AZƏrbaycan respubl kasi təhs L naz rl y azərbaycan döVLƏt qt sad un vers tet mag stratura m



Yüklə 0,61 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə6/7
tarix21.04.2017
ölçüsü0,61 Mb.
#15053
1   2   3   4   5   6   7

3.2.  onlaşdırıcı şüalardan və radioaktiv tullantılardan mühafizə yolları 

Antropogen  təsirli  ionlaşdırma  mənbələrinin    buraxıla  bilən  təsiredici 

səviyyəsi  hər  bir  ölkənin  radiasiya  təhlükəsizliyi  nöqteyi-nəzərindən  baxılır  və 

normalaşdırılır.Bu  normalara  əsasən  bilavasitə  ionlaşdırıcı  şüalanma 

mənbələrində işləyən şəxslər iki qrupa bölünürlər. 

B qrupu. Bu qrupa məhdud sayda şəxslər aid edilir ki, onların yaşayış və 

yaxud iş yerləri radioaktiv şüalanma mənbələrinin təsirinə məruz qala bilərlər. 

C  qrupu.  Bu  qrupa  ionlaşdırıcı  şüalanma  təsirinə  böyük  əhali  kütləsi 

(respublika,region,rayon) məruz qalmış olur. 

B  qrupuna  daxil  olan  şəxslər  üçün  şüalanma  dozasının  il  ərzində  həddi 

aşağıdakı  kimi  qiymətləndirilib.Yuxarıda  göstərilənlərə  əlavə  olaraq 

qiymətləndirmədə  insanın  ionlaşdırıcı  şüalanmaya  həssas  olan  üzvləri 

(orqanları) şərti olaraq üç qrupa ayrılır [ 1, 2] : 

I qrup- bütün bədən ümumilikdə və onurğa beyni; 

II  qrup  -  əzələlər,  qalxanabənzər  vəzi,  piy  hüceyrələri,  qara  ciyər, 

böyrəklər, dalaq, mədə-bağırsaq traktı, göz bülluru və s. 

III qrup – dəri örtüyü,sümüklər,oynaqlar və s. 

Cədvəl 17. 

Müxtəlif qrupa aid olan orqanların şüalanma 

həddi.(Zivertlə

Orqanların qrupları 

II 


III 

Ş

üalanma dozasının həddə,Zv/il 



0,005 

0,015 


0,03 

  

Daxili  şüalanma  olduğu  hallarda  radionuklidlərin  yaratdığı  şüalanmanın 



illik  həddi  (Ş H)  suyun,  qidanın  və  havanın  tərkibində  onların  həcmi 

konsentrasiyasının dozası (KD) əsas götürülür. 



Xarici  şüalanma  olduğu  halda  isə  dozanın  buraxıla  bilən  gücü  (DBG)- 

hissəciklərin  buraxıla  bilən  sıxlığı  (HBS)  və  səthin  (torpağın)  buraxıla  bilən 

çirklənməsi  (BÇ) əsas götürülür. 

KD  hesablanarkən  il  ərzində  qəbul  olunmuş  radionuklidlərin  insan 

orqanizminə qəbul olunmuş su, qida və atmosfer havasının həcminə nisbəti ilə 

təyin olunur. B qrupu üçün havanın həcmi 7,3·10

6

 litr/il təşkil edir. Suyun həcmi 



isə  800  l/il  təşkil  edir.  Cədvəl  12-də  atmosfer  havasının  tərkibində  daxil  olan 

müxtəlif elementlər üçün KD-nin qiyməti göstərilmişdir. 

Atmosfer  havasının  tərkibində  naməlum  tərkibli  radionuklidlərdən  olan 

Ş

H və KD-in qiyməti uyğun olaraq 3,7 Bk/il : 3,7·10



-7

Bk/l təşkil edir [ 3,14]. 

Göstərilən parametrlər suyun tərkibində uyğun olaraq 1,11·10

3

 Bk/l; 1,11 



Bk/l-dir. 

Cədvəl 18. 

Atmosfer havasının tərkibində əsas radionuklidlərin 

konsentrasiya dozası (KD) 

Radionuklidlər 

KD,Bk/l 

Radionuklidlər 

KD,Bk/l 

41

Ar (Arqon) 



1,81 

133


Xe (Ksenon) 

51,8 


85

 Kr (Kripton) 

96,2 

135


Xe (Ksenon) 

9,25 


88

Kr (Kripton) 

1,15 

137


Xe (Ksenon) 

2,15 


 

Yaşayış  və  inzibati  binaların  ionlaşdırıcı  şüalanmadan  mühafizə  etmək 

üçün  onların  ətrafında  sanitar-müdafiə  zonaları  yaradılmalıdır.  Sanitar-müdafiə 

zonalarının  ölçülərini  müəyyənləşdirmək  üçün  əsasən  il  ərzində  tənəffüs  və 

qidalanma  prosesində  orqanizmə  düşən  radioaktiv  maddələrin  buraxla  bilən 

həddi  götürülür.  Bu  zonada  müəyyən  məhdudiyyətlər  qoyulur  və  radiasiya 

nəzarəti həyata keçirilir. 


Radioaktiv  maddələrlə  işləyən  müəssisələrdə  nəzərdə  tutulmayan 

radioaktiv  tullantıların  buraxıla  bilən  həddə  yaxın  və  ondan  yuxarı  olmasının 

təsirinin nəzərə alınması üçün müşahidə zonaları yaradılır. Müşahidə zonalarının 

sahəsi  adətən  sanitar-müdafiə  zonalarının  sahəsindən  3-4  dəfə  böyük  olur  və 

orada radiasiya nəzarəti həyata keçirilir. 

Atom  sənayesi  və  nüvə  energetikası  sahələri  üçün  sanitar-müdafiə 

zonalarının eni əhalinin sayından asılı olaraq aşağıdakı kimi seçilir [ 16]: 

Cədvəl 19. Ş

üalanma mənbəyindən sanitar-mühafizə zolaqlarının eni. 

Ə

halinin sayı,min nəfər 



Məsafə,km 

100 və daha çox 

10 

300 və daha çox 



25 

500 və daha çox 

30 

1,0-2,0 mln 



40 

 

Ə



traf mühitdə ionlaşdırıcı şüalanmanın əsas mənbələrindən biri radioaktiv 

tullantılardır.  Radioaktiv  tullantılar  bərk,maye  və  qaz  halında  olub  aktivlik 

xüsusiyyətlərinə görə zəif,orta və güclü qruplara bölünürlər. 

Maye  radioaktiv  tullantılar  xüsusi  aktivlik  dərəcəsinə  görə  aşağıdakı 

cədvəldə göstərilən 3 qrupa bölünür [ 10]. 

Cədvəl 20. 

Maye radioaktiv tullantıların xüsusi aktivlik dərəcələri. 

Maye tullantının qrupu 

Xüsusi aktivlik 

Tullantıya təcrübi 

münasibət 

Aktivliyi zəif olan 

˂

3,7·10


5

 

Təmizlənmir və ətraf 



mühitə buraxılır 

Aktivliyi orta olan 

3,7·10

5

-dən 3,7·10



7

-ə 


Təmizlənmir və ətraf 

qədər 

mühitə buraxılır 

Aktivliyi yüksək olan 

3,7·10



10

 

Saxlanılmağa 



göndərilir.Emaldan sonra 

basdırılır.  

 

Təsərrüfat-məişət  kanalizasiya  sisteminə  radioaktiv  tullantılar  o  zaman 



buraxıla  bilər  ki,  suda  radioaktiv  elementlərin  qatılığı  KD-nin  miqdarından  10 

dəfədən çox olmasın.  

Maye  tipli  radioaktiv  tullantıların  quyulara,  xəndəklərə  süzülmək  üçün 

torpağa  verilməsi,  həmçinin  balıq  yetişdirilən  su  hövzələrinə  buraxılması  qəti 

qadağan olunur. 

Ə

gər  tullantıların  miqdarı  gün  ərzində  200  litrdən  çox  deyilsə,  o  xüsusi 



tutumlara  qablaşdırılıb  və  basdırılması  üçün  lazımi  yerlərə  göndərilir.  Əgər 

radioaktiv çirklənmiş suyun miqdarı gün ərzində 200 l-dən çox olarsa və onun 

aktivliyi  10  KD-dən  yuxarı  olarsa,  müəssisə  təmizləyici  qurğusu  olan  xüsusi 

kanalizasiya  ilə  təmin  olunmalıdır.  Bu  kanalizasiyada  su  dezaktivasiya 

olunduqdan sonra, təkrar olaraq texnoloji prosesə qaytarılmalıdır. 

Zəif  və  orta  aktivlik  dərəcəsinə  malik  olan  suların  təmizlənməsi  üçün 

xüsusi üsullardan (ion mübadiləsi, kimyəvi üsul və s. ) istifadə olunur [ 19]. 

Bərk  radioaktiv  tullantılar  o  zaman  radioaktiv  hesab  olunurlar  ki,  α 

ş

üalanmaları  üçün  onların  xüsusi  aktivliyi  7,4·10



3

Bk/kq  (transuran  elementlər 

üçün  3,7·10

2

Bk/kq,  β  –  şüalanma  7,4·10



4

Bk/kq,  γ  –şüalanması  üçün  1·10

-

7

q·ekv·radiy/kq olsun. 



Ə

gər  bərk  tullantıların  radioaktivliyi  yuxarıda  göstərilən  qiymətlərdən 

aşağıdırsa,  o  toplanılıb  basdırılmağa  göndərilir.  Əgər  toplanmış  tullantıların 

tərkibində yarımparçalanma müddəti 15 gündən artıq olan radionuklidlər olarsa, 



onu  xüsusi  konteynerlərə  toplayıb  15-20  gün  saxladıqdan  sonra  basdırılmağa 

göndərilməlidir. 

Radioaktiv tullantılar xüsusi yerlərdə, xüsusi konteynerlərdə basdırılır. Bu 

yerdən  1  m.  məsafədə  şüalanma  güçünün  dozası  0,1mZv/saat-dan  artıq 

olmamalıdır. 

Basdırılan yerlərə radioaktiv tullantıların daşınması xüsusi təchiz olunmuş 

avtomobillərlə həyata keçirilir (maye tullantılar xüsusi sisternalarda daşınır). 

Aktivlik dərəcəsi aşağı olan tullantıların basdırılması üçün rezervuar tipli 

xəndəklərdən istifadə etmək olar. Aktivliyi orta və yüksək olan tullantılar ,ciddi 

təhlükə  mənbəyi  hesab  olunurlar.  Bunlar  basdırılmazdan  qabaq  bərk  hala 

salınmalı, sonra isə dərinliyi 300-1000 m olan yeraltı şaxtalarda basdırılmalıdır. 

Böyük  aktivliyə  malik  olan  tullantılar  basdırıldıqdan  sonra  böyük  enerji 

ayrıldıqdan  partlayış baş verə  bilər.Belə  tullantıların okeanda böyük dərinlikdə 

xüsusi konteynerlərdə basdırılması məqsədəuyğun hesab olunur. 

Beynəlxalq  atom  agentliyinin  (MAQATE)  tövsiyələrinə  uyğun  olaraq 

radioaktiv tullantıların  basdırılması  xüsusi  proqram  əsasında həyata  keçirilməli 

və basdırılan ərazidə  müxtəlif məsafələrdə nəzarət məntəqələri yaradılmalıdır [ 

4]. 


Bu  tullantılar  aktivliyi  aşağı  səviyyədə  olan  tullantılar  hesab  olunub, 

borular vasitəsilə ətraf mühitə atılaraq atmosferdə səpələnir. 

Radioaktiv qazların təmizlənməsi üçün bütün mövcud toz tutucularından 

istifadə  olunur.  Yüksək  dispers  hissəciklərin  tutulması  üçün  müxtəlif 

konstruksiyalı süzgəclərdən geniş istifadə olunur. 

Yüksək  aktivliyə  malik  olan  qaz  tullantılarının  emal  olunması  üçün 

onların  tərkibində  olan  radionuklidlərin  qatılığını  artırmalı  və  sonradan 

saxlanılması üçün basdırılmalıdır. 



Havadəyişdiricilərin  tullantılan  radioaktiv    inert  qazlardan  (R O) 

təmizlənməsi  üçün  qazqolderdən  istifadə  olunur.Bunların  iki  prinsipi  ona 

ə

saslanmışdır  ki,  yarımparçalanma  müddəti  az  olan  (saatlarla)  radionuklidlərin 



(

82

Ar-1,82 saat, 



72

Kr-1,14 saat, 

88

Kr-2,77 saat) bu sistemdə olduqları müddətdə 



parçalanmaya  görə  aktivliyinin  azalmasına  əsaslanmışdır.  Qazqolderlərin 

hesabatı  qalm  a  müddətinin  təyini  ilə  başlayırlar  və  bu  aşağıdakı  kimi  təyin 

olunur: 

              

τ

 =2,3     A



baş         

T

1/2

 

                       A



son

                

0,693


 

Burada A



baş

, A

son

  -

 

uyğun olaraq başlanğıc və sonda maddənin aktivliyidir, 



T

1/2

 – radionuklidlərin yarımparçalanma müddətidir. 

Konstruktiv  göstəricilərin  daxil  olması  üçün  qazqolderdə  qazın  sürəti 

təxminən 0,3m/san götürülür. 

Radioaktiv  inert  qazların  adsorbsiya  üsulu  ilə  təmizlənməsi  geniş 

yayılmışdır. 

Təmizlənəcək 

qaz 


istilik 

mübadiləsinə,nəmləşdirici 

seperatora,oradan isə  aerozol süzgəcinə  verilir. Süzgəcdən sonra  qazlar  yüksək 

dərəcədə qurudulması üçün xüsusi seolitlə doldurulmuş kolona ötürülür. Burada 

adsorbsiya  temperaturuna  qədər  qızdırılır.  Qurutma  prosesi  istilik  ayrılması  ilə 

getdiyindən ,qaz əvvəlcə istilik mübadiləedicisinə , sonra isə kömür adsorberinə 

verilir. Havanın qurğuda hərəkətini havavurucu təmin edir. Tənzimləmə prosesi 

xüsusi ventil vasitəsi ilə aparılır. Quruducu seolit kolonlar periodik iş rejimində 

işləyirlər.  Kolonun  birində  qazın  qurudulması  ,digərlərində  isə  isti  hava  ilə 

regenerasiyası  aparılır.  Regenerasiya  aparılan  isti  hava  6  elektrokalorifer  və  7 

tənzimləyici  vasitəsi  ilə  təmin  olunur.  Radiasiya  nəzarəti  ionlaşdırıcı 

ş

üalanmanın dozimetrlər vasitəsi ilə ölçülmə yolu ilə həyata keçirilir. 



 

3.3.Azərbaycan  Respublikasında  radiasiya  təhlükəsizliyinin 

təmini aspektləri. 

Respublikada radiasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi sahəsində

 

hüquqi 


tənzimləmə      Azərbaycan  Respublikasının    normativ  hüquqi

 

aktları  ilə  həyata 



keçirilir.

 

Azərbaycan  Respublikasının  Qanunları  və  digər  normativ  hüquqi  aktları 



radiasiya təhlükəsizliyinə və onun bu Qanunla müəyyən edilmiş təminatına olan 

tələblərin səviyyəsini azalda bilməz. 

Radiasiya  təhlükəsizliyi  sahəsində  Azərbaycan  Respublikasının  qoşulduğu 

beynəlxalq  müqavilələrin  nəzərdə  tutduğu  qaydalar  Azərbaycan  Respublikası 

qanunvericiliyinin  mövcud  müddəalarından  fərqlidirsə,  onda  beynəlxalq 

müqavilələrin qaydaları tətbiq olunur. 

 

Radiasiya təhlükəsizliyinin təmin olunmasının əsas prinsipləri aşağıdakılardır:



 

Normalaşdırma  prinsipi  —  əhalinin  bütün  ionlaşdırıcı  şüalanma 

mənbələrindən  aldıqları  fərdi  dozanın  miqdarı  yol  verilən  dozadan  yüksək 

olmaması; 

Ə

saslandırma  prinsipi  —  ionlaşdırıcı  şüa  mənbələrindən  istifadə  zamanı 



insan və cəmiyyətə veriləcək fayda təbii radiasiya fonuna əlavə olunan şüalanma 

dozası nəticəsində yarana bilən zərərin riskindən artıq olmadıqda belə istifadə ilə 

bağlı bütün fəaliyyət növlərinin qadağan olunması; 

Optimallaşdırma  prinsipi  —  ionlaşdırıcı  şüa  mənbələrinin  istifadəsi  zamanı 

iqtisadi  və  sosial  amillə  nəzərə  alınmaqla  fərdi  şüalanma  dozasının  və 

ş

üalanmaya  məruz  qalan  şəxslərin  sayının  mümkün  qədər  aşağı  səviyyədə 



saxlanılması. 

Radiasiya  qəzası  zamanı  radiasiya  təhlükəsizliyinin  təmin  olunmasında 

aşağıdakılar əsas götürülməlidir [ 18]: 

-

  radiasiya qəzasının nəticələrini ləğv etmək üçün nəzərdə tutulan tədbirlər 



zərərdən çox fayda verməlidirlər; 

-

  radiasiya qəzasının nəticələrinin ləğvi üzrə fəaliyyətin növləri və miqyası 

ionlaşdırıcı şüalanma dozasının maksimum azalmasını təmin etməlidirlər. 

Radiasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün aşağıdakı tədbirlərin həyata 

keçirilməsi nəzərdə tutulur [ 20]: 

-

  təşkilati-hüquqi,  mühəndis-texniki,  sanitariya-gigiyena,  tibbi-profilaktik, 



təlimat və təhsil xarakterli tədbirlər kompleksinin;  

-

  dövlət  və  yerli  özünüidarə  orqanları,  ictimai  birliklər,  hüquqi  və  fiziki 



şə

xslər  tərəfindən  radiasiya  təhlükəsizliyi  sahəsində  qayda,  norma  və 

normativlərə əməl olunma tədbirlərinin; 

-

  radiasiya  şəraiti  və  radiasiya  təhlükəsizliyi  tədbirləri  haqqında  əhaliyə 



məlumat verilməsi. 

Radiasiya  təhlükəsizliyinin  təmin  olunması  sahəsində  dövlət  orqanlarının 

səlahiyyətləri aşağıdakılardır: 

-

  dövlət siyasətinin müəyyənləşdirilməsi və onun həyata keçirilməsi; 



-

  müvafiq qanunvericilik aktlarının, digər normativ hüquqi aktların işlənib 

hazırlanması, qəbul edilməsi və onlara əməl olunmasına nəzarət;  

-

  dövlət proqramının hazırlanması və həyata keçirilməsi;  



-

  radiasiya təsiri nəticəsində əhalinin sağlamlığına və əmlakına dəyə bilən 

zərərin  yüksək  riski  ilə  əlaqədar  kompensasiyanın  növləri  və  miqdarının 

təyin olunma qaydalarının müəyyənləşdirilməsi; 

-

  radiasiya qəzası baş vermə təhlükəsi yaranarsa, çevik tədbirlərin təşkili və 



həyata keçirilməsi; 

-

  radiasiya  qəzası  nəticəsində  əhalinin  sağlamlığına  və  əmlakına  dəyən 



zərərin ödənilməsi qaydasının müəyyənləşdirilməsi; 

-

  əhalinin radiasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, o cümlədən şüalanma 



dozasının  uçotu  və  ona  nəzarət  sahəsində  vahid  dövlət  idarəetmə 

sisteminin yaradılması və onun fəaliyyətinin təmin olunması; 

-

  radiasiya  qəzası  nəticəsində  radioaktiv  çirklənmələrə  məruz  qalmış 



ə

razilərdə iş və yaşayışın xüsusi rejiminin müəyyən edilməsi; 



-

  müvafiq  ərazilərin  radiasiya  şəraiti  haqqında  sakinlərə  informasiya 

verilməsi; 

-

  radiasiya  qəzası  nəticəsində  şüalanmaya  məruz  qalmış  əhaliyə  kömək 



göstərilməsinin təşkili və ona nəzarət; 

-

  radiasiya  qəzası  nəticəsində  radioaktiv  çirklənməyə  məruz  qalmış 



ə

razilərdə təbii qoruqların — nadir bitki və heyvan növlərinin mühafizəsi 

üçün tədbirlər görülməsi; 

-

  strateji  nüvə  materiallarının,  radioaktiv  maddələrin  və  digər  ionlaşdırıcı 



ş

üa  mənbələrinin  idxal  və  ixracının,  onların  tranzit  ötürülməsinin,  ölkə 

ə

razisində  daşınmasının  tənzimlənməsi  və  fəaliyyət  növlərinə  nəzarətin 



həyata keçirilməsi; 

-

  radiasiya  təhlükəsizliyinin  təmin  edilməsi  sahəsində  Azərbaycan 



Respublikasının  beynəlxalq  əməkdaşlığının  həyata  keçirilməsi  və 

beynəlxalq müqavilələr üzrə öhdəliklərin yerinə yetirilməsi. 

Radiasiya  təhlükəsizliyinin  təmin  edilməsi  sahəsində  yerli  özünüidarə 

orqanlarının  səlahiyyət  və  vəzifələri  Azərbaycan  Respublikasının  müvafiq 

qanunvericilik aktları ilə müəyyən edir. 

Radiasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi sahəsində dövlət idarəetməsini və 

nəzarətini  öz  səlahiyyətləri  çərçivəsində  müvafiq  icra  hakimiyyəti  orqanları 

həyata keçirirlər. 

Radiasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi sahəsində dövlət idarəetməsini və 

nəzarətini  həyata  keçirən  müvafiq  icra  hakimiyyəti  orqanlarının  fəaliyyəti 

qanunvericiliklə tənzimlənir. 

Fövqəladə  vəziyyətin  qüvvədə  olduğu  müddət  ərzində  onun  tətbiq  edildiyi 

ə

razidə radioaktiv məhsulları istehsal və istifadə edən təşkilat və müəssisələrin 



fəaliyyəti  qanunvericiliklə  müəyyən  edilmiş  qaydada  tam  və  ya  qismən 

dayandırıla bilər.  



Radiasiya  təhlükəsizliyinin  təmin  edilməsi  sahəsində  tədbirləri  həyata 

keçirmək  üçün  dövlət  proqramları,  o  cümlədən  ərazi  (regional)  proqramlar 

hazırlanır.  

Radiasiya  təhlükəsizliyinin  təmin  edilməsi  sahəsində  dövlət  proqramların 

yerinə yetirilməsi tədbirlərinin maliyyələşdirilməsi dövlət büdcəsinin vəsaiti və 

qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş digər mənbələr hesabına həyata keçirilir. 

Radiasiya 

təhlükəsizliyinin 

təmin 

edilməsi 



sahəsində 

dövlət 


normalaşdırılması  sanitariya-gigiyena  norma,  qayda  və  normativlərinin, 

radiasiya təhlükəsizliyi qaydalarının, dövlət standartlarının, əməyin mühafizəsi, 

tikinti  norma  və  qaydalarının  radiasiya  təhlükəsizliyi  haqqında  sərəncamverici, 

təlimat və başqa sənədlərin qəbul edilməsi ilə həyata keçirilir.  

Radiasiya  təhlükəsizliyinin  təmin  edilməsi  sahəsində  sanitariya  norma  və 

qaydaları, gigiyena normativləri Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə 

müəyyən  olunmuş  qaydada  müvafiq  icra  hakimiyyəti  orqanı  tərəfindən  təsdiq 

edilir. 


onlaşdırıcı  şüa  mənbələrindən  istifadə  edildikdə  Azərbaycan  Respublikası 

hüdudlarında 

ş

üalanmanın 



aşağıdakı 

ə

sas 



gigiyena 

normativləri 

müəyyənləşdirilir [ 17]: 

-

  əhali  üçün  orta  illik  yol  verilən  doza  0,001  zivertə  bərabərdir  və  ya 



insanın  bütün  həyatı  dövründə  (70  il)  yol  verilən  doza  0,07  zivert  (zv) 

qəbul  olunur.  Ardıcıl  beş  il  ərzində  orta  illik  yolverilən  doza  0,001 

zivertdən artıq olmamalıdır; 

-

  radiasiya  qurğularında  işləyənlər  üçün  yol  verilən  orta  illik  doza  0,02 



zivertə  və  ya  həyatının  müəyyən  fəaliyyəti  dövründə  (50  il)  yol  verilən 

doza 1 zivertə bərabər götürülür. Əgər ardıcıl beş il ərzində orta illik yol 

verilən  doza  0,02  zivertdən  böyük  olmazsa,  onda  bu  beş  ilin  ayrı-ayrı 

illərində orta illik yol verilən doza 0,05 zivertə çata bilər. 

Bu Qanunla müəyyən olunmuş yol verilən şüalanma dozasının həddinə təbii 

radiasiya fonunun və ya texnogen təsirlə dəyişilmiş radiasiya fonunun yaratdığı 



dozalar,  habelə  vətəndaşların  (xəstələrin)  diaqnostika  və  müalicəsi  zamanı 

rentgen-radioloji  və  digər  mənbələrdən  aldıqları  dozalar  daxil  deyil.  Şüalanma 

dozalarının  qəbul  olunmuş  hədləri  insan  orqanizminin  və  onun  ayrı-ayrı 

orqanlarının  şüalanmaya  məruz  qalması  zamanı  yol  verilə  bilən  dozaların 

müəyyənləşdirilməsi üçün ilkin hədlər kimi qəbul edilə bilər. 

Radiasiya  qəzası  şəraitində  məhdud  zaman  intervalında  sanitariya-gigiyena 

norma və qaydaları ilə müəyyənləşdirilmiş dozadan artıq dozalara da yol verilə 

bilər. 


Ə

hali  şüalanmaya  məruz  qaldıqda  bu  maddədə  müəyyənləşdirilmiş 

ş

üalanmanın əsas gigiyena normativləri (dozanın yol verilə bilən həddi) ölkənin 



müxtəlif  əraziləri  üçün  müvafiq  icra  hakimiyyəti  orqanı  tərəfindən  konkret 

sanitariya-gigiyena  və  ekoloji  şəraitin,  əhalinin  sağlamlıq  vəziyyətini,  ətraf 

mühitin başqa amillərinin insana təsir səviyyəsini nəzərə almaqla azaldıla bilər. 

Radioaktiv  maddələr  və  digər  ionlaşdırıcı  şüa  mənbələri  ilə  iş  vaxtı 

radioaktiv  şüalanmadan  mühafizə  üzrə  texniki  təhlükəsizlik  haqqında  təlimat 

qanunvericilikdə  müəyyən  olunmuş  qaydada  müvafiq  icra  hakimiyyəti  orqanı 

tərəfindən təsdiq edilir. 

Radiasiya təhlükəsizliyi  məsələləri üzrə dövlət standartları, tikinti norma və 

qaydaları,  əməyin  mühafizəsi  qaydaları,  sərəncam,  təlimat  metodiki  və  digər 

sənədlər səlahiyyətli dövlət orqanları tərəfindən təsdiq edilir.  

onlaşdırıcı  şüa  mənbələrindən  istifadə  ilə  əlaqədar  elmi-tədqiqat,  təcrübi-

konstruktor  işləri,  qurğuların  tikilməsi,  onlar  üçün  texnoloji  avadanlığın 

layihələşdirilməsi  və  hazırlanması,  radiasiya  təhlükəsizliyi  vasitələrinin, 

həmçinin  radioaktiv  maddələrin  hasilatı,  emalı  (istehsalı),  daşınması,  nəqli, 

saxlanılması,  istifadəsi,  məhv  edilməsi  və  basdırılması  sahəsindəki  işlər  dövlət 

inhisarında olmaqla müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi qaydada 

həyata keçirilir [ 17,18]. 


onlaşdırıcı  şüa  mənbələrinin  istifadəsi  ilə  əlaqədar  fəaliyyət  göstərən 

müəssisələr  və  təşkilatlar  radiasiya  təhlükəsizliyinin  təmin  edilməsi  üçün 

müntəzəm istehsalat nəzarəti keçirirlər.  

stehsalat  nəzarətinin  həyata  keçirilməsi  qaydası  hər  bir  müəssisə  və  ya 

təşkilat  üçün  onun  işinin  xüsusiyyət  və  şəraiti  nəzərə  alınmaqla  təyin  edilir  və 

radiasiya  təhlükəsizliyinin  təmin  edilməsi  sahəsində  müvafiq  icra  hakimiyyəti 

orqanları ilə razılaşdırılır. 

Radiasiya  təhlükəsizliyinin  təmin  edilməsi  sahəsində  pozuntular  aşkar 

edildikdə  istehsalat  nəzarətini  həyata  keçirən  səlahiyyətli  şəxslərin  pozuntular 

aradan qaldırılanadək ionlaşdırıcı şüa mənbələri ilə aparılan işləri dayandırmaq 

hüququ vardır. 

Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq ictimai birliklər 

radiasiya  təhlükəsizliyinin  təmin  edilməsi  sahəsində  fəaliyyət  göstərən 

müəssisələrdə  və  təşkilatlarda  norma,  qayda  və  normativlərin  yerinə 

yetirilməsinə ictimai nəzarət etmək hüququna malikdir. 

Müvafiq icra hakimiyyəti orqanları ionlaşdırıcı şüa mənbələrindən istifadə ilə 

ə

laqədar  fəaliyyət  göstərən  müəssisə  və  təşkilatlarda,  habelə  radiasiya  nəzarəti 



aparılan ərazilərdə radiasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi tədbirlərini həyata 

keçirir, onların effektivliyinin qiymətləndirilməsi işini aparır. 

Radiasiya  təhlükəsizliyinin  qiymətləndirilməsi  aşağıdakılara  əsasən  həyata 

keçirilir: 

-

  ətraf mühitin radioaktiv çirklənməsinin xüsusiyyəti və dərəcəsi; 



-

  radiasiya  təhlükəsizliyinin  təmin  edilməsində  norma,  qayda  və  gigiyena 

tədbirlərinə əməl olunmasının təhlili; 

-

  radiasiya qəzasının ehtimalı və onun miqyası; 



-

  radiasiya  qəzalarının  qarşısının  alınması  və  onun  nəticələrinin  ləğv 

edilməsinə hazırlıq; 

-

  ionlaşdırıcı  şüa  mənbələrindən  əhalinin  ayrı-ayrı  qruplarının  məruz 



qaldıqları şüalanma dozalarının təhlili; 

-

  müəyyən  olunmuş  normadan  artıq  şüalanma  dozasına  məruz  qalmış 

şə

xslərin sayı. 



Ə

razi,  müəssisə  və  təşkilatların  radioaktiv  təhlükəsizliyə  hazırlığının 

vəziyyəti hər il ərazi, müəssisə və təşkilatların radioloji-gigiyenik pasportlarında 

ə

ks olunur. 



Ə

razi, müəssisə və təşkilatların radioloji-gigiyenik pasportlarının forması və 

tərtib  edilməsinin  qaydası  müvafiq  icra  hakimiyyəti  orqanı  tərəfindən  təsdiq 

edilir. 


 

onlaşdırıcı  şüa  mənbələrindən  istifadə  ilə  əlaqədar  fəaliyyət  göstərən 

müəssisə və təşkilatlar aşağıdakı tələbləri yerinə yetirməlidirlər: 

-

  radiasiya  təhlükəsizliyinin  təmin  edilməsinə  aid  bu  Qanunda  və  digər 



normativ  hüquqi  aktlarda  müəyyən  edilmiş  tələblərə,  normalara, 

qaydalara, normativlərə və təlimatlara əməl edilməsi; 

-

  radiasiya  təhlükəsizliyinin  təmin  edilməsi  sahəsində  tədbirlərin 



planlaşdırılıb həyata keçirilməsi; 

-

  ionlaşdırıcı  şüa  mənbələri  hesab  edilən  yeni  (modernləşdirilmiş) 



istehsalat,  texnoloji  proses,  məhsul,  material  və  maddələrə  dair  insan 

sağlamlığı üçün radiasiya təhlükəsizliyi baxımından əsaslandırma işlərinin 

aparılması; 

-

  radioloji  şərait  üzrə  müəssisə  və  təşkilatın  ərazisində,  otaqlarda  və  iş 



yerlərində, həmçinin radioaktiv maddələrin tullantıları üzərində radiasiya 

təhlükəsizliyinin  təmin  edilməsi  ilə  əlaqədar  müntəzəm  olaraq  istehsalat 

nəzarətinin həyata keçirilməsi; 

-

  işçilərin (personalın) fərdi şüalanma dozalarına nəzarət və onların uçotu; 



-

  istehsalat nəzarəti xidməti mütəxəssislərinin, iş icraçılarının, daimi və ya 

müvəqqəti  olaraq  ionlaşdırıcı  şüa  mənbələri  ilə  işləyən  digər  şəxslərin 

attestasiyasının keçirilməsi; 

-

  işçilərin  ilkin  (işə  qəbul  olunarkən)  və  dövri  (müntəzəm)  tibbi 



müayinələrdən keçirilməsi; 

-

  işçilərin  (personalın)  iş  yerində  məruz  qaldığı  ionlaşdırıcı  şüalanmanın 

səviyyəsi  və  onların  aldıqları  fərdi  şüalanma  dozaları  haqqında  onlara 

müntəzəm məlumat verilməsi; 

-

  radiasiya  təhlükəsizliyi  sahəsində  müvafiq  icra  hakimiyyəti  orqanlarına 



radiasiya  təhlükəsizliyi  üçün  qorxu  yaradan  qəza  şəraiti  və  texnoloji 

reqlament pozuntuları haqqında vaxtında məlumat verilməsi; 

-

  radiasiya  təhlükəsizliyinin  təmin  edilməsi  sahəsində  müvafiq  icra 



hakimiyyəti  orqanlarının  qərar  və  sərəncamlarının,  onların  səlahiyyətli 

nümayəndələrinin müvafiq göstərişlərinin yerinə yetirilməsi; 

-

  radiasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi sahəsində əhalinin hüquqlarının 



həyata keçirilməsinin təmin edilməsi; 

-

  radioaktiv  şüa  mənbələri  ilə  işləyən  işçilərin  vaxtaşırı  radiasiya 



təhlükəsizlik texnikası qaydaları ilə tanış edilməsi. 

ş

çilərin və əhalinin yaşayış və istehsalat binalarında radon, onun parçalanma 



məhsulları, habelə digər təbii radionuklidlərin yaratdığı şüalanma normativlərlə 

müəyyən olunmuş dozadan artıq olmamalıdır.  

Ə

hali  və  işçilərin  təbii  radionuklidlərin  təsirindən  mühafizəsi  məqsədilə 



aşağıdakı tədbirlər həyata keçirilməlidir [ 8]: 

1.

  qamma-şüalanmanın  və  torpaqdan  ayrılan  radonun  səviyyəsini  nəzərə 



almaqla binaların və qurğuların tikilməsi üçün zərərsiz (təhlükəsiz) torpaq 

sahələrinin ayrılması; 

2.

  radonun  binaya  daxil  olmasının  qarşısının  alınması  tədbirləri  nəzərə 



alınmaqla bina və qurğuların layihələşdirilməsi və tikilməsi;  

3.

  yaşayış  bina  və  sənaye  (istehsal)  qurğularının  istismara  qəbul  edilməsi 



zamanı  binaların  daxilindəki  havada  radonun,  təbii  radionuklidlərdən  və 

digər 


radioaktiv 

maddələrdən 

qamma-şüalanmanın 

dozasının 

intensivliyinin  nəzərə  alınması,  tikinti  materiallarında  radiasiya 

təhlükəsizliyi üzrə istehsalat nəzarətinin keçirilməsi; 



4.

  bina  və  qurğuların  istismarı  zamanı  otaqlarda  radonun  və  təbii 

radionuklidlərdə  qamma  və  digər  radioaktiv  şüalanmanın  səviyyəsinin 

nəzərə alınması. 

Bina  və  qurğularda  təbii  radionuklidlər,  qamma-şüalanmanın  və  radonun 

miqdarının  normativlərə  uyğun  olmadığı  halda  bu  bina  və  qurğunun  istifadə 

məqsədi dəyişdirilir. 

Radiasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi tələblərinə cavab verməyən tikinti 

materialları və məmulatlarından istifadə etmək qadağan edilir. 

Ə

rzaq,  qida  məhsulları,  onlar  üçün  xammallar,  içməli  su,  onların  emalı, 



istehsalı, saxlanması, daşınması, satışı (paylanması) və istifadəsi zamanı onlarla 

təmasda  olan  material  və  məmulatlar  radiasiya  təhlükəsizliyi  tələblərinə  cavab 

verməli və bu qanuna uyğun olaraq istehsalat nəzarətində olmalıdır. 

Radiasiya  təhlükəsizliyi  normalarına  cavab  verməyən  sənaye  və  ərzaq 

məhsullarının ölkəyə gətirilməsinə yol verilmir. 

Ə

hali (xəstələr) tibbi rentgen-radioloji müayinədən keçirilən zaman qoruyucu 



vasitələrdən istifadə olunmalıdır. 

Ə

halinin tibbi rentgen-radioloji müayinəsindən keçirilməsi zamanı şüalanma 



dozaları  radiasiya  təhlükəsizliyi  sahəsindəki  qayda,  norma  və  normativlərə 

uyğun olmalıdır. 

Tibbi rentgen-radioloji müayinəsi və müalicəsi zamanı xəstənin tələbi ilə ona 

göstərilən və ya aldığı şüalanma dozası və şüalanmanın mümkün nəticəsi barədə 

tam məlumat verilməlidir. 

Epidemioloji  nöqteyi-nəzərdən  təhlükəli  xəstəliklərin  aşkar  edilməsi 

məqsədilə  aparılan  profilaktiki  müayinələr,  habelə  rentgen  müayinəsi  yeganə 

diaqnostik  vasitə  olduğu  hallar  istisna  olmaqla  xəstə  tibbi  rentgen-radioloji 

müayinəsindən keçməkdən imtina edə bilər [ 17]. 

Ə

halinin  ionlaşdırıcı  şüa  mənbələrindən  istifadə,  tibbi  rentgen-radioloji 



müayinə  zamanı  aldığı,  habelə  təbii  radiasiya  fonu  və  ya  texnogen  təsirlə 

dəyişilmiş  radiasiya  fonu  ilə  yaranan  fərdi  şüalanma  dozalarının  uçotu  və  ona 

nəzarət müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyənləşdirdiyi qaydada aparılır.  

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



Yüklə 0,61 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin