AZƏrbaycan respubl kasi təhs L naz rl y azərbaycan döVLƏt qt sad un vers tet



Yüklə 5,72 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/46
tarix26.02.2017
ölçüsü5,72 Mb.
#9662
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   46
§ 4.7. Tarixi dövrlənmə: dünya-sistem yanaşması 

 

Sosial elmlər sferasında əldə ediləəhəmiyyətli 

nailiyyətlərin səbəbi toplanan faktların çoxluğunda deyil, 

gerçək həqiqət kimi qəbul edilən özünü aldatmanın 

aradan qaldırılmasındadır. 

T.Şanin

95

 

 

Qeyd edilən  yanaşma dünya tarixinin mərhələli interpretasiyası ilə 



müxtəlif lokal sistemlərin məcmusunun metodoloji sintezinə əsaslanır. 

Dünya  -  sistem  yanaşmasının  əsasında  Brodelin  müxtəlif  tipli 

zaman  çoxluğu  nəzəriyyəsi,  onların  müxtəlif  məkan  səviyyələri  və 

miqyasları  ilə  qarşılıqlı  əlaqəsi  dayanır.  F.Brodelin  irəli  sürdüyü 

alternativ yanaşmada bir-biri ilə qarşılıqlı bağlılıqda olan iki yeni zaman 

(temporallıq)  tipi  əks  olunmuşdur:  dayanıqlı  strukturların  ləng  dəyişən 

temporallığı  və  həmin  strukturların  daxilində  konyunktur  tərəddüdlərin 

tsikliyi


96

.  Bu  bölgüyə  əsaslanmaqla  .Vallerstayn  iki  zaman  tipini 

fərqləndirir: 

1.

 



Struktur  zaman:  ləng  gedən  və  uzunmüddətli  trendləri 

özündə birləşdirən “böyük uzunluqda” zaman kəsiyi; 

                                                 

94

 Гринин Л.Е. Периодизация истории: Теоретико – математический анализ, 



М.:Комкнига //URSS.,2006.-  C.53 – 79 

95

 Неформальная экономика. Россия и мир/ под.ред.Т.Шанина – М.: Логос,1999.- 



С. 576 

96

 Wallerstein I. Unthinking Social Science. The Limits of Nineteenth-Century Para-



digms. Cambridge: Polity Press, 1991, p. 223 

Dünya iqtisadiyyatının tarixi 

 

 



90

                                                            

2.

 

Tsiklik  zaman:  daha  sürətli  konyunktur  ritmlərini  əhatə 



edən zaman kəsiyi. 

Brodelin  məntiqi  ilə  hərəkət  edərək,  zamanın  iki  tipologiyasına:       

1) kəmiyyət ölçülü zaman – zaman kəsiyinin uzunluq dərəcəsi; 2) keyfiy-

yət ölçülü zaman – substansional mahiyyət üzrə - istinadla Vallerstayn

97

 

belə bir qənaətə gəlir ki, zaman kəsiklərinin uzunluq (davamlılıq) dərəcə-



sinə  uyğun  məkan  paralelliyi  mövcuddur  və  buna  görə  də,  “zaman  və 

məkan  ayrı-ayrı  kateqoriyalar  deyil,vahiddirlər  və  onu  “zaman-məkan” 

kimi ifadə edəcəyəm”. 

Tarixi zaman problematikasına yeni məna verməklə sosial elmlərin 

(XIX  əsr)  artıq  “köhnəlmiş  cəmiyyət”  və  eləcə  də  “milli  dövlət” 

anlayışları  yerinə  təhlilin  yeni  vahidi  –  “tarixi  sistem”  anlayışı  elmi 

dövriyyəyə  daxil  edilir.  Vallerstaynın  fikrincə,  sistem  –  fəaliyyət  və 

inkişaf nöqteyi-nəzərindən öz məntiqinə söykənir. O, müəyyən “istehsal 

üsulu”  üzərində  qərarlaşır.  “ stehsal  üsulu”  -  əmək  prosesinin  təşkilinin 

xüsusi  forması  olmaqla,  əmək  bölgüsü  vasitəsilə  sistemin  bütövlükdə 

təkrar istehsalını həyata keçirir. Bu artıq keyfiyyətcə yeni obyekt olmaqla 

(təhlilin obyekti) “zaman  və məkan” strukturuna uyğun gəlir. 

Dünya – sistem yanaşmasında tarixi sistemin mahiyyət açıqlanması 

aşağıdakıları ehtiva edir: 

1.

 

Nisbi  avtonomlular,  yəni  onların  fəaliyyət  parametrləri 



daxili proseslərin təsiri ilə müəyyənləşir; 

2.

 



Tarixi  sistemlərin  əvvəli  və  sonu  vardır.  Yəni  konkret 

zaman sərhədləri daxilindədirlər; 

3.

 

Nəhayət,  tarixi  sistemlər  konkret  məkan  sərhədləri 



daxilindədirlər.  Amma  bu  sərhədlər  tarixi  mövcudluq 

dövrü ərzində dəyişə bilər. 

 

Dünya  sistem  yanaşması  sosial  elmlərin  ənənəvi  anlayışlarından 



olan  xətti  təkamüldən  (o  cümlədən,  tərəqqi)  də  imtina  edir.  Tərəqqi 

anlayışı  dəyişikliklərin  daimi  və  birmənalı  yönümlülüyünü  ehtiva  edir. 

Amma, tarixi faktlar sübut edir ki, sosial proseslərdə geriyə dönə, ləngiyə 

və  nəhayət,  dayana  bilir.  .Vallerstaynın  fikrincə,  tarixi  təkamül  əgər, 

həqiqətən  də  birölçülü  məntiqlə  determinə  (sistemli  inkişaf  məntiqi) 

olunmuşdursa  da,  bu  determinliyin  intensivliyi  qeyri-bərabərdir  və  o, 

tədricən “güclənir”, eləcə də labüd olaraq tükənir və hadisələrin istənilən 

istiqamətdə inkişafı üçün bütöv bir imkanlar spektrinə yol açır. 

                                                 

97

 Yenə orada. p.139  



Dünya iqtisadiyyatının tarixi 

 

 



91

                                                            

Tarixi  sistemin  tənəzzül  dövrünə  qədəm  qoyduğu  (bu  adətən  bir 

dəfə  -  dövrün  sonunda  baş  verir)  andan  etibarən  hər  şey  baş  verə  bilər, 

yaxud  minimal  səviyyədə  cəhdlər  kifayətdir  ki,  geniş  spektrli 

alternativlər meydana gəlsin. 

Dünya-sistem  yanaşmasının  orijinallığı  ondadır  ki,  bu  konsepsiya 

sosial,  iqtisadi  və  siyasi  proseslərin  təhlilində  prinsipcə  yeni  tədqiqat 

perspektivlərini  ortaya  qoyur.  Harada  ki,  dünya  sistemli  və  struktur 

bütövlük,  tamlıq  kimi  çıxış  edir,  ayrı-ayrı  milli  sosium  və  dövlətlərin 

inkişaf  trayektoriyasını  dünya-sisteminin  inkişaf  qanunları  çərçivəsində 

müəyyənləşdirməyə imkan verir. 

Eyni  zamanda  ,  ədalət  naminə  qeyd  olunmalıdır  ki,  dünya-sistem 

yanaşması bir neçə nəzəri baxışların sintezi kimi yaranmışdır: 

1.

  F.Brodelin  “geotarix”  nəzəriyyəsi  və  “Annallar”  məktəbinin 



nəzəri irsi; 

2.

  A.Framun  versiyasında  “asılılıq”  nəzəriyyəsi  (marksist 



imperializm nəzəriyyələrinə qədər gedib çıxır); 

3.

  Qeyri-ortodoksal  iqtisadi  nəzəriyyələr  (iqtisadi  tsikllər 



konsepsiyası  da  daxil  olmaqla).  Xüsusilə,  K.Polaninin, 

Y.Şumpeterin və N.Kondratyevin elmi baxışları. 

Vallerstaynda təhlilin əsas anlayışı olan “tarixi sistem” mahiyyətcə 

yekcins deyildir və forma müxtəlifliyinə malikdir (şəkil 4.3). 

 

  

Şə

kil 4.3. Tarixi sistemlərin forma müxtəlifliyinin Vallerstayn 



versiyası 

 

Tarixi sistem 

Mini-sistem 

Dünya-sistemləri 

Dünya imperiyaları 

Dünya 

iqtisadiyyatları 

Dünya iqtisadiyyatının tarixi 

 

 



92

                                                            

Əslində,  dünya-sistem  yanaşmasında  xüsusi  mövqeyə  malik  olan 

“dünya-sistemləri” 

anlayışı 

F.Brodelin 

“dünya-iqtisadiyyatları” 

konsepsiyasından  götürülmüşdür.  F.Brodel  “dünya-iqtisadiyyatları” 

anlayışının  mahiyyətini  aşağıdakı  kimi  ifadə  etmişdir:  “Dünya-

iqtisadiyyatları.  Planetin  iqtisadi  cəhətdən  müstəqil  olan  və  daxili 

əlaqələri,  mübadilə  proseslərinin  üzvi  vahidlik  keyfiyyəti  verdiyi, 

özünüsaxlaya bilmə qabiliyyətinə malik hissəsidir”

98



Onun  fikrincə,  “dünya-  iqtisadiyyatları”  siyasi,  mədəni  və  dini 



sərhədlərin fövqündə mövcud olmaqla konkret xarakterik cəhətləri 

ilə səciyyələnir: 

1.

  Onlar  müəyyən  coğrafi  məkanda  formalaşırlar  ki,  bu  məkanın 



sərhədləri zaman keçdikcə dəyişə bilir; 

2.

  Bu  sistemlərdə  hansısa  qütb,  ağırlıq  mərkəzi,  yaxud  iqtisadi 



“paytaxt” həmişə mövcud olur; 

3.

  Bu mərkəz ətrafında təmərgüzləşmə zonaları yaranır: mərkəzin 



(yaxud “nüvə”nin) ətrafında yarıməyalət tipli “orta zona”, sonra 

uzaq  və  yaxın  əyalət  və  nəhayət,  xarici  məkan  mövcud  olur. 

Məsələn,  dayanıqlı  “dünya-iqtisadiyyatlarına”  klassik  nümunə 

kimi  Aralıq  dənizi  zonasını,  Hindistanı,  Çini  və  Rusiyanı 

göstərmək olar. 

.Vallerstayn  sözügedən  yanaşmadan  çıxış  etməklə  “dünya-

sistemləri” anlayışına daha geniş aspektdə baxmağı təklif edir. 

O,  “dünya-iqtisadiyyatlarına”  “dünya-imperiyaları”  anlayışı  ilə 

birlikdə  “dünya-sistemlərinin”  yalnız  bir  variantı  kimi  yanaşmağı 

məqsədəuyğun hesab edir (cədvəl 4.5). 

Tarixi  dövrlənmənin,  eləcə  də  istehsal  üsullarının  təsnifatının  əsas 

kriteriləri  kimi  bölgü  çıxış  edir.  Cədvəldən  göründüyü  kimi,  3  sosial 

sistem və 3 istehsal üsulu fərqləndirilir: 

1.

  Qarşılıqlı mübadilə münasibətlərinə əsaslanan mini-sistem; 



2.

  Dünya-imperiya 

sistemi-mahiyyətcə, 

A.Toynbinin 

“sivilizasiyası”. 

3.

  Əmtəə-pul münasibətlərinə əsaslanan kapitalist dünya sistemləri 



(dünya-iqtisadiyyatları). 

Tarixi sistemlərin birinci variantı – mini-sistemlər: məkanca kiçik, 

nisbi  qısamüddətli  və  mədəni  yekcinsliyi  ilə  səciyyələnən  lokal 

yaranışlardır.  nkişafın  əsas  məntiqi  müxtəlif  nemətlərin  qarşılıqlı 

                                                 

98

 Бродель Ф. Материальная цивилизация, экономика, капитализм.XV-XVII вв. 



Т3.М.: Прогресс, 1992.- С.14. 

Dünya iqtisadiyyatının tarixi 

 

 



93

                                                            

mübadiləsinə  söykənir.  Mini-sistemlər  –  “mənimsəmə”  iqtisadiyyatının 

lokal  yaranışları  olmaqla,  qeyri-sabitliyi  ilə  səciyyələnir  və  onların 

süqutu əsasən  ya ekoloji fəlakətlər,  ya da demoqrafik artımla determinə 

olunur. 


                                                             

Cədvəl 4.5 

Tarixi sistemlərin tipologiyasının  .Vallerstayn versiyası 

 

“ stehsal” iqtisadiyyatına keçidlə əlaqədar olaraq daha geniş zaman 



və  məkan  sərhədləri  daxilində  daha  dayanıqlı  dünya  sistemləri 

yaranmağa  başlamışdır.  “Dünya-imperiyaları”  tipli  (mədəni  müxtəlifliyi 

ilə xarakterizə olan siyasi-hərbi) yaranışlar meydana gəldi. Elə buradaca 

qeyd  etmək  lazımdır  ki,  Vallerstaynın  “dünya-imperiyaları”  Asiya 

istehsal üsulunun müxtəlif səpgili “genişləndirilmiş” versiyalarına  yaxın 

anlam kəsb edir. 

“Dünya-imperiyaları  ”  və  “dünya-iqtisadiyyatları”  tarixi  proses 

ərzində  bir-birinin  alternativi  kimi  çıxış  etməklə,  tsiklik  xarakter 

daşımışdır. 

Əgər  kapitalizməqədərki  “dünya-iqtisadiyyatları”,  onlarla  paralel 

şəkildə  mövcud  olan  “dünya-imperiyaları”  tərəfindən  (nəticə  etibarı  ilə) 

“udulurdusa”,  XVI  əsrdən  (1450  il)  başlayaraq  müxtəlif  konyunktur 

səbəblərə görə əvvəlki dövrlərdən dayanıqlılığı ilə fərqlənən lokal dünya-

iqtisadiyyatları formalaşmağa başladı. Məhz Qərbi Avropada formalaşan 

həmin  lokal  yaranışlar  kapitalizmin  inkişaf  çərçivəsi  rolunu 

oynamışdılar. 

Kapitalizmin  genezisinə  yanaşmada  .Vallerstayn  tam  fərqli 

mövqedən çıxış edir. Onun fikrincə, bu prosesdə heç bir “sivilizasiya”nın 

rolu  olmamış  və  ümumiyyətlə,  kapitalizmin  genezisinin  Avropa 

cəmiyyətində  inkişafın  daxili  immanent  “məntiqi”  ilə  heç  bir  əlaqəsi 

yoxdur. 

Tarixi sistemlərin tipi 

nteqrasiya üsulu 

Mübadilənin tipi 

Mini-sistemlər 

Ənənəvi (nəsil, adət-ənənə 

və s. əsasında formalaşmış 

münasibətlər) 

Qarşılıqlı mübadilə 

Dünya – imperiyaları 

Hərbi-siyasi 

Yenidən bölgü 

Dünya - iqtisadiyyatları 

qtisadi 


Bazar mübadiləsi 

Dünya iqtisadiyyatının tarixi 

 

 



94

                                                            

“Qərb,  kapitalizm  və  müasir  dünya-sistemləri”

99

  əsərində 



.Vallerstayn  qeyd  edir  ki,  kapitalizmin  yaranması  təsadüfi  amillərdən 

qaynaqlanır. 

Materiklərarası ticarətin (Böyük  pək Yolu) böhranı və bu böhranın 

gerçəkləşməsində  müstəsna  rol  oynayan  “monqol  həlqəsinin”  aradan 

çıxması (XIV-XV əsrlər), eyni zamanda “Qara ölüm” (vəba epidemiyası) 

Qərbi Avropada sistemli böhrana (senyor təsərrüfatının, feodal dövlətinin 

və katolik kilsənin böhranı) gətirib çıxardı. 

Beləliklə,  .Vallerstayn  belə  bir  nəticəyə  gəlir  ki,  kapitalizmin 

yaranması səbəbləri Avropa strukturlarının inkişafının daxili məntiqi ilə 

deyil,  ümumdünya  xarakterli  geosiyasi  və  geoiqtisadi  dəyişikliklərlə 

(gözlənilmədən  Qabsburq  dünya-imperiyalarının  zəifləməsinə  səbəb 

olmuş dəyişikliklər) determinə olunur, yəni ekzogen xarakterlidir. 

Dünya  kapitalist  sisteminin  formalaşmasında  .Vallerstayn  3  əsas 

mərhələni fərqləndirir:  

-

  “Uzun”  XVI  əsrin  (1640)  sonunda  ngiltərə  və  Şimali 



Fransa  “nüvə”ni,  Aralıq  dənizi  zonası  ( spaniya, 

Portuqaliya,  taliya,  Cənubi  Fransa)  “yarıməyaləti”,  Şərqi 

Avropa və Latın Amerikası “əyaləti” formalaşdırmışlar; 

-

  1640-1760-cı  illərdə  dünya  kapitalist  sistemi  sabit  artım 



dövrünə  qədəm  qoyur:  ABŞ-ın  Şimali,  Rusiya  və  sveç 

“yarıməyaləti”, ABŞ-ın Cənubi və Kəraib hövzəsi “əyaləti” 

genişləndirmiş,  kapitalist  sisteminə  daxil  olmayan  ərazilər 

isə onun xarici zonasını təşkil etmişdir; 

-

  XVIII  əsrin  sonu  XX  əsrin  başlanğıcında  –  (bu  dövrü 



Vallerstayn        “...  Kapitalist  dünya  –  iqtisadiyyatlarının 

böyük  müdaxiləsinin  ikinci  erası”  adlandırır)  ABŞ,  Böyük 

Britaniya,  Fransa  və  Almaniyadan  ibarət  dayanıqlı  “nüvə”, 

Şərqi  və  Cənubi  Avropa,  Rusiya,  Yaponiya  və  Latın 

Amerikasının  bəzi  inkişaf  etmiş  ölkələrindən  ibarət 

“yarıməyalət”  və  müstəmləkə,  yarımmüstəmləkə  (Asiya, 

Afrika  və  Latın  Amerikası)  ölkələrindən  ibarət  “əyalət” 

meydana çıxmışdır. 

Dünya-sistem 

yanaşması 

konsepsiyası 

kapitalist 

dünya-

iqtisadiyyatlarının əsas xarakterik cəhətlərinə aşağıdakıları aid edir: 



                                                 

99

 Wallerstein I. The West, Capitalizm, and the Modern World-System, Review, Vol. 



XV, N4. (Fall 1992) p. 516-619 

 


Dünya iqtisadiyyatının tarixi 

 

 



95

                                                            

1.Sistemin əsas hərəkətverici qüvvəsi kimi fasiləsiz kapital yiğimi 

prosesi; 

2.Mərkəz  və  əyalət  arasında  gərginlik  yaradan  “əsas”  (осевое) 

əmək bölgüsünün tətbiqi; Sistemdaxili qeyri-bərabər mübadilə 

məkan formalarında meydana çıxır; 

3.Sistemin strukturunda yarıməyalətin mövcudluğu; 

4.Muzdlu  əməklə  yanaşı,  müxtəlif  formalı  muzdlu  olmayan 

əməyin əhəmiyyətli rolu; 

5.Kapitalist  dünya-iqtisadiyyatlarının  sərhədlərinin  suveren 

ölkələrin dövlətlərarası sərhədləri ilə üst-üstə düşməsi; 

6.Kapitalist dünya-iqtisadiyyatlarının XIX əsrdə deyil, daha erkən 

– “uzun XIV əsrdə” meydana gəlməsi; 

7.Kapitalist  dünya-iqtisadiyyatlarının  əvvəlcə  dünyanın  bir 

hissəsində  (Şimal-Qərbi  Avropa)  yaranması,  sonrakı 

dövrlərdə isə xüsusi “inkorporasiya ” prosesi vasitəsilə bütün 

dünyaya yayılması; 

8.Sistemdə  hegemon  dövlət,  yaxud  dövlətlərin  mövcudluğunun 

qaçılmalığı;  Bu  hegemonluq  nisbətən  qısamüddətli  olur  və 

yerdəyişmələrə məruz qalır; 

9.Dövlətin,  etnik  qrup  və  ailələrin  ikinci  dərəcəliliyi,  hansı  ki, 

daima yaradılır və yenidən yaradılırlar; 

10.


   rqçiliyin fundamental əhəmiyyət kəsb etməsi; 

11.


  Kapitalist  dünya-iqtisadiyyatlarını  eyni  zamanda  həm 

gücləndirən,  həm  də  dağıdan  antisistem  hərəkətlərinin 

meydana çıxması; 

12.


 Sistemin  daxili  ziddiyyətlərini  özündə  “üyüdən”  tsiklik 

ritmlər  və  əsrlik  trendlərin  struktur  modeli  (sistemin  “sistem 

böhranının” əsas səbəbi). 

Müasir  dövrdə  kapitalist  dünya-sistemi  (dünya-iqtisadiyyatları)  3 

hissədən ibarət olmaqla fəaliyyətdədir: 

1.

  “Nüvə” – yüksək inkişaf etmiş ölkələr; 



2.

  “Yarıməyalət”  –  postsosialist  ölkələri  və  qismən  inkişaf 

etməkdə olan ölkələr; 

3.

  “Əyalət” – üçüncü dünya ölkələri. 



Müasir kapitalist dünya-sistemi “nüvə” və “əyalət” arasında qeyri-

ekvivalent  əmək  bölgüsünə  əsaslanır.  “Yarıməyalət”  –  dinamikdir,  bir 

çox  hallarda  innovativ  dəyişikliklərin  mənbəyi  kimi  çıxış  edir  və 

sistemdaxili  müstəvidə  “amortızator”  rolunu  oyanayır.  Müasir  dünya 



Dünya iqtisadiyyatının tarixi 

 

 



96

                                                            

sistemlərində  iqtisadi  prosesin  dinamikası  başlıca  olaraq  geosiyasi 

proseslərdən, iqtisadi trend və tsikllərdən asılıdır. 

Dünya-sistem  təhlilində  prinsipial  yenilik  ondan  ibarətdir  ki,  əsas 

vurğu  ekzogen  amillərin  üzərinə  keçirilir.  Hər  bir  cəmiyyətin,  yaxud 

dövlətin inkişafına qlobal kontekstdən baxmadan sosial-siyasi və iqtisadi 

dəyişikliklərin  gerçək  mahiyyətini  anlamaq  mümkün  deyildir.  Yalnız 

özünə  xas  olan,  təkamülün  immanent  məntiqinə  uyğun  gələn  ayrı-ayrı 

avtonom  və  ya  təcrid  olunmuş  nə  dövlət,  nə  də  hər  hansı  bir  siyasi, 

mədəni yaranış yoxdur və ola da bilməz. 

Dünya-sistem  yanaşmasının  əsas  istiqamətləri  cədvəl  4.6-da  öz 

əksini tapmışdır. 

 

 



 Cədvəl 4.6    

.Vallerstaynın hegemonluq tsikləri konsepsiyası 

Hegemonluq 

Dünya “Otuzillik 

müharibələr” 

Yenidən 

strukturlaşma 

razılaşmaları 

Dominantlıq 

dövrü 

Tənəzzül və 



yeni rəqiblər 

Hollandiya 

30 illik müharibə 

(Qabsburq dünya-

imperiyaları ilə) 

Vestfal 


müqaviləsi 

1648 


1620-1650 

1650-1672, 

Böyük 

Britaniya və 



Fransa 

Böyük 


Britaniya 

Napoleon 

müharibələri 

(Napoleonun 

dünya-imperiyası 

ilə) 1792-1815 

Vyana 

konfransı, 1815 



 

1815-1873 

1873-1896, 

ABŞ və 


Almaniya. 

ABŞ 


Birinci və  kinci 

Dünya 


müharibələri (2-ci 

və 3-cü reyxin 

dünya-imperiyaları 

ilə) 1914-1918, 

1939-1945 

Yalta konfransı 

1945 

1945-1967 



1967 - ?, 

A  və 


Yaponiya, 

Çin 


 

 

 

 

 

 

 

 

Dünya iqtisadiyyatının tarixi 

 

 



97

                                                            



Cədvəl 4. 7 

“Uzun yüzillik” tsiklləri və C.Arriqanın

100

 “yığımın sistem tsiklləri” 

(YST) arasında qarşılıqlı əlaqə modeli 

 

Hegemonluq 



Hollandiya 

Böyük 

Britaniya 

ABŞ 

Cari “Uzun yüzilliyin” başlanğıcı (əvvəlki 

hegemonluğun “siqnal böhranı”) 

1560 

1740 

1870 

Cari YST-in (yığımın sistem tsiklləri) başlanğıcı 

(əvvəlki hegemonluq və “uzun yüzilliyin” 

“sonuncu böhranı”). 



1630 

1780 

1930 

Hegemonluğun “siqnal böhranı”, cari YST 

rejimin yönüm dəyişkənliyi (növbəti “uzun 

yüzilliyin” başlanğıcı) 



1740 

1870 

1974 

Hegemonluğun “sonuncu böhranı”. (cari “uzun 

yüzilliyin” və cari YST-in sonu) 

1780 

1930 

 

 



 

Cədvəl 4. 8 

Müasir kapitalist dünya-iqtisadiyyatlarında “hegemonluq tsiklləri”, 

ə

srlik trendlər və tsikllik ritmlərin qarşılıqlı əlaqəsi  



 

F.Brodelin əsrlik 

trendləri 

 

Birinci əsrlik 

trend 

1507/10-1733/43 

kinci əsrlik 

trend 

1733/43 - 

1896 

Üçüncü əsrlik trend 

1896-2050 (?) 

“Uzun yüzillik” 

1560/80-1780/92 

1740-1930/45 

1870/97-? 

                                                 

100

 Arrighi G. The long Twentieth Century: Money, Power, and the Origins of Our 



Times London; Verso, 1994.  

Dünya iqtisadiyyatının tarixi 

 

 



98

                                                            

YST (yığımın sistem 

tsiklləri) 

1630/40-1780/92 

1780/92-


1930/45 

1930/45-? 

Hegemonluğun 

yüksəlişi və 

tənəzzülü 

Hollandiya 

Böyük 

Britaniya 



ABŞ 

Əsas rəqib 

beriya-Avropa. 

Qabsburq 

imperiyası 

Fransa 


Almaniya 

A' faza K-1 

1580-1609 

1740-1763 

1897-1913/20 

B' faza K-1 

1609-1640 

1763-1792 

1913/20-1945 

Struktur dominantlıq 

Vestfal sülhü 1648 

Vyana 


konfransı 

1815 


Yalta və BMT 1945/47 

A² faza K-2 

1640-1660 

1792-1817 

1945-1973 

B² faza K-2 

1660-1688 

1817-1851 

1973-2000/05 

Yeni rəqiblər 

Böyük Britaniya, 

Fransa 


ABŞ və 

Almaniya 

Yaponiya və A  

A³ faza K-3 

1688-1713 

1851-1873 

2000/05 – 2025/30 

B³ faza K-3 

1713-1740 

1873-1897 

2025/30 – 2050/55 

 

Qeyd:  A'  fazası  –  yüksələn  hegemonluq  və  əsas  iddiaçılar  arasında  kəskin 



konfliktlər dövrü. 

      B'  fazası  –  hegemonluq  uğrunda  qələbə  əldə  edilməsi;  yeni  hegemon 

digər dövlətləri ötüb keçir. 

      A² fazası – Yetkin (və strukturca möhkəm) hegemonluq dövrü; 

      B² faza – Hegemonluğun tədrici tənəzzülü, hegemonluğa yeni iddiaçıların 

meydana çıxması dövrü; 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Dünya iqtisadiyyatının tarixi 

 

 



99

                                                            



Cədvəl 4.9 

Hegemonluq tsikllərinin dinamikası və dünya qaydasının əsas 

modellərinin transformasiyası 

 

 

Böyük Britaniya 



ABŞ 

Yaponiya / Çin 

yaxud A  / 

Rusiya 

Hegemonluq 

uğrunda qlobal 

“Otuzillik” 

müharibə və  ttifaq 

formulu 


Böyük Britaniya + 

Hollandiya; Fransa 

1801-1815 

ABŞ+Böyük 

Britaniya; 

Almaniya 1914-

1945 

(Yaponiya/ Çin + 



ABŞ). 

(A /Rusiya) 

2050/55-2100/05 

Beynəlxalq rejimin 

yenidən 

strukturlaşması 

Vyana konfransı 

1815 


Yalta və BMT 

1945/47 


2100/05 

Dünya dövləti 

1815-1848 

1946-1973 

2100/05-2150/55 

Hegemonluğun 

keçişi 

(delegitimizasiya) 



1848-1873 

1973-2000/05 

2150/55 -2175/80 

Beynəlxalq rejimin 

parçalanması 

1873-1913/20 

2000/05-2050/55 

2175/80-2200/05 

 

 

.Vallerstayn  müasir  dünya  sistemin  2000-2025/30  perspektiv 



inkişaf xüsusiyyətlərini aşağıdaki kimi qruplaşdırır: 

1.  Dövlətlərin  daxili  qaydaları  qoruyub-saxlamaları  əhəmiyyətli 

dərəcədə  çətinləşəcəkdir.  Eyni  zamanda  milli  dövlətlərin  dünya 

sistemində  rolu  zəifləyəcək,  hətta  onlardan  bir  çoxu  tarix  səhnəsindən 

silinəcəkdir.  Kapitalist  dünya-iqtisadiyyatı  sisteminin  nüvəsini  təşkil 

edən  inkişaf  etmiş  ölkələrdə  sosial  hüzursuzluq  normaya  çevriləcək  və 

çox güman ki, vətəndaş müharibələri baş verəcəkdir. 

Artıq bu gün belə sözügedən ölkələr rifah və təhlükəsizliyin zəruri 

səviyyəsini təmin etməkdə çətinlik çəkirlər.

101


 

2.  Müasir  dünya-sistemin  dövlətlərarası  strukturu  daha  zəif 

tənzimlənəcək, BMT-nin rolu durmadan aşağı düşəcəkdir. 

                                                 

101

 Wallerstein I “Capitalist Civilization”, Chinese University Bulletin? Supplement 23; 



1992., p.25. 

Dünya iqtisadiyyatının tarixi 

 

 



100

                                                            

3.  Dövlətçilik  institutunun,  eləcə  də  müasir  dövlətlərarası  sistemin 

effektivliyi  azalacaq  ki,  bu  da  müxtəlif  formalı  partikulyar,  qrup 

identikliyinin  (etnik,  dini,  nəsil,  yaxud  gender  və  s.)  yüksəlişinə  səbəb 

olacaqdır.  Mümkündür  ki,  sözügedən  partikulyarizm  milli  dövlətlərdə 

“ümumvətəndaşlıq”  identifikasiyası  çərçivəsində  inteqrasiya  olunaraq 

(ola  bilsin  ki)  dövlətin  funksiyalarını  həyata  keçirsin,  yəni  vətəndaşın 

təhlükəsizliyini, qayda-qanuna riayət olunmasına nəzarəti təmin etsin. 

Paradoks  ondadır  ki,  partikulyarizm  –  demokratikləşmənin 

simptomlarından  biri  kimi  “...  Milli  dövlətlərin  ləğvinə”  yardım  etsin. 

Belə  ki,  “...  Liberal  islahatlar  həqiqətdə  ilğımdır,  zira  real  olaraq 

dövlətlərin  “universalizminə”  deyil,  daha  zəif  təbəqələrin  sıxışdırılması, 

yaxud “unudulmasına” gətirib çıxarmışdır”

102



    4. Nəinki Cənub ölkələrində və Şimalda lokal müharibələr və müxtəlif 



“azlıqların”  toqquşması  olacaq,  eləcə  də  Cənubun  Şimala  qarşı  “kiçik” 

müharibələri  də  realdır  (Fars  köfrəsindəki  müharibə  ilk  simptom  hesab 

edilə bilər). 

5.  Xaos  situasiyasını  daha  da  dərinləşdirən  amillərdən  biri  kimi 

XIV  yüzilliyin  ortalarında  baş  vermiş  “Qara  ölüm”  tipli  yeni  qlobal 

epidemiyalar çıxış edəcəkdir. 

.Vallerstaynın  fikrincə,  tarixi  sistemin  “keçid”  dövrünə  qədəm 

qoyduğu  zaman  biz  köməyə  “utopik  utopiya”  elmini  çağırmalı  və  əsl 

tarixi alternativləri müəyyənləşdirməliyik. 

Özünün  “Kapitalist  sivilizasiyası”  əsərində  .Vallerstayn  qlobal 

səviyyədə hadisələrin inkişafının üç ssenarisini göstərir: 

1.

  Neofedalizmə keçid; Yalnız üfüqi əlaqələr sistemi olan avtoritar 



regionların “mozaikası” yaranır; 

2.

  Demokratik faşizm: Dünya iki kastaya bölünür: a) Dünya əhali-



sinin təxminən 20%-ni əhatə edən  yüksək təbəqə - kifayət qə-

dər  yüksək  səviyyəli  eqalitar  bölgü  sisteminə  əsaslanacaq;         

b) Aşağı təbəqə - əhalinin yerdə qalan 80 %-i: Siyasi, sosial və 

iqtisadi hüquqlardan məhrum olan zəhmətkeşlər; Hitlerin “yeni 

qaydası” qeyd edilən sistemə çox yaxındır; 

3.

  Yüksək  eqalitar  dünya  qaydasına  keçid  –  Çox  utopik  səslənir, 



lakin  bu  ssenarini  inkar  etmək  də  düzgün  olmazdı.  Bu 

ssenarinin  reallaşması  üçün  istehlak  xərclərinin  əhəmiyyətli 

dərəcədə  məhdudlaşması  labüddür.  Lakin  bu  yoxsulluğun 

                                                 

102

 Wallerstein I. The Essential Wallerstein. N.Y. The New Press, 2000, p.451 



Dünya iqtisadiyyatının tarixi 

 

 



101

                                                            

sosiallaşdırılması anlamını verməməlidir. Ona görə ki, bu halda 

ssenarinin reallaşması siyasi cəhətdən mümkünsüzləşəcəkdir. 

.Vallerstayn dünyanın gələcəyinə (2050-2075-ci illər) münasibətdə 

belə bir yekun nəticəyə gəlir ki: “... Biz yalnız bəzi şeylərə münasibətdə 

əmin ola bilərik. Biz kapitalist dünya-iqtisadiyyatında deyil, hansısa yeni 

qayda,  yaxud  qaydalarda,  hansısa  yeni  tarixi  sistem,  yaxud  sistemlərdə 

yaşayacağıq. Lakin bu daha yaxşı dünya, daha yaxşı sabitlik, yaxud daha 

yaxşı legitimlik olacaqmı (əvvəlkilərlə müqayisədə - Ş.H., Ə.B.),  yaxud 

ondan da pis variantla rastlaşacağıq? Həm bu, həm də o biri naməlumdur 

və bizdən asılıdır”.

103

 

F.Brodel  və  ələlxüsus  .Vallerstaynın  dünya-sistem  yanaşmasının 



əsas  qiymətli  cəhəti  ondan  ibarətdir  ki,  başlıca  vurğu  sosiorlararası 

“üfüqi” əlaqələrin üzərinə düşür. Onlar sübuta yetirmişlər ki, ən azı yeni 

dövrdə  eyni  sosior  sistemə  daxil  olan  heç  bir  konkret  cəmiyyətin 

sistemdaxili  üfüqi  əlaqələri  nəzərə  alınmadan  inkişaf  tarixi  dərkedilə 

bilməz və s. 

Bununla  yanaşı,  dünya-sistem  yanaşması  da  konkret  nöqsanlardan 

xali deyildir: “Üfüqi” əlaqələrin mütləqləşdirilməsi; Bu hal özünü əsasən 

bütövlükdə  sistemin  rolunun  ifrat  şəkildə  artırılmasında,  onun  tərkib 

ünsürlərinin  –  ayrı-ayrı  sosiotarixi  orqanizmlərin  nisbi  müstəqilliyinin 

lazımi  səviyyədə  qiymətləndirilməməsində  təzahür  etdirir.  “Üfüqi” 

əlaqələrin 

mütləqləşdirilməsi 

labüd 

olaraq 


ayrı-ayrı 

konkret 


cəmiyyətlərin  mövcudluğunun,  eləcə  də  mərhələlərarası  –  “şaquli” 

əlaqələrin inkarına gətirib çıxarmışdır.  .Vallerstayn ümumiyyətlə, tarixin 

xətti-mərhələli  anlanmasının  həm  marksist,  həm  də  modernist 

interpretasiyalarını  tam  şəkildə  inkar  etmişdir,  və  tam  məntiqi  olaraq 

inkişaf anlayışından (eləcə də tərəqqi) əl çəkməyi tövsiyyə etmişdir. 

Bu  yanaşma  çərçivəsində  əsas  məsələlərdən  biri  bəşər  tarixində 

mövcud olmuş dünya-sistemlərin sayı ilə bağlıdır. Vallerstayna görə, əsl 

dünya-sistemi  kapitlizmlə  bağlıdır.  Digər  mövqeyə

104

  görə  (J.Abu-



Loxyd)  ilk  dünya-sistemi  hələ  XIII  əsrdə  formalaşmış  və  5  müstəqil 

“nüvə”dən ibarət olmuşdur. 

1.

  Qərbi Avropa; 



2.

  Ərəb dünyası; 

3.

  Hind okeanı zonası; 



                                                 

103


 Wallerstein I. The Esential Wallerstein. N 4. The New Press., 2000., p.453  

104


 Абу Лохуд Дж. Переструктурируя миросистему, предшествующую Новому 

времени. Время мира 2. М; 2001.- С.449-461 



Dünya iqtisadiyyatının tarixi 

 

 



102

                                                            

4.

  Çin; 


5.

  Böyük  çöl  (monqollar  tərəfindən  vahid  makrosiyasi  məkanda 

yaradılan birlik); 

A.Frankın

105

  fikrincə  isə,  dünya-sistemi  cəmi  birdir  və  500  il  yox, 



5000  il  bundan  qabaq  yaranmışdır.  Çıxış  nöqtəsi  kimi  ilkin 

sivilizasiyanın yaranması tarixi götürülür. 

Dünya-sistemlərin  inkişafı  və  süqutuna  (iqtisadi  tsikllərdən  çıxış 

etməklə)  xüsusi  diqqət  yetirilir.  Onun  fikrincə,  industrializmə  qədərki 

epoxada  tsikllərin  uzunluğu  200-500  il  arasında  dəyişirdi.  O,  Qillslə  bir 

yerdə, 4 böyük tsikli fərqləndirir: 

1.

  Klassik dövrə qədərki (b.e.ə. 1700-100/50 illər) 



2.

  Klassik dövr (b.e.ə. 100/50 – b.e. 200-500-cü illər) 

3.

  Orta əsrlər (200/500 – 1450/1500) 



4.

  Müasir (XVI əsrdən etibarən) 

Eyni zamanda hər tsikli iki alttsiklə bölür: yüksəliş (A) və tənəzzül 

(B);  K.Çeyz-Dann  və  T.Xollun

106

  “dünya-sistemlərin”  tarixi  inkişaf 



konsepsiyası  əsaslandırma  tipi  nöqteyi-nəzərindən  hal-hazırda  üstün 

mövqeyə  malikdir.  Bu  konsepsiya  “istehsal  üsulu”  terminini  “yığım 

üsulu”  termini  ilə  əvəz  etməyi  təklif  edir.  Yığım  üsulunun  isə  3  növü 

fərqləndirilir: 

1.

  Qohumluq əlaqələrinə əsaslanan (ovçuların, balıqçıların sinifsiz 



və dövlətsiz əlaqələr sistemi) yığım; 

2.

  Töycüyə  əsaslanan  (ilkin  dövlətlər,  ilkin  imperiyalar,  çoxlu 



mərkəzləri olan dünya-sistemləri və s.) yığım; 

3.

  Kapitalist yığımı; 



Dünya-sistemləri  arasında  qarşlıqlı  əlaqə  4  şəbəkədən  ibarət 

olmaqla formalaşır: 

1.

  Böyükhəcmli mallar şəbəkəsi; 



2.

  Elitar mallar şəbəkəsi; 

3.

  Siyasi və hərbi şəbəkə; 



4.

  nformasiya şəbəkəsi. 

Elitar  mallar  və  informasiya  şəbəkələri  daha  geniş  yayılmış 

şəbəkələrdir. 

                                                 

105


 Gills B., Frank A.G. World System Cycles, Crises and Hegemonal Shifts. 1700 Bc to 

Ad 1700. Review 15/14; 1992., p.621-687 

106

 Чейз-Данн К., Холл Т. Два, три, много миросистем.. Время мира 2. M., 2001.-С. 



424-448 

Dünya iqtisadiyyatının tarixi 

 

 



103

                                                            

Hansı  şəbəkənin  dünya-sistem  dinamikasında  önəmli  yer  tutması 

məsələsi bu gün də açıq qalmaqdadır. Bir sıra tədqiqatçıların 

107

 fikrincə, 



Vallerstayn tərəfindən böyükhəcmli mallar şəbəkəsinə üstünlük verilməsi 

yalnışlıqdır.  Əslində,  qədim  dövrlərdə  də  belə  sivilizasiyalar  arasında 

əlaqələr olmuşdur. 

Məhz  bu  yolla  texnoloji  yeniliklər,  ideoloji  sistemlər,  elitar  mallar 

və  s.  dünyaya  yayılmışdır.  Bu  nöqteyi-nəzərdən  vahid  dünya-sistemin 

formalaşması tarixini industrial epoxa ilə məhdudlaşdıra bilmərik. Onun 

yaranması  qlobal  hadisə  olmaq  etibarı  ilə  bir  neçə  min  il  əvvələ  gedib 

çıxır. 


Yekun  olaraq,  qeyd  edək  ki,  hal-hazırda  irimiqyaslı  tarixi 

proseslərin  interpretasiyasında  dünya-sistem  yanaşması  ən  perspektivli 

metodologiya kimi qəbul edilir. 

 


Yüklə 5,72 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   46




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin