Arxiv” tushunchasining paydo bo‘lishi va ahamiyati



Yüklə 18,44 Kb.
səhifə1/2
tarix20.11.2023
ölçüsü18,44 Kb.
#161960
  1   2
3.TRXCU-21.KARIMXONOV BAHODIRXON


Arxiv” tushunchasining paydo bo‘lishi va ahamiyati
Insoniyat taraqqiyotining muayyan bosqichida xo'jalik va ijtimoiy munosabatlarning rivojlanishi ibtidoiy jamoa tuzumining yemirilishiga hamda davlatchilikning vujudga kelishiga olib keldi . Deyarli bir vaqtda ijtimoiy zarurat tufayli yozuv ham paydo bo'ldi . Qadimiy davlatlar o'zlarining ijtimoiy funksiyalarini bajarish jarayonida turli hujjatlar ( qonunlar , farmonlar , mulk va soliq hisobotlari va h . ) tuzish hamda ularni saqlashga ehtiyoj sezdilar . Shu tariqa hujjatlarni saqlaydigan muassasalar - arxivlar paydo bo'ldi .
“ Arxiv " atamasi lotincha " arxivum " so'zidan olingan bo'lib , o'zbek tilida " mahkama, " muassasa " degan ma'noni bildiradi . Lekin bu so'z hozirgi kunda boshqacha ma'noda qo'llaniladi . Arxiv deganda biz odatda faqat hujjatlar saqlanadigan muassasani tushunamiz . Arxivlarda turli idoralar , korxonalar , tashkilotlar , shuningdek ayrim shaxslar faoliyati jarayonida yaratilgan va to'plangan hujjatlar va materiallar saqlanadi.
Arxeologik tadqiqotlarning guvohlik berishicha , arxivlar qadimgi zamonlarda , yozuv paydo bo'lishi bilan bir vaqtda vujudga kelgan . Mesopotamiya , Misr va Kichik Osiyoda ibodatxonalar va quldorlar saroylarida dastlabki arxivlar mavjud bo'lganligi aniqlandi . Bu arxivlarda o'sha davrdagi qonunlar matni , sud hujjatlari , podsholarning farmoyishlari va boshqa hujjatlar saqlanar edi . Mazkur hujjatlar sopol lavhlarga , randalangan taxtachalarga , papirus va oshlangan charm ( pergament ) ga bitilgan .
Qadimgi Yunonistonning Knoss shahri xarobalarida ( Krit oroli ) yirik arxivning qoldiqlari topildi . Antik davrda Afina shahridagi arxivlar , ayniqsa , Metroon ibodatxonasi qoshidagi arxiv dong taratgan edi . Qadimgi Rimda arxivlar dastlab kohinlar tasarrufida bo'lgan . Rimdagi eng qadimiy arxiv Senat arxivi bo'lib , bu hujjatgoh Saturn ibodatxonasida joylashgan edi . Mazkur arxivda senat va respublika mahkamalarining hujjatlari , senzorlarning aholini ro'yxatga olishi bilan bog'liq materiallar va boshqa muhim hujjatlar saqlanardi . Rim saltanati davrida esa yozma hujjatlar saqlanadigan arxiv imperatorlar saroyida joylashtirildi . G'arbiy Rim saltanatining halokatidan so'ng Rim imperatorlari . arxivining davomchisi Vizantiya arxivi bo'ldi .
Ilk o'rta asrlarda G'arbiy Yevropada qirollar , yirik feodallar va monastirlarning arxivlari vujudga keldi . Ularning orasida eng yirigi V asarda tashkil etilgan Vatikan arxivi hisoblanadi . Vatikan arxivi hozirgi kunda ham mavjud bo'lib , bu yerda Yevropaning o'rta asrlar tarixini o'rganish uchun zarur bo'lgan nodir va qimmatli hujjatlar majmuasi saqlanmoqda .
Yevropada markazlashgan davlatlarning tashkil topishi va rivojlanishi natijasida mayda arxivlarning yiriklashish jarayoni kuzatiladi . Qirollar arxivlari bo'ysundirilgan feodallarning arxivlari hisobiga kengayib bordi. Qirollar arxivlari g'oyat maxfiy tarzda saqlanar edi. Yevropada qirolik hokimiyatining kuchayishi va umumdavlat boshqaruv muassasalarining shakllanib borishi natijasida muassasa arxivlari paydo bo'ldi . Muassasa arxivlarining faoliyati o'zaro bog'lanmaganligi oqibatida hujjatlar nihoyatda tarqoq holda saqlanar edi.
XVIII - XIX asrlardagi burjua inqiloblari arxiv ishlarida tub o'zgarishlarga olib keldi . Burjuaziya qator mamlakatlarda arxiv ishlarini markazlashtirdi . Arxivlarni boshqarish uchun maxsus muassasalar ta'sis etildi . Masalan , 1794 yilda Fransiyada Konvent maxsus dekret qabul qilib , markaziy davlat arxivini tashkil etdi . Mazkur arxivga umumdavlat boshqaruv organlarining hujjatlarini topshirish shart etib qo'yildi . Joylardagi davlat organlari hujjatlari departamentlar arxivlariga topshirilishi shart edi . Fransiyada arxiv ishi sohasidagi bu islohot qator boshqa davlatlar uchun namuna bo'ldi. Ular ham Fransiya singari davlat arxiv tizimini tuzdilar . Lekin Angliya va AQSh singari mamlakatlarda o'sha vaqtda ham , hozir ham yagona davlat arxiv tizimi barpo qilinmadi . Bu yerdagi markaziy , viloyat va shahar arxivlarining har biri mustaqil ravishda faoliyat ko'rsatib kelmoqda .
XIX asrda qator Yevropa mamlakatlari va AQShda arxivlarining eshiklari tadqiqotlar uchun ochildi . Natijada arxiv hujjatlaridan ilmiy maqsadlarda foydalanish va ularni nashr etish imkoniyati paydo bo'ldi. Ko'p mamlakatlarda maxsus arxivshunos kadrlarni tayyorlash yo'lga qo'yildi . 1821 yilda Fransiyada ilk arxiv instituti Xartiyalar maktabi ochildi .
Hozirgi kunda jahonning barcha mamlakatlarida minglab arxivlar faoliyat ko'rsatmoqda . Ularning orasida har bir davlatning markaziy ( yoki milliy ) arxivlari o'zlarining noyob hujjatlarga boyligi bilan ajralib turadi . Londondagi Davlat arxivi , Parijdagi Milliy arxiv , Rimdagi Markaziy davlat arxivi , Koblens shahridagi Federal Arxiv (GFR), Vashingtondagi Milliy arxiv , Moskvadagi Rossiya Markaziy davlat arxivi , Dehlidagi Milliy arxiv , Qohiradagi Markaziy davlat arxivi jahondagi eng yirik arxivlar qatoriga kiradi .
O'zbekiston arxivlari jahondagi eng yirik arxivlar bilan yaqindan aloqa o'rnatganlar . Masalan , 2003 yilda O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Bosh Arxiv boshqarmasi AQShning Xolokast yodgorligi kengashi va uning Vashingtondagi muzeyi o'rtasida arxiv sohasi bo'yicha bitim imzolandi .
Hozirgi kunda arxivlar butun jahon miqyosida o'z faoliyatlarini muvofiqlashtirib , hamkorlik qilmoqdalar . 1948 yilda YuNESKO qoshida Xalqaro Arxiv Kengashi tashkil etildi . O'zbekiston arxiv muassasalari ham mazkur xalqaro tashkilotning a'zosidir . Xalqaro Arxiv Kengashi turli davlatlar arxivlari o'rtasida aloqalarni yo'lga qo'yish , hujjatlarni saqlash va ularni himoya qilish borasida katta ishlarni amalga oshirmoqda . Bu xalqaro tashkilot 1981 yildan boshlab " Archivum " nomli jurnal nashr etmoqda. Parijda arxivshunoslarning xalqaro kursi faoliyat ko'rsatmoqda .
Yangi zamonda arxivlarda saqlanayotgan hujjatlar sonining keskin oshganligi tufayli ularni saqlash va foydalanish bilan bog'liq ishlar tobora murakkablashib bordi . Natijada , hujjatlarni hisobga olish , ularni bir tizimga solish va ro'yxatga olishning yangi - yangi usullari ishlab chiqildi va amalda qo'llanildi . Shu tariqa arxivshunoslik fani paydo bo'ldi.
Arxivshunoslik muhim ijtimoiy ahamiyatga hujjat va materiallarni turkumlash , ularni bir tizimga solish , saqlash , ulardan ilmiy va amaliy maqsadlarda foydalanish to'g'risidagi fandir . Mazkur ko'makchi tarix fani arxiv ishining umumiy qonuniyatlarini , hujjat va materiallarni tanlab olish va saqlash , ulardan foydalanish tamoyillarini ishlab chiqadi .
Hozirgi kunda hujjat va materiallarning umumiy miqdori va turlari nihoyatda ko'pdir . Shuning uchun ham arxivshunoslik fanini rivojlantirmasdan , hujjatlarni saralash va saqlashning zamonaviy usullarini egallamasdan turib arxiv ishini to'g'ri yo'lga qo'yish amri maholdir . Arxivshunoslik asoslarini yaxshi bilish bo'lajak tarixchi uchun g'oyat muhimdir.
Arxiv hujjatlari bilan ishlash uslublarini egallash ilmiy - tadqiqotlar uchun yo'l ochib beradi , bakalavriat va magistraturada tahsil olayotgan talabalarga yuqori ilmiy saviyadagi bitiruv - malakaviy ishlar va magistrlik dissertasiyasi tayyorlash imkonini beradi . Mazkur fanni o'rganish arxivshunos kadrlar tayyorlash nuqtai nazaridan ham zarur . Hozirgi kunda ayrim kasb - hunar kollejlarida " Hujjatshunoslik , arxivshunoslik " mutaxassisligi bo'yicha o'rta maxsus ma'lumotli kadrlar tayyorlashga kirishildi . Lekin respublikamizning birorta universitet yoki institutida oliy ma'lumotli arxivshunoslar tayyorlanmaydi . Shu boisdan bu fanni tarix fakulteti talabalariga o'rgatish arxivlarni oliy malakali kadrlar bilan ta'minlash uchun ham muhimdir .
Arxivshunoslik kursini o'rganish jarayonida biz O'zbekistonda arxiv muassasalarining vujudga kelishi , ularning rivojlanish bosqichlari , arxivlarning hozirgi ahvoli , faoliyatining asosiy yo'nalishlari bilan tanishib boramiz . Shu bilan birga arxivlarning maqsad va vazifalari , arxivlarga topshiriladigan hujjatlarni tanlash va saralash , ularni saqlash va turkumlash , hisobga olish , ulardan foydalanish usullarini o'rganamiz .
O'zbekiston hududida istiqomat qilayotgan xalqlarning tarixi qadim o'tmishga borib taqaladi . Yashab turgan hududimiz umumjahon sivilizatsiyasi beshiklaridan biri bo'lganligini aniqlashda arxeologik qazishmalardan topilgan eksponatlar bilan bir qatorda arxiv hujjatlarining o'rni ham beqiyosdir . Fanning dolzarbligi shundan iboratki , talaba yoshlarning O'zbekistonda arxiv ishi tarixi fani bo'yicha bilim va dunyoqarashni boyitish , ularda noyob hujjatlarga nisbatan qiziqishni uyg'otish , fanning tarixiy va nazariy xususiyatlarini jamiyatimizda olib borilayotgan ishlar orqali amalga oshirishga qaratilganligi bilan belgilanadi.
O'zbekistonda arxiv ishi tarixi fani yoshlarga xalqimizning o'tmishini aks ettiruvchi qadimgi va bugungi arxivlar tarixi haqida bilim berish bilan chegaralanib qolmaydi . Ushbu fan yoshlarni moddiy va ma'naviy merosni asrab - avaylaydigan vatanparvar , ma'naviy jihatdan komil fuqaro yetib tarbiyalashga xizmat qiladi . O'zbekiston Respublikasi birinchi prezidenti ta'kidlab o'tganidek " Ma'naviyatni tiklash , tug'ilib o'sgan yurtida o'zini boshqalardan kam sezmay , boshini baland ko'tarib yurishi uchun insonga , albatta tarixiy xotira kerak . Kim bo'lishidan qat'iy nazar , jamiyatning har bir a'zosi o'z o'tmishini yaxshi bilsa , bunday insonlarni yo'ldan urish , har xil aqidalar ta'siriga olish mumkin emas . Tarix saboqlari insonni hushyorlikka o'rgatadi , irodasini mustahkamlaydi ( Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo'q . -T .: " Sharq " , 1998.-B. 8-9 ) .
O'zbekistonning arxiv ishi tarixi fani orqali arxivlarning davlat va jamiyat ravnaqidagi qadrini talabalarga tushuntirish , ularni arxiv hujjatlarini chuqur tushunishi , tahlil va tadqiq etish malakasini hosil etish va jamoatchilikni arxiv ishi tarixi , mavzu va g'oyaning mohiyati bilan tanishtirishga ko'maklashishdan iborat . Shuningdek , jamiyatning ma'naviy manzarasini arxiv hujjatlaridagi manbalar bo'yicha boyitish , bozor iqtisodiyoti sharoitida tarixiy xotiramizni aks ettiruvchi arxivlarni mablag ' va qiymat keltiruvchi hodisaga aylanib ketishiga yo'l qo'ymaslik uchun amaliy ko'rsatmalar beradi .

Yüklə 18,44 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin