Əgər dövlət Ps qiymətində satış üçün 
emal və ya idxala dair hər hansı subsidiyalaşma həyata keçirməzsə, emal gəliri 
A-yadək azalacaq və idxalda B+C-yə bərabər itki olacaq. Başqa sözlə istehlak 
subsidiyaları idxal və emal gəlirindəki dəyişikliyə görə ödənməkdədir. Lakin 
emaledici sənaye subsidiyalaşmış qiymətlərdən dolayı mənfəət əldə etsə də, 
bu zaman idxalçılar zərərə uğrayırlar. Bu zərərlər adətən bank sistemindən 
borclanma hesabına maliyyələşdirilir və dövlət borcunu artıra bilir. Dövlət 
sadəcə açıq şəkildə büdcə vasitəsilə dövlət şirkətlərini subsidiyalaşdırarsa, 
bu büdcədə açıq əks oluna bilər. 
Əgər idxal qiymətləri mövcud vergiləri özündə ehtiva edirsə,  məsələn, 
qrafikdə Pm qiymətinə vergilər də daxildirsə və dövlət müəssisələri hələ də 
Ps ilə satmağa davam edirlərsə, o zaman istehsalçı və idxalatçılar üçün xalis 
qiymət Pp-yə (Pp=Ps-vergi) enəcək. Bu zaman dövlət müəssisələrinin xa-
lis mənfəəti (D+E) sahəsinə enəcək, dolayısıyla dövlət gəlirləri də. Vergilər 
gəlirləri dövlət müəssisələrinin gəlirindən büdcə gəlirlərinə çevirir. Adətən 
dövlətlər yanacaq vergilərini azaltmaqla digər məhsullar üzrə istehlak 
qiymətlərini artırır. Dolayısıyla dövlət müəssisələrinin mənfəətinə və isteh-
lakçıların rifahına müsbət təsirindən bəhs edilə bilməz.
3
  
Beynəlxalq yanacaq qiymətlərində dəyişkənlik inkişaf etmiş ölkələr və yeni 
sənaye dövlətlərində fiskal riski artırmaqdadır. Dünya enerji qiymətlərindəki 
dəyişikliklər bu ölkələrin fiskal dayanıqlığına problemlər açır. 
Yanacaqdan əldə olunan vergi gəlirlərini qorumaq məsqsədilə bəzi ölkələr 
avtomatik yanacaq qiymətqoyma mexanizmini qəbul edib. Bu mexanizmin 
qəbul edilməsi həm də qiymətləndirmədə tam liberal sistemə keçid kimi 
dəyərləndirilə bilər. Bu da subsidiyalardan qaçmanın və büdcə gəlirlərinin 
təminatı kimi dəyərləndirilməlidir. Avtomatik qiymətqoyma mexanizmi-
min qəbulu beynəlxalq yanacaq qiymətlərində olan dəyişikliklərin birbaşa 
yerli yanacaq qiymətində dəyişikliklərə səbəb olacağına işarə edir. 
3
David Coady, Moataz El-Said vb., (2006), The Magnitude and Distribution of FuelSubsidies: Evidence from
Bolivia, Ghana, IMF, səh:7

- 86 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
Avtomatik qiymətləndirmə mexanizminin məqsədləri:
•  Avtomatik qiymətqoyma mexanizmi yanacaqdan vergi gəlirlərini qoru-
maq və subsidiyalardan qaçmaq məqsədilə yerli qiymətlərin beyəlxalq 
qiymətlərə uyğunluğunu təmin edir. Yanacaq vergiləri dövlət gəlirləri 
üçün etibarlı və ədalətli mənbədir. Çünki belə yanaşma iqtisadiyyatın 
digər sahələrində vergilərin yüksəldilməsindən qaçmağa imkan verir. 
Subsidiyalar enerji intensivliyini qeyri-effektiv səviyyəyə yüksəldir. Bu 
həm də qaçaqmalçılığa və yerli təklif kəsirinə səbəb olur. 
•  Avtomatik qiymətqoyma mexanizmi yanacaq vergi gəlirlərindəki 
dəyişiklikləri ehtiva edir. Adətən vergi gəlirlərində həddindən artıq 
dəyişikliklər nəğd pulun idarə edilməsi və maliyyə problemlərinə səbəb 
olur. Xüsusilə də maliyə bazarı inkişaf etməyibsə problem daha qabarıq 
hiss olunur. 
•  Avtomatik qiymətqoyma mexanizmi enerji qiymətlərinin uzun müddət 
sabit qalmasına dair siyasi təzyiqlərə son qoyur.
4
 
Yanacaq qiymətinin artımı əhalinin real gəlirlərinə müxtəlif yollarla təsir 
edir. İlk növbədə müxtəlif mal və xidmətlərin tərkibində yanacaq xərcləri 
olduğunudan yanacağın bahalaşması dolayı yolla əhalinin istehlak xərclərini 
artırır. Yüksək yanacaq qiymətləri əhalinin real gəlirlərinə birbaşa və dolaylı 
yolla təsir edir. Birbaşa təsir əhalinin tərəfindən bilvasitə istehlak edilən ener-
ji, dolaylı təsir isə əhali tərəfindən istehlak edilən digər mal və xidmətlərin 
qiymətində əks olunan bilavasitə istehlak edilen enerjidir. 
Birbaşa effektin hesablanması neft məhsullarının (dizel, kerosin, ben-
zin vs) əhalinin ayrı-ayrı gəlir qrupları tərəfindən istehlak miqdarına görə 
müəyyənləşir. Qiymət artımı nəticəsində gəlir qrupunun istehlakı arta və 
ya azala bilər. Dolayı qiymət effekti iqtisadiyyatda hər sahədə enerji inten-
sivliyini göstərən sahələrarası balans (input-output) cədvəllərindən istifadə 
edilməklə və yüksək yanacaq qiymətlərinin ümumi qiymətlərə təsirini 
müəyyənləşdirən bəsit modellə hesablana bilər. Toplam real gəlir effekti isə 
dolayı və birbaşa real gəlir effektinin cəmi olaraq hesablanır. 
Enerji subsidiyaları iqtisadi inkişafa bir neçə yolla mənfi təsir edir. Subsi-
diyaların inkişafa təsiri fiskal balans və dövlət borcu vasitəsilədir: 
4
David Coady, Javier Arze del Granado, et al., (2012), Automatic Fuel Pricing Mechanisms with Price Smooth-
ing: Design, Implementation, and Fiscal Implications, Fiscal Affairs Department, IMF, səh: 3-5

- 87 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
•  Subsidiyalar enerji sektorunda investisiya stimulunu azalda bilər. Aşağı 
və subsidiyalaşmış qiymətlər enerji istehsalçıları üçün aşağı mənfəət və 
ya açıq itkidir. 
•  Subsidiyalar artımı dəstəkləyən dövlət xərcləri uzərində “crowd out” ef-
fekti yaradır, yəni yüksək enerji subsidiya xərcləri digər xərc maddələrinə 
lazımi diqqət ayırmağa imkan vermir. Səhiyyə və təhsil xərclərindən daha 
çox subsidiya xərclələri olan ölkələrdə subsidiya islahatlarından sonra 
qənaət olunan resursları daha səmərli sahələrə istiqamətləndirməklə 
uzun müddətdə böyük artıma nail olmaq mümkündür. 
•  Subsidiyaar uzun müddətdə özəl sektorda reqabətliliyi azaldır. Subsi-
diyalar həmçinin uzunmüddətli dönəmdə resursların az enerjitutumlu 
və yüksək sərmayə tələb edən sahələrdə cəmlənmsinə rəvac verir. Enerji 
subsidiyalarının ləğvi alternativ enerji texnologiyalarının inkişafı zəruri 
edir. Subsidiya islahatları özəl investisiyaları artırır. 
•  Subsidiyalar qaçaqmalçılıq üçün stimulu artırır. Əgər yerli qiymətlər qon-
şu ölkələrdən önəmli dərəcədə aşağıdırsa, yüksək qiymət istiqamətində 
bir axın olacaq. Yanacaq qaçaqmalçılığı Şimali Amerika, Şimali Afri-
ka, Orta Şərq və Asiyanın bir qismi olmaqla geniş ərazini əhatə edən 
problemdir. Kanada Amerikadan ucuz yanacaq alır, qeyri-rəsmi şəkildə 
Əlcəzair Tunisdən yanacaq qaçaqmalçılığı edir, Yəmən Cibutiyə gizli 
neft aparır və Nigerya yanacağı bir çox Qərbi Afrika ölkələrinə daşınır. 
3.3.2. Enerji subsidiyalarının sosial təsiri
Enerji subsidiyalarının tətbiqinin mənfi sosial təsirləri var, çünki sub-
sidiyalar adətən yüksək gəlir qruplarını əlavə qazancla təmin edir. Enerji 
subsidiyaları əhali üçün gündəlik istehsal mallarının və xidmətlərin isteh-
lakında faydalıdır. Aşağı və orta gəlirli ölkələrdə toplam yanacaq məhsulları 
subsidiyalarından orta hesabla əhalinin ən zəngin 20%-lik qrupu ən az gəlirli 
20%-lik qrupdan 6 dəfə daha çox gəlir əldə edir. Subsidiyalardan əldə olunan 
fayda əhali qruplarına görə dəyişir. Beynəlxalq enerji Agentliyinə görə təbii 
qaz və elektrik subsidiyalarından ən kasıb 20%-lik əhali qrupu müvafiq ola-
raq 10% və 9%-ni əldə edir. Ən yüksək gəlir qrupunda isə bu göstəricilər ən 
az dörd dəfə yüksəkdir, belə ki, gəlir səviyyəsi artdıqca subsidiyalardan əldə 

- 88 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
olunan mənfəət də artır. Baxmayaraq ki, subsidiyalar əhalinin yüksək gəlir 
qruplarına daha çox qazanc təmin edir, enerji qiymətlərinin bahalaşmasının 
az gəlirliləri ev təsərrüfatlarının büdcəsinə təsiri daha böyükdür. Məsələn, 
yanacaq qiymətinin hər 0, 25 dollar artımı ən az gəlirli 20%-in real istehlakı-
nı 5.5 % azaldır.
5
 Enerji məhsullarının hər kəs üçün əlçatan olmaması digər 
mənbələrdən (məsələn, odun yanacağı) istifadə ilə nəticələnmiş və ətraf 
mühitə mənfi təsir etmişdir. Beləliklə, yoxsulluq və ekoloji tarazlıq arasında 
qarşılıqlı təsir mexanizmi mövcuddur. 
Enerji subsidiyaları ən az gəlirli qrup üçün dövlət resurslarıyla həyata 
keçirilən xərclərin istiqamətinin dəyişməsinə səbəb olur. Subsidiyaların ge-
niş yayıldığı ölkələrdə ədalət resursların təhsil, səhiyyə və sosial istiqamətdə 
cəmlənməsiylə bərpa oluna bilər. Uzun müddətli dönəmdə subsidiyaların 
ləğvi aşağı gəlir qrupunun iqtisadi vəziyyətini yaxşılaşdıra bilər. Neft ix-
rac edən ölkələrdə subsidiyalar ilk baxışda resursların əhalinin aztəminatlı 
təbəqəsinin xeyrinə bölündüyü təsiri bağışlayır. Amma subsidiyalardan daha 
çox payın yüksək gəlir qrupuna düşməsi subsidiyaların resurs bölgüsündə 
səmərəsizliyini göstərir. 
3.3.3. Enerji subsidiyalarının ekoloji təsiri
Enerji subsidiyalarının səbəb olduğu mənfi təsirlərdən biri də sub-
sidiyaların neftin, kömürün və təbii qazın istehlakını artırmaqla enerji 
səmərəliliyini aşağı salması, həmçinin bərpa olunan enerji mənbələrinə 
marağın azalmasıdır. Həddindən çox enerji istehlakı qlobal istiləşməni 
sürətləndirməklə, həm də ekoloji problemlər yaradır. Nəqliyyat yanacaq 
subsidiyaları vasitəsiylə stimullaşdırılaraq tıxaclar və qəzalar kimi mənfi hal-
ların artmasına səbəb olur. Dizelin subsidiyalaşması irriqasiyanın həddən 
ziyadə istismarına və yeraltı suların qurumasına şərait yaradır. 
Qrafik 3 mədən yanacağına (fossil fuel) verilən istehsal və istehlak sub-
sidiyalarının zərərli qazların emissiyasını necə artırdığını göstərir. Diqqət 
etsək görərik ki, xüsusi subsidiyaların yanacaq istehsalına tətbiqi istehsal 
təklif xəttini S-dən Sps-ə endirir və beləliklə qiymətin Pps-ə enməsinə və 
yanacaq satışının Qps-ə yüksəlməsinə səbəb olur. Bu da emissiyanın E-dən 
5
IMF, (2013), Energy Subsidy Reform: Lessons And ImplicationsExecutive Summary, səh:19

- 89 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
Eps-ə artmasına gətirib çıxarır. Hər hansı bir istehlak subsidiyasıtələb xəttini 
D-dən Dcs-ə keçirir. Bu da istehlakçılar tərəfindən ödənilmişnetto qiymətin 
Pcs-ə azalmasına, istehlak həcminin Qcs-ə yüksəlməsinə və emissiyanın 
Ecs-ə artmasına səbəb olur.
Hər hansı bir istehlak və ya istehsal subsidiyalarının dəqiq təsiri tələb, təklif 
və emissiya xətlərinin formasından asılıdır. Tələb və təklif qiymətə nisbətən 
hər nə qədər daha az dəyişkən olarsa, subsidiyaların da ekologiyaya təsiri bir 
o qədər az olar. Yanacaqların bir biriylə əvəzlənməsi hər hansı bir yanacağa 
verilən subsidiyanın ətraf mühitə təsirini müəyyən edəcəkdir. Bununla da sub-
sidiyalar avtomatik olaraq digər yanacaqların istifadəsinə də təsir göstərəcəkdir.
Şəkil 3.3. Enerji subsidiyaları və CO2 emissiyası
Mənbə: Morgan, T., (2007), Energy Subsidies: Their Magnitute, How They Affect 
energy Investment and Greenhouse Gas Emissions, and Prospects for Reform, səh:17
Enerji subsidiyalarının ləğv edilməsi ekoloji və sağlamlıq baxımından 
önəmli dərəcədə faydalı olacaq. Enerji subsidiyaları ləğv edilərsə CO2 emis-
siyası 4,5milyon tona qədər və ya 13 % azalacaq. SO2 emissiyasının  isə 10 
milyon ton azalması proqnozlaşdırılır. 

- 90 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
2012-ci ildə CO2 toplanması 1800-ci illə müqayisədə 40% artmışdır.CO2 
emissiyasında ən böyük pay isə qazıntı yanacağınına düşür. CO2 emiisiyasına 
səbəb olan qazıntı yanacaqları içində ən yüksək pay kömürə (44%), daha son-
ra neftə (35%) və qaza (20%) aiddir. Digərləri isə sadəcə 1% təşkil edir.
6
  
Şəkil 3.4. Qazıntı yanacaqları (fossil fuel) üzrə CO2 emissiyası
Mənbə: İEA, 2013, CO2 Emissions From Fuel Combustion, IEA Statistics, səh:9
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin 2012-ci ildə yayımladığı Dünya Enerji 
Mənzərəsi (WEO) Hesabatında dünyanın enerji xəritəsinin önəmli dərəcədə 
dəyişməkdə olduğu söylənilir. WEO-ya görə ABŞ-ın neft və təbii qaz isteh-
salı və istehlakındakı artım dünya enerji axınlarıda böyük dəyişikliklərə 
səbəb olacaq. WEO-nun əsas ssenarisi olan Yeni Siyasət Ssenarisində ABŞ 
2020-ci ildə təbii qaz istehsalçısına çevriləcək. 2035-ci ilə qədər isə ABŞ 
enerji ilə özünü tam təmin edəcək. Ən vacibi isə ABŞ-ın 2020-ci ilə qədər 
Səudiyyə Ərəbistanını da keçərək dünyanın ən böyük neft ixracatçısına 
çevrilməsi proqnozudur. Hesabata görə bərpa olunan enerjinin subsidiya-
laşması davam edərsə, bərpa olunan enerji istehsalı 2035-ci ildə kömürə üs-
tün gələ bilər. Dünyanın enerji sistemində hələ də qeyri-sabitlik mövcuddur. 
6
İEA, 2013, CO2 Emissions From Fuel Combustion, IEA Statistics. Burada o cümlədən ayrı ayrı sektorlar və
ölkələr üzrə CO2 emissiyasına dair məlumat əldə edilə bilər.

- 91 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
Yeni Siyasət Ssenarisində əsas meyllər davam etməklə enerji tələbi və CO2 
emissiyası daha da artacaq, enerji bazarının dinamikası inkişaf etməkdə olan 
ölkələr tərəfindən müəyyənləşəcək və qazıntı yanacağı əsas enerji mənbəyi 
rolunu davam etdirəcəkdir.  
2035-ci ilə qədərki müddətdə dünya üzrə enerjiyə tələb 1/3-dən daha çox ar-
tacaq. Enerji istehlakına görə CO2 emissiyası isə 2011-ci ildə 31,2 Gt-dan 2013-
cü ildə 37 Gt-a yüksələcək. Bununla da, irəliləyən zamanlarda 3,6 °C temperatur 
artımı proqnozlaşdırılır ki, bu da önəmli iqlim dəyişiklikləri deməkdir. 2035-ci 
ildə enerji tələbinin ən az 65%ə yüksələcəyi gözlənilir. Ən böyük artım isə 2035-
ci ildə 60%ə yüksəlməylə Çin tərəfindən həyata keçiriləcək. Ardından Hindis-
tan və Orta Şərq gələcək. İƏİT (OECD) ölkələrində isə 2035-ci ildə 2010-cu 
ilə görə sadəcə 3% artım olacaq. 2035-ci ilədək neft, qaz və kömürə olan tələb 
artacaq. Ancaq qlobal səviyyədə bu enerjilərin istehsalı 81%-dən 75%-ə enəcək.
Beynəlxalq cəhdlərə baxmayaraq qazıntı yanacağına verilən artan sub-
sidiyalar enerji bazarını çalxalamaqda davam edir. Qazıntı yanacaqlarına 
verilən subsidiyalar 2010-cu illə müqayisədə 2011-ci ildə 30% artaraq 523 
milyard dollara yüksəlmişdir. Müqayisə üçün deyək ki, 2011-ci ildə bərpa 
olunan enerji mənbələrindən istifadənin genişləndirilməsinə verilən maddi 
dəstək 88 milyard dollar olmuşdur.   
Yeni sənayeləşən ölkələrdə, xüsusilə də Çin, Hindistan və Orta Şərqdə 
qlobal neft istifadəsi davamlı olaraq artır. Yeni Siyasət Ssenarisinə görə neft 
tələbi 2011-ci ildə günlük 87,4 bareldən 2035-ci ildə 99,7 barelə qədər 
yüksələcək. Çin bu artımın 50%-nə səbəb olacaq. Səmərəliliyin artması və 
yanacaqlardakı dəyişikliklər səbəbindən İƏİT ölkələrində davamlı olaraq 
enerjiyə tələbat azalacaq. 
Nəqliyyat qlobal neft istehlakının 50%-i reallaşdırdığından, nəqliyyat 
vasitələinin artımı da neftə olan tələbi yüksəldəcək. 
2035-ci ilədək yanacaq qiymətlərinin artması, enerji mənbələrindən 
daha geniş istifadə və bəzi bölgələrdə CO2 emissiyasına görə ödəmələr 
səbəbi ilə elektrik qiymətləri real olaraq 15% yüksələcək. 
Bərpa olunan enerji mənbələri bəlli mənbələrdən daha bahalı olduğun-
dan bərpa olunan enerji hesabına elektrik istehsalında artımın təmin edilməsi 
üçün enerji subsidiyaları lazımdır. 2011-ci ildə Avropa Birliyində, xüsusilə də 
Almaniya və İtaliyada günəş enerjisindən elektrik istehsalı genişlənmişdir.  

- 92 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
Enerji səmərəliliyi enerji təhlükəsizliyini artıra, iqtisadi böyüməni 
stimullaşdıra və ekoloji çirklənməni minimuma endirə bilər. WEO-nun 
Səmərəli Dünya Ssenarisi resursların daha səmərəli bölgüsünü qeyd 
etməklə 2035-ci ildə doğru toplam iqtisadi hasilatın 18 trilyon dollara 
yüksəlməsini proqnozlaşdırır. 
Yeni Siyasətlər Ssenarisinə görə Səmərəli Dünya Ssenarisində ilkin qlo-
bal enerji tələbi artımı ½ azalmaqda və 25 ilə görə 2,6 dəfə enerji istifadəsi 
yaxşılaşmaqdadır. 2020-ci ilə qədər neft tələbi günlük 91 milyon barrelə 
bərabər olacağı proqnozlaşdırıldığı halda Yeni Siyasətlər Ssenarisinə gorə 
2035-ci ildə 87 milyon barrelə enəcək.  Səmərəli Dünya Ssenarisində 
enerjiyə bağlı CO2 emissiyası 2020-ci ildən əvvəl  maksimum dərəcəsinə 
çataraq 2035-ci ildə 30,5 Gt-yə (geqa ton) yüksəlməyə davam etməkdədir, 
bu isə uzun müddətdə temperaturun 3 dərəcə artması deməkdir. Yeni 
Siyasətlər ssenarisində irəli sürülən 2 dərəcəlik artımı əldə etmək üçün CO2 
emissiyasını azaldacaq texnologiyaların tətbiqi mütləqdir.
7
 
Subsidiyaları ləğv etməzdən əvvəl səmərəsiz və ifrat istehlaka səbəb 
olub- olmadığı müəyyənləşdirilməlidir. Eyni zamanda subsidiyaların 
əhali gəlirlərinə təsiri də düzgün qiymətləndirilməlidir. Subsidiyaların 
ləğvinə dair Ilk iki faza səmərəlilik və ədalət əsasındadır. Üçüncü faza xərc 
səmərliliyini subsidiya alətləri və alternativ sektor alətlərinə görə müqayisəli 
şəkildə dəyərləndirilməsidir. Son olaraq subsidiyalara geniş siyasi məqsədlər 
konteksində baxılmalıdır.
8
3.4. Enerji subsidiyaları islahatları, dünya təcrübəsi və Azərbaycan
3.4.1. Ölkələr üzrə enerji subsidiyaları və həyata keçirilən islahatlar
Enerji subsidiyaları islahatından əvvəl ölkənin sosial iqtisadi inkişafı, ixrac 
və idxal strukturu, qanunlarının icrası, dövlətin demokratikləşmə və liberal-
laşma səviyyəsi düzgün dəyərləndirilməlidir. Bəzi iqtisadçı və siyasətçilərə 
görə daha demokratik ölkələrdə digərlərinə nisbətən subsidiyaları ləğv 
etmək daha çətindir. Belə ki, siyasi vəzifələri daha qısa müddətli olduğundan 
hakimiyyətdəkilər öz mövqelərini zəiflətmək istəmədikləri üçün subsidiyaları 
7
İEA, (2012), World Energy Outlook
8
İEA, OECD: World Bank, 2010, The Scope Of The Fossil Fuel Subsidies İn 2009 And The Roadmap For Phas-
ing Out Fosil Fuel Subsidies, səh:28

- 93 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
ləğv etmək və sürpriz nəticələrdən uzaq olmaq istəyirlər. Bundan başqa ener-
jini idxal edən ölkələrdə subsidiyaları aradan qaldırmaq daha asandır. Çünki 
dövlət xaricdən idxal olunan baha enerji daşıyıcılarının daxili bazarda ucuz 
satılması üçün tələb olunan səviyyədə subsidiyalaşmanı həyata keçirə bilmir. 
Əksinə enerji daşıyıcılarını ixrac edən ölkələrdə subsidiyalaşdırmanı həyata 
keçirmək daha asan olur. Enerji subsidiyaları ilə əlaqəli ədəbiyyatlarda adətən 
az gəlirli idxalatçı ölkələr (A), yüksək gəlirli idxalatçı ölkələr (B), az gəlirli ixra-
catçı ölkələr (C) və yüksək gəlirli ixracatçı ölkələr (D) şəklində bölgü aparılır. 
Aşağıdakı qrafikdə bu qruplar üzrə 2004-2010-cu illərdə ölkə büdcələrindəki 
enerji subsidiyaları göstərilmişdir. Qrafikdən də göründüyü kimi enerji ixra-
catçıları İEOÖ və az gəlirli ölkələrdə subsidiyalar daha yüksəkdir.
Şəkil 3.5. Ayrı-ayrı ölkə qrupları üzrə 2004-2010-cu illərdə 
büdcədən verilən enerji subsidiyaları (ÜDM-də %-lə)
Mənbə: Vagliasindi Maria., (2013), Implementing Energy Subsidy Reforms, 
Evidence From Developing Countries, World Bank, səh 12.
Aşağıdakı qrafikdən göründüyü kimi yeni sənayeləşmiş və inkişaf 
etməkdə olan Asiya ölkələri dünya enerji subsidiyalarının 20%-ə sahibdir. 
Subsidiyalar regionun toplam ÜDM-nin 1%-nə və dövlət gəlirinin 4%-nə 

- 94 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
bərabərdir. Hətta Banqladeş, Bruney, İndoneziya və Pakistanda subsidiya-
lar ÜDM-un 3%-nə bərabərdir. 
Mərkəzi və Şərqi Avropa (MŞA) və MDB ölkələri subsidiyaların 15%-
nə sahib olmaqla dünyada təbii qaz subsidiyalarının ən böyük miqyası ilə 
seçilir. Qırğızıstan, Türkmənistan, Ukranya və Özbəkistanda enerji subsi-
diyası ÜDM-un 5%-nə bərabərdir. Latın Amerika və Karib ölkələri (LAK) 
subsidiyaların 7,5%-nə sahibdir. Venesuela və Ekvadorda subsidiya ÜDM-
un 5%-nə bərabərdir. Səhraaltı Afrika ölkələri dünya enerji subsidiyala-
rının 4%-nə sahibdir: Mozambik, Zambiya və Zimbavedə isə subsidiya 
həcmi ÜDM-in 4%-nə qədər yüksəlmişdir. İnkişaf etmiş ölkələrdə isə sub-
sidiyalar sadəcə Çinin Tayvan əyalətində ÜDM-un 0,3%-nə bərabərdir, 
digərlərində isə daha cüzi miqdardadır.   
Şəkil 3.6. Neft ixracatçı və idxalatçı ölkələrdə vergi  öncəsi subsidiyalar 
(ÜDM-a faizlə nisbəti) 
Mənbə: IMF, (2013), Energy Subsidy Reform: Lessons And ImplicationsExecutive Summary, səh:12
*Burada rəqəmlər ölkə sayını göstərir. 
*Burada: MŞA və MDB-Mərkəzi və Şərqi Avropa və Müstəqil Dövlətlər Birliyi, 
LAK- Latın Amerika və Karib, OŞŞA- Orta Şərq və Şimali Afrika

- 95 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
Neft ixrac edən inkişaf etməkdə olan ölkələr adətən daxili enerji 
qiymətlərini dünya qiymətlərindən aşağı səviyədə saxlayırlar. Təbii ola-
raq ucuz enerji qiymətləri bu ölkələrdə daxili istehlakçıların (xüsusilə də 
kasıb təbəqənin) rifahını qorumaq baxımından rasional davranışdır. Neft 
ixrac edən inkişaf etməkdə olan ölkələrə aid digər bir xarakterik xüsusiyyət 
isə bərpa olunmayan təbii resurslarla zəngin olmasına baxmayaraq ener-
ji məhsullarının təchizatının əsasən zəif olmasıdır. Enerji məhsullarının 
daxili bazarda ixrac qiymətlərindən ucuz satılması enerji istehlakının 
gizli subsidiyalaşması, dövlətin potensial gəlirlərinin itirilməsi, bölgünün 
səmərəsizliyi və mənfi xarici təsirlərlə nəticələnir.
Enerji subsidiyaları islahatı nəticəsində dövlət büdcəsinin fiskal yükü azaldımı?
Bu sualı cavablandırmaq üçün gizli və açıq subsidiyalaşmanı doğru an-
lamaq lazımdır. Sualın cavabı enerji asılılığına və ölkənin gəlir səviyyəsinə 
görə dəyişir. A və B grupu ölkələri enerji subsidiyalarının önəmli dərəcədə 
azaltmışdır. Belə ki, A qrupu ölkələri 2004-cü ildə subsidiyaları ÜDM-un 
1%-dən 2010-cu ildə ÜDM-un 0,5 %-nə qədər, B qrupu isə müvafiq olaraq 
0,7%-dən 0,3%-ə qədər azalda bilmişdir.  Bunun əksinə neft ixrac eden C 
və D qrupunda enerji subsidiyalarının ÜDM-a nisbəti artmışdır. Belə ki, 
2004-2010-cu illərdə C qrupunda subsidiyalar ÜDM-un 2,8%-dən 3%-ə, 
D qrupunda isə 0,7%-dən də 1,3%-ə yüksəlmişdir.
9
 
 Çin  
Çin illər ərzində kiçik və özünü təmin edən enerji istehlakçısından dünyanın ik-
inci ən böyük enerji idxalatçısına çevrilmişdir. Ölkə aşağı keyfiyyətli kömür və 
digər maye yanacaqlarından daha üstün texnologiyalı enerji sisteminə keçmə 
axtarışında olmuşdur. Bununla belə kömür Çinin enerji sistemində yerini sax-
lamaqla ölkənin 70% enerji ehtiyacını ödəməklə, elektrik istehsalında 80% 
paya malikdir. Dünya Bankı və Çinin Dövlət Ekoloji Təhlükəsizlik Agentliyinin 
hesablamalarına görə kömür və dizelin istifadəsi nəticəsində hər il 350-400 min 
vaxtsız ölüm qeydə alınır. Bu sürətli inkişaf və enerji subsidiyalarının təsiri ilə enerji 
istehlakının artması nəticəsində ortaya çıxır. Çində enerji sektorunda həddindən 
artıq əks mərkəzləşdirmə mövcuddur. Burada 1993-cü ildən sonra Energetika 
9
Vagliasindi Maria., (2013), Implementing Energy Subsidy Reforms, Evidence From Developing Countries,
World Bank
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə