Zzzzeeeeyyyynnnnaaaalllloooovvvvaaaa Ə


Məşğulluq fondundan istifad



Yüklə 5,82 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə2/8
tarix06.05.2017
ölçüsü5,82 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

Məşğulluq fondundan istifadə istiqamətləri 

 

 

Dövlət  büdcədənkənar  fondlarının  funksiyası  onun  büdcəsinin  gəlir  və 



xərclərinin formalaşdırılması və bu fondun büdcəsinin icrasına nəzarətdən ibarətdir. 

Büdcədənkənar fondlar iki yolla yaradılır: büdcədən xüsusilə vacib təyinata malik 

müvafıq xərclərin ayrılması və büdcədənkənar fondların öz xüsusi gəlir mənbələri 

hesabına formalaşdırılması. 

Büdcədənkənar  fondlarm  formalaşdırılması  zamanı  yenidən bölgü  prosesində 

milli gəlirin səfərbərliyə alınmasının əsas metodları aşağıdakılardır: xüsusi vergilər 

və yığımlar; büdcə vəsaitləri və istiqrazlar. 

Büdcədənkənar  fondların  büdcə  gəlirlərinin  formalaşdırılması  mənbələri 

aşağıdakılardır: 

• 

büdcə vəsaitləri; 



• 

müvafıq qanunvericilik aktları ilə nəzərdə tutulmuş məcburi ödəmələr; 

• 

fıziki və hüquqi şəxslərin könüllü ödəmələri; 



• 

fondun  hüquqi  şəxs  kimi  həyata  keçirdiyi  kommersiya  fəaliyyətindən 

mənfəət. 

Büdcədənkənar fondlar maliyyə sisteminin tərkib hissəsinə daxil olsada bir sıra 

mühüm, yalnız onlara xas olan xüsusiyyətlərə malikdir: 

Dövlət  idarəetmə  və  icra  hakimiyyəti  orqanları  tərəfındən  yaradılır,  ciddi 



məqsədli təyinata malikdirlər; 

 


13 

 



Büdcədənkənar fondların vəsaiti büdcənin tərkibinə daxil edilməyən dövlət 

xərclərini maliyyələşdirmək üçün istifadə olunur; 

Hüquqi və fıziki şəxslərin məcburi tədiyyələri hesabma təşkil olunur; 



Ancaq sonradan onlar digər gəlir mənbələrinə də malik ola bilərlər. 

Fonda sığorta ödəmələri və onların ödənilməsi prosesindəki qarşılıqlı əlaqələr 

vergi  təbiətinə  malikdir,  vergilər  kimi  onlann  da  tarifləri  dövlət  tərəfındən 

müəyyən edilir və ödənilməsi məcburidir. 

Büdcədənkənar  fondların  pul  resursları  dövlət  mülkiyyətindədir  və  qanunda 

nəzərdə tutulduğundan başqa digər məqsədlərə sərf edilməsi qəti qadağandır. Onun 

həmçinin büdcə vəsaiti kimi sərf edilməsi və hansı məqsədə isə yönləndirilməsi qəti 

qadağandır.  nkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, onlarda bu fondların sayı 

çoxdur  və  vəsaitlərin  həcmi  bəzən  büdcə  vəsaitinə  bərabərdir.  Eyni  zamanda 

məqsədli  proqramların  həllində  büdcədənkənar  fondlar  getdikcə  daha  çox  rol 

oynamağa başlayır. 

Büdcədənkənar  fondların  tarixi  çox  qədimdir.  Onların  bəziləri  hətda  büdcə 

yaranmamışdan  çox  -  çox  əvvəl  mövcud  olmuşdur.  Dövlətin  iqtisadi  vəzifələri 

genişləndikcə  bu  proqramları  həyata  keçirmək  üçün  xüsusi  hesablar  və  fondlar 

yaradılırdı. 

Büdcədənkənar fondların sayının artması bir sıra səbəblərlə izah olunur: 

iqtisadiyyatın  qeyri  sabitliyi  şəraitində  dövlətin  təsərrüfat  həyatına 



müdaxiləsi  və  sahibkarlığa  maliyyə  köməkliyi  göstərməsi  üçün  əlavə  vəsaitə 

ehtiyacı yaradılır. 

bu  fondlar  müstəqil  olduqlan  üçün  onun  vəsaiti  dövlət  tərəfındən  yeni 



mühüm,  xüsusi  diqqət  tələb  edən  vəzifələrin  yerinə  yetirilməsinə  yönəldilə bilər. 

Məhz ciddi məqsədli təyinata malik olan büdcədənkənar fondların təşkili səmərəli 

dövlət nəzarərtini təmin edir. 

büdcədənkənar fondlar müəyyənin şəraitdə, daha doğrusu onların müsbət 



saldo qalığı olarsa büdcə kəsirinin örtülməsi üçün istifadə oluna bilər. 

Büdcədənkənar fondlar iki qaydada ayrılır: 



14 

 



Büdcədən  xüsusi  əhəmiyyət  kəsb  edən  sahələrə  müəyyən  xərclərin 

aparılması hesabına; 

Xüsusi gəlir mənbəyinə malik olan büdcədənkənar fondların yaradılması. 



Büdcədənkənar fondlar öz mahiyyətinə görə iki əsas qrupa bölünürlər: Sosial 

təvinatlı fondlar və iqtisadi fondlar. 

Hər iki fondların maddi mənbəyi milli gəlirdir.Milli gəlir vergilər və rüsumlar, 

istiqrazlar  və  büdcə  vəsaıti  şəklində  büdcədənkənar  fondlara  cəlb 

edilir.Büdcədənkənar  fondlar  Milli  Gəlirin  dövlət  tərəfındən  əhalinin  müəyyən 

sosial  qruplarının  xeyirinə  yenidən  bölüşdürülməsi  formasıdır.Büdcədənkənar 

fondlarda cəmlənmiş vəsait sonradan geniş təkrar istehsalın ehtiyacları üçün istifadə 

olunur. 


Ümumiyyətlə, belə qəbul edilmişdir ki, dövlət büdədənkənar fondları dövlətin 

maliyyə 


resurslarının 

 

 



sosiaı-iqtisadi 

 

 



siyasətə 

 

uyğun    



bölüşdürülməsimexanizmlərindən  biridir.  Bu  zaman  dövlət  əhali  gəlirlərinin  bir 

hissəsini  müxtəlif  sosial-iqtisadi  tədbirlərin  maliyyələşdirilməsi  məqsədli  fondları 

səfərbərliyə alır. Büdcədənkənar fondlarının formalaşması dövlətin iki əhəıniyyətli 

vəzifəsinin həllinə şərait yaradır: iqtişadiyyatın öncül sahələrinin əlavə vasaitlərlə 

təmin edilməsi vəəhaliyə göstərilən sosial xidmətlərin genişləndirilməsi. 

Tarixən  müəyyən  edilmişdir  ki,  büdcədənkənar  fondların  büdcədən  ayrılması 

tədricən  baş  vermişdir.Büdcədənkənar  fondların  yaranması  dövlətin  öz  maliyyə 

resurslarının daha səmərəli istafadəsinə şərait yaratmışdır.Büdcədənkənar fondların 

ə

sas xüsusiyyəti onun dəqiq təhkim edilmiş gəlir mənbələrinə və bir qayda olaraq, 



vəsaitlərin məqsədli istifadəsinə malik olmasıdır. 

Müasir  iqtisadi  şərait  bir  tərəfdən  maliyyə  vəsaitlərinin  dövlət  şeviyyəsində 

cəmləşməsi,  digər  tərəfdən  isə  vaciblilik  dərəcəsinə  görə  ictimai  tələbatların 

ödəınilməsi  üçün  məqsədli  pul  fondlarımn  yaradılmasına  tələbat  yaradır.Bununla 

ə

laqədar  olaraq  dövlət  büdcədənlcənar  fondları  sistemi  islahatların  əsas 



istiqamətlərinin  müəyyən  edilməsinin  obyektiv  zəruriliyi  meydana  çıxır.Müasir 

mərhələdə  bu  fondların  fəaliyyətlərini  tənzimləyən  qanunvericilik  bazasının 



15 

 

büdcədənkənar  fondların  formalaşması  və  istifadəsinin  maliyyə  mexanizminin 



transformasiyasına istiqamətlənən aktiv yenilənməsi həyata keçirilir. 

Bu baxımdan da dövlət büdcədənkənar fondlarınin formalaşması və istifadəsi 

problemlərinin  tədqiqi  zərurəti  yaranmışdır.Eyni  zamanda,  büdcədənkənar 

fondların  formalaşması  və  istifadəsinin  maliyyə  mexanizminin  gələcək 

transformasiya istiqamətlərinin müəyyən edilməsi hələ də aktual olaraq qalır. 

 


 

1.3. Inkişaf etmiş ölkələrin büdcədənkənar fondlarının formalaşması 

təcrübəsi 

Hazırda  bütün  dövlətlərdə,  o  cümlədən  sənayecə  inkişaf  etmiş  dövlətlərdə 

büdcədənkənar fondların yaradılması dövlətin qarşısında duran əsas məqsədlərindən 

biridir.Büdcədənkənar fondlar ilk dəfə ABŞ - da yaradılmışdır, sonradan isə bütün 

dövlətlərdə  yayılmağa  başlamışdır.Büdcədənkənar  fondlar  dövlətin  müxtəlif 

mənbələrdən  maliyyə  ehtiyatlarımn  toplanmasma  və  həmin  ehtiyatlar  hesabına 

özünün sosial iqtisadi məsələlərini həll etməsinə şərait yaradır. 

Büdcədənkənar fondlarla yanaşı sənayecə inkişaf etmiş ölkələrdə elmi tədqiqat 

fondu,  investisiya  fondu,  kredit  fondu,  yol  fondu,  müvafıq  yerli  fondlar  və  s. 

yaradıhr.Həmin fondlar büdcədənkənar olsalarda özünəməxsus səciyyə daşıyırlar və 

"xüsusi  fondlar"  adı  altında  nəzərdən  keçirilir.Bir  sıra  ölkələrdə  xüsusi  iqtisadi 

fondlar, hərbi - siyasi fondlar, dövlətlərarası fondlar da yaradılır. 

Xarici ölkələrin maliyyə sistemində xüsusi fondlar əhəmiyyətli yer tutur.Burada 

toplanmış  vəsaitlərin  həcmi  olduqca  böyükdür.Belə  ki,  Fransada  xüsusi  fondlar 

həcminə  görə  ölkənin  dövlət  büdcəsinə  yaxındır.  Yaponiyada  xüsusi  fondlardan 

dövlət xərclərinin yarıdan çoxu, Böyük Britaniyada 1/3 — ni maliyyələşdirilir. 

Xaricdə  xüsusi  fondlara  muxtar  və  birləşdirilmiş  büdcələr,  büdcədənkənar 

fondlar, xüsusi smetalar və hesablar aiddir.Onlara hər şeydən əwəl iqtisadi və sosial 

funksiyalar həvalə edilir. Dövlət fondların vəsaitlərindən istifadə edərkən istehsal 

prosesinə  qarışa  bilir,  müəssisələrə  subsidiya,  kreditlər  və  habelə  borclar  verə, 

ə

haliyə sosial xidmət göstərə bilər. 



Xüsusi fondlar məqsədli xarakter daşıyır. Belə ki, sosial sığorta fondu sığorta 

olunanlara pensiya və müavinət vermək üçün, kredit fondları sahibkarlara və digər 

ölkələrə ssuda vermək üçün istifadə olunur. 

tstifadə olunması məqsədindən asılı olaraq xüsusi fondlar iqtisadi fondlara, elmi 

-  tədqiqat  fondlarına,  kredit  fondlarına,  sosial  fondlara,  şəxsi  və  əmlak  sığortası 

fondlarına, hərbi — siyasi fondlara, dövlətlərarası fondlara bölünür. 

 


 

qtisadi  fondlar    -  təsərrufat  prosesinin  məqsədi  ilə  yaranır.  Bu  fondlara 

investisiya fondları və modernləşdirmə fondları aiddir. Bu fondlar  vasitəsi ilə dövlət 

və  özəl  kompaniyaların  subsidiyaları  və  imtiyazlı  kreditlər  formasında 

maliyyələşdirilməsi həyata keçirilir. 

Xüsusi  fonılar  aşağıdakı  qruplara  bölünür:    Sosial  fondlar;  Iqtisadi  fondlar; 

Elmi-tədqiqat  fondlar;  Kredit    fondlar;  Şəxsi  və  əmlak  sığortası;  Hərbi  –  siyasi 

fondlar.  qtisadi fondler – təsərrüfat prosesinin tənzimlənməsi məqsədi ilə  yaradılır. 

Bu  fondlara  investisiya    fondlara  və  modernləşdirmə  fondları  aiddir.  Bu  fondler 

vasitəsi    ilə  dövlət  və  özəl  kompaniyaların  subsidiyaları  və  imtiyazlı  kreditlər 

formasında maliyyələşdirilməsi həyata keçirilir. Xüsusi fondler aşağıdakı qruplara 

bölünür:  social  fondlar,  iqtisadi  fondlar,  elmi-dədqiqat  fondları,  şəxsi  və  əmlak 

sığortası fondları, hərbi-siyası fondlar. 

Büdcədənkənar fondlar dövlətin maliyyə sisteminin mühüm hissəsidir.Onların 

yaradılmasında  əsas  məqsəd  mümkün  qədər  çox  vəsait  cəlb  etmək  və  onları 

social-iqtosadi məsələlərinin həllinə yönəltməkdən ibarətdir. 

Büdcədənkənar  fondlar  pul  vəsaitlərinin  xüsusi  formasıdır.Büdcədənkənar 

fondlar üçün pul vəsaitlərinin yaradılması və istifadəsinin xüsusi sistemi fəaliyyət 

göstərir.Dövlətin  büdcədənkənar  fondları  mərkəzi  və  yerli  icra  hakimiyyəti 

orqanlarının  sərəncamında  olan  və  məqsədli  təyinata  malik  olan  maliyyə 

vəsaitlərinin məcmusudur. 

Tarixən  büdcədənkənar  fondlar  büdcədən  tez  yaranmışdır.Onların  büdcə 

vəsaitlərindən  əsas  fərqi  məqsədi  üzrə  istifadə  edilməsindən  ibarətdir.  Maliyyə 

sisteminin  inkişafının  müəyyən  mərhələsində  müxtəlif  fondların  birləşməsi 

nəticəsində dövlət büdcəsi yaranmış və bud a bir fondda vəsait çatışmadıqda diğər 

fondun  vəsaiti  hesabına  ödənilməsinə  imkan  verirdi.  Büdcədənkənar  fondların 

dövlətin  büdcə sisteminə daxil olması prosesi hələ də davam etməkdədir. Məsələn, 

son  illər  büdcədənkənar  fondların  bir  hissəsi  dövlət    büdcəsinin  tərkibində  daxil 

edilmiş və məqsədli büdcə fondları statusu artmışdır. 

Müasir  dövrdə  büdcədənkənar  fondların  əhəmiyyatı  artır.Bu  ilk  növbədə 

fondların  büdcədənkənar  fəaliyyət  göstərməsi  üstünlüyü  ilə  əlaqədardır.  Bu 


 

üstünlüklərə aiddir: birincisi, fondların muxtar fəaliyyət göstərməsi.  qtisadiyyatın 

qeyri-sabitliyi  və  büdcə  kəsirinin  mövcudluğu  şəraitində  xüsusi  tədbirlərin 

maliyyələşdirilməsi sabit olaraq büdcədənkənar fondlar vasitisilə həyata keçirilir. 

       kinci üstünlüyü ondan ibarətdir ki, büdcədənkənar fondların gəlir hissəsi 

büdcəyə nisbətən tez dolur və bu da  fonda müsbət saldonun mövcudluğu şəraitində 

büdcənin kreditoru rolunu oynamağa imkan verir. 

Büdcədənkənar  fondların  mənbəyi  milli  gəlir  təşkil  edir.Bu  fondların  əsas 

yaranma  mənbələrini  social  sığorta  haqları,  transfertlər,  müəssisə  və  təşkilatların 

ə

mək haqqı fondlarından, balans mənfəətindən məcburi ayırmalardan daxilolmalar, 



kommersiya və sahibkarlıq   fəaliyyətindən daxilolmalar təşkil edir. 

     Sənayecə  inkişaf  etmiş  ölkələrin  maliyyə  sistemi  üçün  müxtəlif  

büdcədənkənar  fondlar,  həmcinin  “xüsusi  fondlar”  anlayışı  altında  birləşən 

birləşdirilmiş  büdcələr  xarakteridir.  nkişaf  etmiş  ölkələrin  maliyyə  sistemi  üçün 

onların əhəmiyyəti böyükdür. Bir sıra ölkələrdə xüsusi fondlar həcminə görə dövlət 

büdcəsi ilə müqayisə edilə bilər, bir çox ölkələrdə isə bu fondlar vasitəsilə dövlət 

xərclərinin 1/3 hissəsi,  hətta yarısı maliyyələşdirilir. 

     Hüquqi  statusundan  asılı  olaraq  xüsusi  fondlar  dövlət  və  yerli  fondlara 

bölünürlər.    Dövlət  xüsusi  fondlarına  mərkəzi  hakimiyyət  orqanlarının 

sərancamlarında olan fondlar daxildir. Bu fondlara aiddir: dövlətin valyuta fondu, 

mərkəzi yol fondu, investisiya fondları, elmi-tədqiqat fondları, pensiya fondu və b. 

Yerli  xüsusi  fondlar  müxtəlif  tədbirlərin  kreditləşdirilməsi  üçün  yaradılan 

fondlardır. 

    Sosial fondlar əhaliyə sosial yardımın həyata keçirilməsi məqsədilə yaradılan 

pul  vəsaitləri  fondlarıdır.  Son  zamanlar  bir  sıra  obyektiv  səbəblərə  görə  (inkişaf 

etmiş ölkələrdə həyat səviyyəsinin yaxşılışması ilə əlaqədar uzunömürlüyün artması 

və s.) sosial ehtiyacların artması müşahidə olunur. 

Sosial fondların yaradılmasının üç əsas mənbəyi mövcudur: sığorta olunanların 

və muzdla işləyənlərin sığorta haqları, sahibkarların ödədiyi sığorta haqları, dövlət 

subsidiyaları. 



 

Sığorta olunanların və muzdla işləyənlərin sığorta haqları onların gəlirlərindən 

çıxılan  hissədir.  Bir  çox  ölkələrdə  bu  haqların  dərəcələri  faizlə  və  proporsional 

olaraq tətbiq edilir, yə'ni onlar gəlirlərin həcmindən asılı olaraq dəyişmir, sabit olur. 

Müxtəlif ölkələrdə üzvlük haqlarının dərəcələri aşağıdakı həcmdə müəyyən edilir: 

Böyük Britaniyada və Fransada - 5,7%, ABŞ-da - 7,15%, Yaponiyada - 5,3% və s. 

Sahibkarların  ödədiyi  sığorta  haqlarının  həcmi  müxtəlifdir,  məsələn,  ABŞ-da 

15,3% həcmində kombinə edilmiş dərəcə (muzdla işləyənlərdən və sahibkarlardan 

birgə) tətbiq olunur. 

Burada  sığorta  haqqına  cəlb  edilmə  bazası  qabaqcadan  müəyyən  edilmiş 

maksimal  ümumi  əmək haqqıdır  (məsələn,  ABŞ-da bu  məbləğ  50  min  dollardır). 

Maksimum həddi keçdikdə haqq ödənilmir. 

Sosial fondlara haqq istehsal xərclərinə bərabər tutulur və beləliklə, məhsulun 

qiymətinə daxil edilir. 

ABŞ-da çoxlu sayda sosial fondlar vardır.Bunların arasında ən iriləri qocahğın, 

ə

lilliyin  və  ailə  başçısınm  itirilməsinə  görə  sığorta  fondu,  dövlət  qulluqçularının 



sığortalanması fondu, ehtiyacı olanlara yardım fondudur. 

Almaniyada bir neçə fond vardır: fəhlə və qulluqçuların pensiya sığortası fondu, 

xəstəliyə görə sığorta fondu, işsizliyə görə sığorta fondu. 

Böyük Britaniyada milli sığorta fondu və dövlət müəssisələrinin pensiya fondu 

fəaliyyət göstərir. 

Yaponiyada  sağlamlığın  sığortası  fondu,  istehsal  zədələnməsindən  sığorta 

fondu və işsizliyə görə sığorta fondu fəaliyyət göstərir. 

Fransada  əhaliyə  sosial  yardım  fondu,  xəstəliyin,  əlilliyin,  analığın 

sığortalanması fondu, pensiya fondu, ailələrə yardım fondu və işsizlərə yardım milli 

fondu xidmət edir. 

qtisadi  fondlar  təsərrüfat  prosesinin  tənzimlənməsi  məqsədilə  yaradılır.Bu 

fondlara investisiya fondlan və modernləşdirmə fondlan aiddir.Bu fondlar vasitəsilə 

dövlət  və  özəl  kompaniyaların  subsidiyalar  və  imtiyazlı  kreditlər  formasında 

maliyyələşdirilməsi həyata keçirilir. 



 

ABŞ-da iqtisadiyyatın yenidən qurulması və inkişafı fondu fəaliyyət göstərir və 

bu fondun yaranmasmın əsas mənbəyi federal büdcənin vəsaitləridir. 

Fransada iqtisadi və sosial inkişaf fondu (mənbəyi - ssuda kapitalları bazarında 

yerləşdirilən  istiqrazlar,  mərkəzi  büdcənin  vəsaitləri),  sənaye  adaptasiya  fondu 

(mənbəyi  -  mərkəzi  büdcənin  vəsaitləri),  konyunktura  fondu  (mənbəyi  - 

konyunktura vergisi) fəaliyyət göstərir. 

Yaponiyada  investisiya  büdcəsi  (mənbəyi  —  əmanət,  sığorta  və  pensiya 

vəsaitləri) fəaliyyət göstərir. 

Elmi-tədqiqat  fondları.Elmi-tədqiqat  fondlan  sənayedə  və  tikintidə  elmi- 

tədqiqat  işlərinin  maliyyələşdirilməsi,  həmçinin  fundamental  tədqiqatları  həyata 

keçirən dövlət elmi mərkəzinin saxlanması üçün istifadə edilir. 

ABŞ-da  milli  elmi  fond  (mənbəyi  —  federal  büdcənin  vəsaiti,  sənaye 

müəssisələrinin  mənfəətindən  ayırmalar,  universitetlərin  və  kolleclərin  üzvlük 

haqları),  standartlar  bürosunun  elmi  fondu  (mənbəyi  —  federal  büdcənin  vəsaiti) 

fəaliyyət göstərir. 

Böyük  Britaniyada  tədqiqatların  inkişafı  üzrə  millmi  korporasiya  fondu 

(mənbəyi  —  ixtitalardan  istifadə  hüququ  verən  lisenziyaların  satışından  gəlir, 

uzunmüddətli  imtiyazlı  dövlət  krediti,  mərkəzi  büdcədən  subsidiyalar)  fəaliyyət 

göstərir. 

Kredit  fondları  -  dövlət  banklarının,  əmanət  kassalarının,  digər  kredit 

institutlarının qaytarılmaq və faizli şərtlərlə verilən vəsaitləridir.Bu fonddan istifadə 

etmək hüququna dövlət sifarişlərini yerinə yetirən hüquqi şəxslər və ya inkişaf etmiş 

ölkələrin dövlət proqramları ilə işləyənlər malikdirlər. 

ABŞ-da  fermer  kreditinin  inzibati  fondu,  mənzil  tikintisinin  imtiyazlı 

kreditləşdirilməsi  fondu  (mənbəyi  -  xəzinədarlığın  vəsaiti,  qiymətli  kağızlar 

emissiyası),  ABŞ-m  ixrac-idxal  bankı  fondu  (mənbəyi  -  bankın  vəsaiti,  qiymətli 

kağızlar emissiyası) fəaliyyət göstərir. 

Fransada  Fransanın  Bank  fondu  (mənbəyi  -  Milli  Bankm  vəsaitləri,  fondun 

qiymətli kağızlar emissiyası), xarici ticarət bankı fondu (mənbəyi — xarici ticarət 

Bankı vəsaiti, xüsusi istiqrazlar emissiyası) fəaliyyət göstərir. 


 

Yaponiyada mənzil tikintisinin maliyyələşdirilməsi korporasiyası fondu, kiçik 

və orta müəssisələrin maliyyələşdirilməsi korporasiyası fondu, Yaponiyanın ixrac- 

idxal bankı fondu (mənbələri - büdcə vəsaitləri, kreditlərin verilməsindən gəlirlər) 

fəaliyyət göstərir. 

Sənayecə inkişaf etmiş ölkələrin maiiyyə sistemi üçün müxtəlif büdcədənkənar 

fondlar, həmçinin "xüsusi fondlar" anlayışı altında birləşən birləşdirilmiş büdcələr 

xarakterikdir. nkişaf  etmiş  ölkələrin  maliyyə  sistemi  üçün  onların  əhəmiyyəti 

böyükdür.Bir  sıra  ölkələrdə  xüsusi  fondlar  həcminə  görə  dövlət  büdcəsi  ilə 

müqayisə edilə bilər, bir çox ölkələrdə isə bu fondlar vasitəsilə dövlət xərclərinin 1/3 

hissəsi, hətta yarısı maliyyələşdirilir.


 

II FƏS L.BÜDCƏDƏNKƏNAR   FONDLARIN   FORMALAŞMASININ  

MÜAS R   VƏZ YYƏT  

 

2.1. Müasir şəraitdə büdcədənkənar fondların formalaşması 

xüsusiyyətlərinin təhlili 

 

Respublikamız iqtisadi müstəqilliyə qədəm qoyduğu dövrdən başlayaraq digər 

iqtisadi təsir vasitələri kimi maliyyə münasibətlərinin də təkmilləşdirilməsi və bazar 

iqtisadi  münasibətlərini  tətbiq  edən  inkişaf  etmiş  ölkələrin  tətbiq  etdiyi  metodlar 

tətbiq  olunmağa  başlandı.Bu  iqtisadi  təsir  vasitələrindən  ən  mühümü  dövlətin 

iqtisadi  və  sosial  problemlərə  müdaxiləsi  bunun  üçün  xüsusi  təyinatlı  fondların 

yaradılması  oldu.Azərbaycan  Respublikasının  SSR -nin  tərkibinə  daxil  olduğu 

dövrdə  burada  əsasən  büdcə  vəsaiti  hesabına  təşkil  olunan  xüsusi  dövlət  fondları 

yaradıldı.Lakin  mülkiyyət  formalarının  dəyişməsi  respublikada  indiyədənək 

mövcud  olmayan  problemlərin  yaraıımaına  gətirib  çıxartdı.Buraya  işsizliyin 

artması,  qeyri  —  ıstehsal  sahələrində  sosial  problemlərin  kəskinləşməsi,  büdcə 

kəsirinin sürətlə artması və s. aiddir. 

Bütün  bu  problemlər  dövlətin  sərəncamında  parlament  tərəfındən  nəzarət 

edilməyən  müəyyən  qədər  vəsaitlərin  toplanmasını  zəruri  etdi.Bu  vəsaitlər 

büdcədənkənar  fondlar  şəklində  təşkil  olunmağa  başlandı.  Azərbaycan 

Respublikasında  bu  fondların  yaranmasının  başlanğıcı  1992-ci  ildən  qoyulsada 

ə

saslı dönüş ili 1994 - cü il hesab olunur. 



1994-cü  ildən  başlayaraq  Azərbaycan  Respublikasmda  büdcədənkənar 

fondların yaradılması dövlət tərəfındən tənzimlənməyə başlandı. 1994—cü il fevral 

ayının  16-da  Yol  fondunun  yaradılması  haqqında  prezident  fərmanı  ilə 

Azərbaycanda  büdcədənkənar  fondların  yaradılması  prosesi  təşəkkül  tapmağa 

başladı.  Bu  fondlann  yaradılması  üçün  dünya  təcrübəsindən  istifadə  olunsada 

ölkəmizim milli xüsusiyyətləri nəzərə alındı. 

Büdcədənkənar  dövlət  məqsədli  fondların  səmərəli  və  məqsədyönlü 

xərclənməsinə nəzarəti AR - nın Maliyyə Nazirliyi həyata keçirir. Büdcədənkənar 



 

dövlət məqsədli fondlarının fəaliyyətinin tənzimlənməsi üzrə səlahiyyət Respublika 

Xəzinədarlığına həvalə edilmişdir. 

Büdcədənkənar  fondlar  müxtəlif  əlamətlərinə  görə  aşağıdakı  kimi 

təsnifləşdirilir: 

müddətinə görə: daimi və müvəqqəti 



məqsədlərinə görə: sosial müdafıə, iqtisadi və digər 

mənsubuyyətinə görə : mərkəzi dövlət və yerli fondlara bölünürlər 



Büdcədənkənar məqsədli dövlət fondları sosial yönümə və ciddi məqsədli 

təyinata  malikdir.  Məqsədli  təyinatından  asılı  olaraq  büdcədənkənar  dövlət 

fondlan iki qrupa bölünür: məqsədli sosial fondlarvə məqsədli iqtisadi fondlar. 

Azərbaycan Respublikasında büdcədənkənar məqsədli dövlət sosial fondlarına 

aşağıdakılar daxildir: Dövlət Sosial Müdafiə Fondu; əhalinin məşğulluğuna kömək 

fondu; əlillərin sosial müdafıə fondu. 

Azərbaycan  Respublikası  prezidentinin  30  sentyabr  1992-ci  il  233  saylı 

fərmanına  əsasən  Azərbaycan  Respublikasmın  Pensiya  Fondu  və  Azərbaycan 

Respublikasının  Sosial  Sığorta  Fondu  bazasında  Azərbaycan  Dövlət  Sosial 

Müdafıəsi Fondu, Azərbaycanda işsizlik problemini həll etmək və işsizlərə yardım 

etməkməqsədi  ilə  isə  "Azərbaycan  Respublikasında  Əhalinin  Məşğulluğu 

haqqında" 27 iyun 1991-ci il tarixli 146 saylı Azərbaycan Respublikasının qanununa 

uyğun  olraq  Azərbaycan  Respublikasınm  Nazirlər  Kabinetinin  12  iyul  1992-ci  il 

212  saylı  qərarı  ilə  Azərbaycan  Respublikasında  Əhalinin  Məşğulluğuna  Kömək 

dövlət fondu yaradılmışdir. 

Məşğulluq  fondu  müstəqil  maliyyə  sistemi  kimi  respublika  səviyyəsində  və 

yerli  səviyyədə  yaradılır  və  dövlət  əhalinin  məşğulluğu  siyasətinin  həyata 

keçirilməsi tədbirlərini maliyyələşdirilməsi üçün istifadə edir. Məşğulluq Fondunun 

vəsaiti  Məşğulluq  Xidməti  darəsinin  sərəncamındadır.  Məşğulluq  fondu  bütün 

mülkiyyətdən olan müəssisə və təşkilatların, respublika və yerli büdcələrin vəsaiti 

və s. mənbələr hesabına yaradılır. Bu fonda könüllü olaraq fıziki və hüquqi şəxslər 

də  vəsait  ödəyə  bilər.  Məşğulluq  fonduna  ödəniş  müəssisələrin  əməyinin 



 

ödənilməsinə  yönəldilən  vəsaitin  2  faiz  miqdarında  təyin  edilir  və  bu  məsrəflər 

maya dəyərinə daxil edilir. 

Ə

halinin məşğulluq fondunun əsas hissəsini işləməyənlərə müavinət verilməsi 



xərcləri  təşkil  edir.  Müavinət  verilərkən  onların  işlədiyi  müddətdə  aldıqları  orta 

aylıq əmək haqqı əsas götürülür. Əhalinin məşğulluq fondunun vəsaitindən vergi, 

dövlət  və  gömıük  rüsumları  alınmır.Azərbaycan  Respublikasının  Əlillərin  Sosial 

Müdafıə  Fondu  "Əlilliyinqarşısını  alınması  əlillərin  reabilitasiyası  və  sosial 

müdafıəsi haqqında  "25 avqust 1992-ci il tarixli 284 saylı Azərbaycan Respublikası 

qanununa əsasən fəaliyyət göstərir və Əlillərin Sosial Müdafıə Fondu Azərbaycan 

Respublikasının Nazirlər Kabinetinin "Azərbaycan Respublikasımn Əlillərin Sosial 

Müdafıə  Fondunun  yaradılması  barədə"  1993-cü  il  5  avqust  tarixli  qərarı  ilə 

yaradılmışdır. 

Ə

lillərin  Sosial  Müdafıə  Fondunun  büdcəsi  mülkiyyət  formasından  asılı 



olmayaraq respublika ərazisində fəaliyyət göstərən müəssisə, idarə və təşkilatların 

mənfəətindən 1 faiz məcburi ayırmalar hesabına formalaşır. 

Respublika ərazisində tətbiq olunan dövlət pensiyaları aşağıdakılardır: 

- yaşa görə pensiyalar; 

Yaşa görə pensiya üçün tələb edilən tam ümumi iş stajı olduqda pensiyaların 

minimum  məbləği  müvafiq  icra  hakimiyyəti  orqanı  tərəfindən  respublika  üzrə 

pensiya  hesablanması  üçün  təsdiq  olunan  orta  aylıq  əmək  haqqının  müəyyən 

məbləğində təyin edilir. 

• 

ə

lilliyə görə pensiyalar; 



Bu  pensiyalar,  insan  orqanizminin  funksiyalarının  pozulması  ilə  əlaqədar 

səhhətin pisləşməsi zamanı əmək qabiliyyətinin tam və ya qismən itirildiyi hallarda 

təyin edilir. 

• 

ailə başçısını itirməyə görə pensiyalar; 



Vəfat  etmiş  ailə  başçısının  öhdəsində  olmuş  əmək  qabiliyyəti  olmayan  ailə 

üzvlərinin ailə başçısını itirməyə görə pensiya almaq hüququ vardır. 

• xidmət illərinə görə pensiyalar; 


 

Bu  pensiyalar,  yaşa  görə  pensiya  almaq  hüququ  verən  yaş  həddinə  çatandan 

ə

wəl əmək qabiliyyətinin tam və ya qismən itirilməsinə səbəb olan işlərdə çalışan 



ayrı-ayrı peşə sahibləri üçün müəyyən edilmiş şərtlərlə təyin edilir. 

Sosial  pensiyalar:  Bu  pensiyalar  əmək  qabiliyyəti  olmayan,  işləməyən 

vətəndaşlara onların əmək pensiyaları almaq hüququ olmadıqda təyin edilir. 

Sosial  siyasət,  Azərbaycan  Respublikasının  Konstitusiyası  və  digər 

qanunvericilik  aktları  ilə  tənzimlənən  və  əhalinin  hüquq  və  tə'minatlarını  həyata 

keçirməyə imkan verən, dövlətin ən öncül istiqamətlərindən biridir. 

Bu  cür  hüquq  və  təminatların  həyata  keçirilməsi  əhaliyə  sosial  müdafıə 

xidmətlərin göstərilməsini nəzərdə tutur. 

Sosial  miidafıə  dedikdə,  xüsusilə  çətin  vəziyətdə  olan  və  kənardan  kömək 

olmadan  yaşamaq  iqtidarında  olmayan  əhali  qrupunun  heç  olmazsa,  minimum 

tələbatını təmin etməyə yönəldilmiş dövlət siyasəti başa düşülür. Sosial müdafıənin 

bu forması cəmiyyətin iqtisadi və siyasi inkişafı ilə əlaqədar meydana çıxmışiqtisadi 

formasiyaya uyğun və dövlətinimkanvə maraqlarından asılı olaraq sosial müdafıə 

mexanizmi yaradılmışdır. 

BMT-nin hesablamalarına görə, 150 ildən sonra dünyada hər iki nəfərdən biri 

qoca  olacaqdır.  Azərbaycanda  bu  günə  qocaların  sayı  ümumi  əhalinin  sayından 

xüsusi  çəki  e'tibarilə  9%  təşkil  edir.  Əmək  qabiliyyəti  olmayan  yaş  qruplarının 

ümumi əhali sayında çəkisi isə 42%-i ötür. 

Azərbaycanın sosial müdafiə sistemi MDB ölkələrinin sistemlərinə oxşar olsa 

da,  ölkənin  sosial  durumu  bir  qədər  fərqlidir.  Dövlətin  himayəsində  milyonlarla 

qaçqın, Qarabağ müharibəsi əlili və çoxuşaqlı ailə var. DövlətSosial Müdafiə Fondu 

(DSMF)  1,2  milyona  qədər  vətəndaşa  pensiya,  1,65  milyondan  çox  aztə'minatlı 

ailəyə  müxtəlif  müavinətlər  verir.  Bu  respublika  əhalisinin  təxminən  40  faizə 

qədərini təşkil edir. 

Azərbaycan  Respublikasının  maliyyə  vəziyyətinin  ağır  olduğu  bir  şəraitdə, 

dövlət əhalinin müəyyən kateqoriyaların Sosial xidmətlərinin minimum səviyyəsini 

təmin etmək iqtidarındadır. Sosial xidmətlərin bu növlərinə aiddir: 

uşaqlı ailələrə dövlət müavinətləri; 



 

yaşa, əlilliyə, ailə başçısmı itirməyə görə pensiyalar; 



işsizliyə görə müavinətlər; 

Çernobıl  AES-də  baş  vermiş  qəzanın  nəticələrinin  aradan  qaldırılması 



iştirakçılarına müavinətlərin ödənilməsi; 

sair müavinətlər və kompensasiyalar. 



Ə

halinin sosial təminat hüququ müxtəlif forma və metodlarla həyata keçirilir. 

Bununla  belə  hər  bir  dövlətdə  sosial  təminat  hüququ  sahəsində  vətəndaşların 

pensiya təminatı ən aparıcı yer tutmuşdur. 

Azərbaycan  öz  müstəqilliyini  e'lan  etdikdən  sonra  qəbul  etdiyi  ilk  mühüm 

qanunlardan  biri  "Vətəndaşların  pensiya  təminatı  haqqında"  Azərbaycan 

Respublikasının  Qanunu  olmuşdur.  Həmin  Qanun  1993-cu  il  yanvarın  1-dən 

qüvvəyə minmişdir.Bu Qanun iki mərhələdə: ilk mərhələ 1 avqust 1997-ci ildə və 

ikinci mərhələ isə 1 avqust 1998-ci ildə qüwəyə minmişdir. 

ş

ləyən pensiyaçılara pensiyalar himayəsində olanlara və qulluğa görə əlavələr 



nəzərə  ahnmadan  50%  məbləğində  ödənilir.  "Vətəndaşların  pensiya  təminatı 

haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununun 21-ci maddəsinə əsasən yaşa görə 

pensiyalara əlavələr aşağıdakı qaydada müəyyən edilmişdir: 

Cədvəl

 


Kataloq: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı

Yüklə 5,82 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə