Ġdeya və layihə müəllifi


ZƏNGƏZURUN ALBAN - OĞUZ ABĠDƏLƏRĠ



Yüklə 4,78 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə6/36
tarix31.01.2017
ölçüsü4,78 Mb.
#7262
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   36

ZƏNGƏZURUN ALBAN - OĞUZ ABĠDƏLƏRĠ 
 
Biz nadir bir irsin varisləriyik. Hər bir Azərbaycan vətəndaşı bu irsə layiq 
olmağa çalışaraq böyük bir tarixi keçmişi, zəngin mədəniyyəti, yüksək mənəviyyatı 
olan  ölkəmizin  həm  dünəninə,  həm  bu  gününə,  həm  də  gələcəyinə  dərin  bir 
məsuliyyət hissi ilə yanaşmalıdır. 
Heydər ƏLĠYEV 
 
Qədim  Sünik  vilayətinin  əhalisi  təkallahlılığı  qəbul  edənədək  müxtəlif 
dinlərə  -  bütpərəstliyə  (ata,  tibet  öküzünə,  qurda,  qartala,  daĢa,  ağaca  sitayiĢ), 
atəĢpərəstliyə (oda, iĢığa və günəĢə sitayiĢ) və ZərdüĢtiliyə etiqad edirdilər. Onu 
qeyd  etmək  lazımdır  ki,  zərdüĢtlik  ilk  tanrıçılıq  dini  kimi  meydana  çıxsa  da, 
dünyəvi dinə çevrilə bilmədi, o cümlədən Zəngəzurda çoxsaylı  tərəfdarlar toplaya 
bilmədi.  Əksinə,  xristianlığın  və  islamın  gəliĢinə  qədər,  bu  yerlərdə  atəĢpərəstlik 
geniĢ  yayılmıĢdı.  AtəĢpərəstlik  tək  Qafqaz  Albaniyasında,  Sünikdə  və 
Atropatenada  deyil,  o  cümlədən  Ərməniyyə  və  Ġberiyada  da  yerli  əhali  arasında 
böyük nüfuza malik din sayılırdı. AtəĢpərəstliyin niĢanələri bütün Qafqazda olduğu 
kimi,  Zəngəzurda  da  indiyədək  qalmaqdadır.  Zəngəzurda  elə  bir  hündür  dağ 
yoxdur  ki,  orada  pir,  ocaq  olmasın.  Sisyan  rayonunun  Murxuz  kəndində  Qırxlar 
piri,  Qala  pir,  Ərəfsə  kəndində  Salvartı  piri,  Qafan  rayonunda  Pirhəmzə  dağı, 
Pirdavidan dağı, Çiləxana piri, Körpü qayası piri müqəddəs ziyarətgah sayılırdı. 
Onu  da  qeyd  etmək  lazımdır  ki,  Zəngəzurda  pirləri  müsəlmanlarla 
yanaĢı, ermənilər də ziyarət edər, nəzir qoyar, niyyət tutar, qurban kəsərdilər. 
Fikrimizcə,  xristianların  kilsədə  Ģam  yandırmaq  adətləri  də  atəĢpərəstlik  kultu  ilə 
bağlıdır.  Zəngəzurda  atəĢpərəstliyin  ən  geniĢ  yayılmıĢ  və  artıq  milli  ənənəyə 
çevrilmiĢ atributu, Ģübhəsiz ki, Novruz və axır çərĢənbə tonqallarının yandırılması 
idi. 
Zəngəzurda  mərhumu  dəfn  edən  axĢam  qəbrinin  üzərində  od  qalayardılar. 
Bu  da  çox  güman  ki,  atəĢpərəstlikdən  gələn  bir  ayin  idi.  "Od  haqqı",  "Çıraq 
haqqı", "Ocaq qənim olsun" deyimləri, günəĢə, aya salavat çevirmək adəti və s. 
də Zəngəzurun əhalisinin atəĢpərəstliklə bağlı genetik yaddaĢında kodlaĢmıĢ inam 
və rituallar idi. 
Zəngəzurda  Ģaman  kultu,  tibet  öküzünə,  qurda,  qartala,  ata  və  s. 
onqonlara  sitayiĢ  buradakı  insanların  ulu  əcdadlarının  prototürklərlə 
bağlılığını göstərən birbaĢa dəlillərdir. Çünki at, tibet öküzü (yak), qurd və qartal 
Altay,  Tibet  türklərinin  hələ  eradan  əvvəl  sitayiĢ  etdiyi  müqəddəs  sayılan  canlılar 
idi.  Bütün  bunları,  eləcə  də  Ģamanizmlə  bağlı  ayinlərin  həyata  keçirilməsi 
səhnələrini  özünün  daĢ  sinəsində  həkk  edərək,  daĢ  yaddaĢında  saxlayaraq  bu 
günümüzə  gətirib  çıxaran  çox  qiymətli  tarixi  abidə  Sisyan  rayonunun  Urud 
kəndindəki orta əsr qəbiristanlığıdır. XIV-XV əsrə aid olan, əsasən sənduqə və qoç 

46 
 
Di gəl ki, yarı gördüm gözü yaĢlı, sözü qanlı 
Yoxdu bu dərdimə çarə... 
Ağvan nəslindən Ġftixar. 986-cı il. Urud kəndi. 
 
heykəli  Ģəklində  100-ə  yaxın  qəbir  daĢları  təkcə  öz  dövrünü  deyil,  dövründən 
1000-1500 il öncəni də zəmanəmizə gətirib çıxaran kitabədir. 
 
Urud qəbiristanlığı 
 
Sisyan  rayonunun  Urud  kəndinin  qənĢərində,  qalanın  qarĢısında,  Bədir 
qayasının yanında, Bazar çayın sol sahilində tarixi 500 ildən yuxarı sayılan Urud 
qəbiristanlığı yerləĢirdi. 
Qəbiristanlıq  hər  yerdə  və  bütün  zamanlarda  müqəddəs  yer  sayılmıĢdır. 
Qəbiristanlıq  dünyanın  əbədiliyi  qədər  də  vəfasızlığının,  insanların  qüdrətli 
olduqları qədər gücsüz və əlacsız olduqlarının ən əyani nümayiĢ yeridir. 
Bəlkə 
də  sənət  və  elm 
korifeylərinin, 
fatehlərin 
və 
hökmdarların  məqbərələri  buna  görə 
möhtəĢəm  və  əzəmətli  tikilir,  ibrət 
üçün qorunur ki, bu məbədləri ziyarət 
edən  hər  kəs  özünü  həmin  dahilərlə 
müqayisə  edə  bilsin,  gedəriliyini  hiss 
etsin,  bir  daĢdan,  bir  ağacdan,  bir 
qarıĢqadan  və  bir  adamdan  yuxarıda 
dayanmağın  tam  nisbiliyini  dərk 
etsin. 
Qəbiristanlıq 
yeddi 
arxa 
dönənlərimizin  sakinlik  tapdıqları, 
yolumuzu  gözləyən  müqəddəslikdir 
və bu mənada həm də tarixdir. 
Urud  qəbiristanlığı  isə  tarixi-etnoqrafik  əhəmiyyəti  baxımından  təkcə  bir 
kəndin deyil, bütöv mahalın keçmiĢi haqqında ən geniĢ məlumatı və tutarlı dəlilləri 
qoruyub - saxlamıĢ bir məbədgah idi. 
Urud  qəbiristanlığındakı  orta  əsr  və  orta  əsrə  qədərki  qəbir  daĢlarının 
tədqiqatı  hələ  bu  əsrin  iyirminci  illərində  Azərbaycan  alimlərinin  diqqətini  cəlb 
etmiĢdi. 
1926-cı  ildə  Urud  kəndində  olmuĢ  etnoqraf  alim  Ə.Ələkbərov  Urud 
qəbiristanlığı  haqqında  ilk  elmi  məlumat  dərc  etdirmiĢdir.  1959-cu  ildə 
Urudda  olan  akademik  Ziya  Bünyadov  Urud  qəbiristanlığındakı  qəbir 
daĢlarının  dini-milli  mənsubiyyəti  və  tarixi  əhəmiyyəti  barədə  dəyərli  fikir 
söyləmiĢdir. 
Urud  abidələrinə  sözün  əsl  mənasında  ikinci  həyat  verən,  onları  dünya 
epiqrafiya  elminin  dəyərli  nümunələri    səviyyəsində    səciyyələndirən    tarixçi    -  
epiqraf  alim,  Azərbaycan  Milli  Elmlər  Akademiyasının  müxbir  üzvü,  professor 
MəĢədixanım  Nemətova  olmuĢdur.  M.Nemətova  1961-ci  ildə  Urud  kəndində 

47 
 
Urud qəbiristanlığında sənduqə (h. 992-cı il). 
 
uzun  müddətli  ezamiyyətdə  olmuĢ,  XV-XVII  əsrə  məxsus  100-ə  qədər  qəbir 
daĢının üzərində kitab tədqiq etmiĢdir. 
M.Nemətovaya  görə  Urud 
qəbiristanlığında 
olan 
qəbir 
daĢlarındakı  kalloqrafik  oymalarda 
ərəb  qrafikasının  kufi,  nəsx,  süls, 
nəstəliq  Ģriftləri  iĢlənmiĢdir.  Urud 
abidələri  yazı  və  bədii  iĢləmələrin 
üslubuna  görə  orta  əsr  Azərbaycan 
daĢ  üzərində  oyma  sənətinin  Təbriz 
və  Naxçıvan  məktəbinin  nümunələri 
sayılır.  
Urud 
abidələrindəki 
sənduqələr,  qoç  və  at  fiqurları,  fiqurlar  üzərindəki  Ģəkillər,  yazılar  türk 
xalqlarının  islama  qədərki  mədəniyyətini,  məiĢətini,  adət-ənənələrini,  ov,  məclis, 
toy-yas mərasimlərini və s. səhnələri, onqonlar və Ģamanizm kultuna pərəstiĢi əks 
etdirən  oymalar  bu  ərazinin  köklü  sakinlərinin  məiĢəti  haqqında  əvəzsiz  tarixi 
məlumat daĢıyıcılarıdırlar. 
Urud  qəbiristanlığındakı  bir  sıra  qəbir  daĢlarında  onqonlarla  bağlı 
epiqrafika,  əsasən,  maralın,  öküzün,  yaxud  qoçun  üzərinə  qonmuĢ  qanadları 
geniĢ  açılmıĢ  qartal  rəmzlərindən  ibarətdir.  Bu  cür  onqonlar  türk  xalqlarının 
islamdan əvvəlki dövrü üçün əsas sitayiĢ yerləri idi. 
BaĢqa  qrup  qəbir  daĢlarında  qarĢı-qarĢıya  (baĢ-baĢa)  dayanmıĢ  tibet 
öküzləri (yaklar), öküzlərin sağ tərəfində bir əlində balta, bir əlində xəncər tutmuĢ 
kiĢi təsviri olan səhnə təsvir olunur. 
Məlum olduğu kimi, tibet öküzü bütün türk xalqlarının ümumi onqonu-
sitayiĢ heyvanı sayılmıĢdır. 
Qədim  türklərin  inamına  görə  ildə  bir  dəfə  bu  heyvanı  qurban  kəsməklə, 
tayfa  gələcək  qada-baladan  hifz  olunardı.  Hər  evə  bu  qurbandan  müəyyən  qədər 
pay verilərdi ki, qədim inama görə bu pay o evə il boyu ruzi gətirəcəkdi. 
Urud qəbiristanlığındakı bəzi qəbir daĢlarında əllərini göyə qaldırmıĢ adam-
dua  edən  Ģaman  təsvirinin  həkk  olunması,  yazı  olmasaydı  belə,  bu  daĢların 
yalnız türk xalqlarına mənsub olmasını göstərən tutarlı dəlildir. 
Qəbir daĢlarında dəfn olunmuĢ Ģəxsin sənətini əks etdirən maraqlı iĢləmələr 
də vardır. 
Bir qəbir daĢında  mərhumun  (Xan Məhəmməd 983-cü il)  zərgər olduğuna 
iĢarə edən üzük, boyunbağı, sırğa, bilərzik Ģəkilləri həkk olunmuĢdur. 
BaĢqa  bir  qəbir  daĢında  isə  (Aysoltan  992-ci  il)  hana,  həvə,  bıçaq,  əlində 
kirgit tutmuĢ qadın təsviri mərhumənin xalçaçı olduğunu göstərir. 
Urud  qəbiristanlığındakı  qəbir  daĢlarında  mərhumun  məiĢətini,  həyat 
fəaliyyətini  əks  etdirən  zəngin  ov  səhnələrinin,  ov  heyvanlarının  (maral,  ceyran, 

48 
 
dağ keçisi, cüyür), ov ləvazimatının (silah, nizə, balta, ox-kaman) təsviri o dövrdə 
Urudda yaĢayan babalarımızın həyat tərzi, məiĢəti haqqında dəyərli məlumat verir. 
Qəbir  daĢlarında  həkk  olunmuĢ  Ģer  parçaları,  dualar,  islam  dini 
hədislərindən  və  Qurani-Kərimdən  sitatlar,  bu  ərazilərdə  yaĢayanların  mənəvi 
mədəniyyəti haqqında kifayət qədər ətraflı məlumat verir. 
Xarakterik haldır ki, bütün qəbir daĢlarında  mərhumun yalnız ölüm tarixi 
qeyd olunub. 
 
Qəbir daĢlarındakı yazılardan nümunələr 
 
I  Sənduqə 
Allah,  Məhəmməd,  Əli.  Kəndxuda  oğlu  Əmrusəl  ramazan  ayı,  883-cü  il, 
ağvan nəslindən. 
II Sənduqə 
Bu məzarın sahibi mərhum oğul ibn Muraddır. 963-cü il. 
III Sənduqə 
Yuxarı hissədə: Allahdan baĢqa ilahi yoxdur. Məhəmməd Allahın rəsuludur. 
Əli  Allahın  köməkçisidir.  Məhəmmədqulunun  oğlu  Əmirəmin  gəlini  Pəri  xan. 
Taun xəstəliyindən vəfat etmiĢdir. 909-cu il. 
BaĢ tərəfdə: Allah, Məhəmməd, Əli. 
Yan  tərəflərində:  Məhəmmədə  Allahın  daima  salavatı  olsun.  Ġlahi, 
Məhəmmədə  öz  mərhəmətinlə  daima  rəhm  et.  Ġlahi,  ruhlar  içində  Məhəmmədin 
ruhunu  uğurlu  et.  Qəbirlərin  içərisində  Məhəmmədin  qəbrini  rahat  et. 
Məhəmmədin  əcdadına  ehsan  vaxtı  salavat  mərhəmət  et.  Məhəmmədi  və 
Məhəmmədin qəbrini uğurlu et. Mərhəmətli Allah onlara rəhmət eləsin. 
IV Sənduqə (0,93 x 0,27 x 0, 25 m.) 
Üst tərəfində Allah, Ya Məhəmməd, Ya Əli (Xan Məhəmməd ibn Mənahid) 
983-cü il. 
V Sənduqə (0,76 x 0,32 x 0,30) 
Sağ tərəfində: 986-cı il. Məhdiqar ibn Əmirəm 
VI Sənduqə (1,42 x 0,80 x 0,28) 
Allah,  Məhəmməd,  Əli.  Nurunun  oğlu  Kədaxur.  Yan  tərəflərində  III 
Sənduqədəki mətn təkrar olunur. 
VII Sənduqə (0,97 x 0,21 x 0,33) 
Sol tərəfində: Ġmamqulunun oğlu Bəhmən 936-cı il. 
VIII Sənduqə (0,85 x 0,35) 
Yuxarı  hissədə:  Allah,  Aysoltan,  992-ci  il.  Sağ  tərəfində  III  Sənduqədəki 
mətn təkrar olunur. 
IX  Sənduqə:  III  sənduqədəki  dini  mətn  yazılmıĢdır.  Daha  sonra 
Məhəmmədqulunun oğlu Vəli bəyin oğlu Ġbrahim. 
Bir cavan nazəninin məskənidir bu məzar,  

49 
 
EyləmiĢ nazik tənin xak ilə yeksan ruzigar.  
DaĢı yazdı Vəli 989. - qeydi vardır. 
X Sənduqə 
Üst tərəfındə: Allah. Kərəm oğlu Mahmud. 
Tərəflərində digər sənduqələrdəki dini mətn vardır. 
XI Sənduqə (1,35 x 0,41 x 0,32 m.)  
Sənduqənin üstündə  yazı oxunmur. Tərəflərində  digər Sənduqələrdəki dini 
mətn təkrar olunur. 
XII Sənduqə 
Nurunun oğlu ġahnəzər. Min yeddinci il. Tərəflərində digər Sənduqələrdəki 
dini mətn təkrar olunur. 
I Qoç heykəlli abidə (1,12 x 0,67 m.) 
Qoçun üstünə salınmıĢ örtüyün haĢiyəsində:  
Di gəl ki, yarı gördüm gözü yaĢlı, sözü qanlı  
Yoxdu bu dərdimə çarə...  
... oğlu Ġftixar. 986 
Sağ tərəfdə: Allah, Məhəmməd, Əli. Ağvan nəslindəndir. 
II Qoç heykəlli abidə (1,12 x 0,67 m.) 
Bir cavan nazəninin məskənidir bu məzar,  
EyləmiĢ nazik tənin xak ilə yeksan ruzigar.  
986. Ġmamqulunun oğlu Çələbi  
Sol tərəfdə ov səhnəsi təsvir olunmuĢdur. 
III Qoç heykəlli abidə (1,22 x 0,85 m.) 
Sağ  tərəfdə:  Səfər  Qulu  993.  Sol  tərəfində  xalçaçılıqla  əlaqədar  təsvirlər 
vardır. 
IV Qoç heykəlli abidə 
Sağ tərəfdə dini mətn. Üst tərəfdə: Allah, Məhəmməd, Əli. 
Sol tərəfdə: Salavat. Dəri xəstəliyindən vəfat etmiĢdir. Ġsgəndərin oğlu Fəxr. 
1019. 
Urud qalası 
 
Qədim  Zəngəzurun  Urud  kəndində  Bazar  çayın  sağ  sahilindəki  təpəlikdə 
VI-VII  əsrlərdə  tikilmiĢ  möhtəĢəm  bir  qala  ucalır.  Stepanos  Orbelian  XIII  əsrdə 
Urud  qalasını  Sünikin  məĢhur  qalaları  sırasına  daxil  etmiĢdir.  Qala  1075-94-cü 
illərdə Sünikin hökmdarı I Senikərimə məxsus idi. 
Qalanı 1104-cü ildə Səlcuq türkləri ələ keçirmiĢlər. 
Gürcü  çarı  Tamaranın  qoĢunları  Süniki  tutarkən  1219-cu  ildə  Urud 
qalasını almıĢ və Liparit Orbelianiyə təhvil vermiĢdir. Bununla da, Sünikdə gürcü 
mənĢəli Orbeliani  nəslinin hökmranlığı baĢlamıĢdır. 

50 
 
Urud qalasının öndən görünüĢü. 
Rəssam A. Quliyev. 1987-ci il. 
 
Əmir Teymurun qoĢunları 1386-cı ildə Süniki iĢğal edərkən Urud qalasını 
da  zəbt  etmiĢ,  qalanın  hakimləri  Burtelo  və  Sumbat  Orbeliani  qardaĢlarını  əsir 
alaraq Səmərqəndə aparmıĢdır. 
Qaraqoyunlu  hökmdarı  Qara  Yusif  1407-ci  ildə  Urud  qalasını  almıĢ  və 
yerli  feodal  məlik  Bağırı  qalanın  hakimi  təyin  etmiĢdir  (200,  651).  Qeyd  etmək 
yerinə düĢərdi ki, Qaraqoyunlu feodallarından olan Məlik Bağırın tayfası üç yüz ilə 
yaxın  bir  müddətdə  Urud  qalasının 
hakimi  olmuĢlar.  Məlikbağırlılar  XX 
əsrin 
əvvəllərinə 
kimi 
Urudda 
yaĢamıĢ,  yüksək  dini  təhsil  görmüĢ, 
dini  rütbə  daĢımıĢ,  savadlı,  sayılıb 
seçilən  bir  nəsil  kimi  tanınmıĢlar. 
1905-ci  il  erməni-müsəlman  davası 
zamanı  Urud  kəndindən  bir  neçə  ailə 
o,  cümlədən,  Məlikbağırlılar  köçüb 
Bakıya  və  Orta  Asiyaya  getmiĢlər. 
Vaxtilə,  Azərbaycan  SSR  KP  MK-nın 
birinci 
katibi 
iĢləmiĢ 
Kamran 
Bağırovun  da  həmin  nəsildən  olması 
ehtimalı müəyyən əsaslardan xali deyildir. 
Urud qalası haqqında daha bir qiymətli məlumatı isə tarixçi alim, bu kitabın 
yazılmasında öz köməyini bizdən əsirgəməyən hörmətli Hüsaməddin Məmmədov 
Türkiyə  arxivlərində  iĢləyərkən  əldə  etmiĢdir.  Həmin  sənədi  -  1590-cı  il  tarixli 
"Ġrəvan  əyalətinin  müfəssəl  dəftəri"nin  124-cü  səhifəsindən  Urud  qalası  ilə  bağlı 
Sultan fərmanının çıxarıĢını Hüsaməddin müəllimə minnətdarlıq hissi ilə oxuculara 
təqdim  edirik:  "Bitlis  hakimi  ġərəf  xan  ilə  Maku  sancaqbəyisi  Əvəz  bəy  Sultana 
məktub  göndərib,  bildirdilər  ki,  Naxçıvan  əyanından  Əmir  Ziyaülmülkün 
övladlarından olan mövlana Məhəmməd bəd əməlli qızılbaĢlardan üz döndərib, öz 
adamları  ilə  gəlib  Urud  qalasına  yerləĢmiĢdir.  Urud  qalasında  olduğu  müddət 
ərzində, qızılbaĢlarla dəfələrlə vuruĢmuĢ və onları məhv etmiĢdir. Qalanın hakimi 
Urud  qalasını  zəbt  etmək  məqsədilə  üzərinə  hücum  etmiĢdirsə  də,  döyüĢləri 
uduzub  geri  çəkilmiĢdir.    Urud    qalasını    lazımınca  müdafiə    etmiĢ  mövlana 
Məhəmməd  sultan  üçün  də  böyük  xidmətlər  göstərmiĢdir.  Deyilənləri  nəzərə 
alaraq,  mövlana  Məhəmmədə  məxsus  və  Naxçıvanın  Cəhrik,  Qıvraq  adlı 
kəndlərindən  və  Türküt  adlı  məzrədən  ibarət  övlad  vəqfinin  yenə  də  onun 
istifadəsində  qalması  üçün  Sultandan  xahiĢ  olunmuĢ,  Sultanın  cümadüləvvəl  ayı 
995-ci il tarixində (9-18 aprel 1587-ci il, H. Məmmədov) bu barədə fərmanı (əmri-
Ģərif) verilmiĢdir. 
Gürcü  mənĢəli  knyaz  Davit  bek  Sünikdə  Ġran  hakimiyyətinə  qarĢı  üsyan 
qaldırarkən  1724-cü  ildə  Məlik  Bağırı  qətlə  yetirmiĢ  və  Urud  qalasını  ələ 

51 
 
keçirmiĢdir.  Lakin  4  il  sonra  Osmanlı  türkləri  Süniki,  o  cümlədən  Urud  qalasını 
Davit bekin üsyançı dəstələrindən təmizləmiĢdir. 
Təxminən o vaxtlarda Urud qalasında taun infeksiyası yayılmıĢ və qalanın 
demək  olar  ki,  bütün  sakinləri  bu  dəhĢətli  xəstəlikdən  vəfat  etmiĢlər.  Urud 
qalasının  taundan  xilas  olunmuĢ  əhalisi  öz  ev-eĢiklərini  tərk  edərək,  qalanın 
qarĢısında əvvəllər bostan sahəsi kimi istifadə  etdikləri yerdə indiki Urud kəndini 
salmıĢlar. 
Urud  qalasına  yerli  camaat  həm  də  "Babək  qalası"  deyirlər.  Nəsillərdən-
nəsillərə  keçən  Ģifahi  Ģəhadətlər  böyük  Azərbaycan  sərkərdəsi  Babəkin  öz 
mübarizəsinin son  mərhələsində bu qalada məskən salaraq  ərəb iĢğalçılarına qarĢı 
vuruĢduğunu  təsdiq  edir.  Eləcə  də  həmin  dövrü  təsvir  edən  bir  sıra  ərəb  və  fars 
salnaməçiləri  də  (Təbəri,  Bələzuri)  öz  əsərlərində  Rud-ər-rud  qalasının  adını 
çəkirlər. Azərbaycanın VII-IX əsrlərdəki tarixini böyük elmi dəqiqliklə Ģərh edən 
akademik  Ziya Bünyadovun  fikrincə,  Babəkin  son döyüĢlərindən biri  məhz  Urud 
qalasında və onun ətrafındakı dağlarda baĢ vermiĢdir (138, 179). 
Urud  qalası  indi  uçulub-dağılmıĢ  haldadır,  qalanın  yuxarıdan  görünüĢü 
Ģimal-qərb və cənub-Ģərqə doğru uzanan yəhər formasındadır. Qala hər üç tərəfdən 
sıldırım  qayalarla  əhatə  olunmuĢdur.  Yalnız  cənub-qərb  tərəfdən  qoĢa  hasar 
divarlarının  qalıqları  görünür.  Hasar  iri,  yonulmamıĢ  bazalt  daĢlarla  və  gec 
məhlulla  hörülmüĢdür.  Urud  qalasının  Bazar  çayına  baxan  divarında  çaya  doğru 
gedən  yeraltı  yolun  qalıqları  indiyədək  saxlanılmaqdadır.  Qalanın  səthi 
parçalanmıĢ bazalt daĢlardan ibarətdir. Palçıqsız hörülmüĢ düzbucaq, yaxud dairəvi 
kiçik həcmli yaĢayıĢ evlərinin divarları Urud qalasının cənub-qərb tərəfində böyük 
bir  sahəni  tutur.  Qalanın  cənub-qərbində  qoĢa  kvadrat  qüllələrin  qalıqları  diqqəti 
cəlb edir. 
 
Qarakilsə, yaxud müqəddəs Qriqori məbədi 
 
Sisyan rayonunun mərkəzində hündür bir təpəlikdə salınmıĢ bu monumental 
məbəd VI-VII əsrlərdə  inĢa  edilmiĢdir. Xristianlığın  diofizit  məhzəbinə  biət edən 
albanların  yaratdığı  ən  gözəl  dini  abidələrdən  sayılan  bu  məbəd  qara,  yonulmuĢ 
bazalt  daĢdan  tikildiyinə  görə  Qarakilsə  adlandırılmıĢdır.  Maraqlıdır  ki,  son 
vaxtlara qədər Sisyan erməniləri də bu məbədə azəri türklərinin dili ilə "Qarakilsə" 
deyirdilər. Tarixi mənbələrə görə Qarakilsə məbədi xristianlıqdan əvvəl bu bölgədə 
mövcud olmuĢ, bütpərəst məbədinin yerində tikilmiĢdir. 
Kilsənin  o  vaxtkı  Sünik  knyazı  Kaozatın  sifariĢi  və  vəsaiti  ilə  tikildiyi 
söylənilir.  Binanın  içərisində  divarda  Kaozatın  daĢ  üzərində  Ģəkli  həkk 
olunmuĢdur. Kaozatın  dar, badama bənzər qıpçaq gözü adamın diqqətini cəlb 
edir.  Maraqlıdır  ki,  Müqəddəs  Teodorosun  və  onun  yanında  o  vaxtkı  Sünik 
yepiskopu Hovsepin Ģəkillərindəki sifət və göz quruluĢu da qıpçaq tiplidir. Bu  ya 

52 
 
Ağudi qəbirüstü abidəsi. 
 
doğrudan  da,  onların  alban-türk  mənĢəli  olduğunu,  ya  da  memarın  türk  soylu 
olduğunu göstərən güclü bir detaldır (188). 
Məlumdur ki, o dövrdə Sünik kilsələri diofizit alban kilsələri qrupuna daxil 
idi  və  iyerarxiya  baxımından  Albaniya  katalikosluğuna  tabe  idi.  Buna  görə  də 
Qara  kilsənin  arxitekturasında  digər  alban  məbədlərində  və  bir  çox  Bizans 
kilsələrində  iĢlənilən  üslub  və  ornamentlər  geniĢ  yer  tutur.  Qara  kilsənin  səkkiz 
guĢə Ģəklində tikilməsi və dam örtüyünün qübbə Ģəkilli olması isə, çox güman ki, 
qədim türklərin Tibetdən gətirdikləri tanrıçılıq kultu ilə bağlıdır. 
Qarakilsə  məbədinin  cənubdan  və  qərbdən  olmaqla  iki  qapısı,  hər  divarda 
üç pəncərəsi  vardır. Yan divarlardakı pəncərələr üçbucaq formasındadır. Məbədin 
iç divarlarında "Ġncil"dən çoxlu təsvirlər öz əksini tapmıĢdır. 
Qarakilsə  məbədi  1931-ci  ildə  Sisyanda  baĢ  vermiĢ  zəlzələ  nəticəsində 
qismən  dağılsa  da,  sonra  bərpa  edilmiĢ  və  1961-ci  ildən  erməni-qriqorian  kilsəsi 
kimi fəaliyyət göstərir (188). 
 
Ağudi qəbirüstü abidəsi 
 
Sisyan  rayonunun  ən  qədim  azərbaycanlı 
kəndlərindən 
biri 
olan 
Ağudi 
kəndinin 
çıxacağında, Ağudi - Sisyan yolunun sol kənarında 
1400  ilə  yaxın  tarixi  olan  nəhəng  qəbirüstü  abidə 
indiyədək  qalmaqdadır.  Bu  qəbirüstü  abidə  ellin 
mədəniyyətinin 
ilkin 
xristianlıq 
dövrünə 
transformasiyasının  ən  unikal  nümunələrindən 
biridir. Abidənin üzərində tarix yazılmasa da, onun 
VII əsrin əvvəllərində inĢa edildiyi ehtimal olunur. 
Ağudi  abidəsi  üç  pilləli,  daha  doğrusu,  üç 
mərtəbəli quruluĢa malikdir. 
Abidənin 
birinci 
mərtəbəsi 
geniĢ 
meydançanı xatırladır. Bu meydançanın altında iki 
giriĢ  qapısı  olan  tağvari  kiçik  mağara  diqqəti  cəlb  edir.  Meydançanın  ətrafında 
kiçik hasara alınmıĢ, uçulub dağılmıĢ qəbir yerlərinin niĢanələri son vaxtlara kimi 
saxlanılmıĢdı. 
Ġkinci  mərtəbə  yanlarda  dördbucaqlı  Ģəkilli  iki  sütundan  və  ortada 
səkkizbucaqlı  Ģəkilli  bir  sütundan  ibarətdir.  Hər  iki  kənar  sütun  tağvari  hörgü 
vasitəsilə  orta  sütunla  birləĢmiĢdir.  Abidənin  üçüncü  mərtəbəsi  gözəl  memarlıq 
quruluĢuna  malik  üç  sütundan  ibarətdir.  Belə  ehtimal  olunur  ki,  bu  üç  sütun 
Müqəddəs Troitsanın (üç müədzinin) ifadəsi kimi dikəldilmiĢdir (111, 52). 
 
 
 

53 
 
Səlim karvansarası 
 
Elxani  hökmdarı  Əbu  Səidin  dövründə  Zəngəzur  silsiləsinin  Göyçə 
yaylasına  keçən  yerində,  Böyük  Ġpək  yolu  üzərində  tikilən  karvansara  o  dövr 
Azərbaycan memarlıq sənətinin Ģah əsərlərindən biridir. Səlim keçidi deyilən dağ 
aĢırımında  tikilən  bu  karvansaranı  tanınmıĢ  etnoqraf,  Azərbaycan  Milli  Elmlər 
Akademiyasının müxbir üzvü MəĢədixanım Nemətova 1961-ci ildə ətraflı tədqiq 
etmiĢ,  karvansaranın  giriĢindəki  və  içərisindəki  kitabələri  oxuyaraq  onların  elmi-
tarixi  izahını  vermiĢdir.  MəĢədixanım  müəlliməyə  böyük  minnətdarlıq  hissi  ilə 
Səlim karvansarası barədə  ona istinadən aĢağıdakıları bildirməyi lazım bilirik:  
Səlim  karvansarası  Zəngəzurda  Avropa  qapısı  olan  Anadolunu  Çin  ilə 
birləĢdirən,  Araz  boyu  keçən  Ġpək  yolunun  üzərində,  dəniz  səthindən  2410  m 
hündürlükdə  yerləĢdirmiĢdir.  Elxani  hökmdarı  Əbu  Səid  vaxtında  (1316-1335) 
qeyd  olunan  yol  abadlaĢdırılmıĢdır.  Yol  üzərində  bir  sıra  karvansara,  körpü, 
xanəgahların kompleksində binalar tikilmiĢdir. 
Çin  -  Türküstan  -  Ġran  -  Azərbaycandan  keçən  Ġpək  yolunun  Anadoluya 
giriĢ qapısında yerləĢən Ərzurumun, Körpü kəndinin və Çoban körpüsünün böyük 
strateji mövqeyə malik olduğunu göstərən  abidələrdən biri də 290 m uzunluqda 7 
aĢırımlı  Çoban  körpüsüdür.  Körpü  Elxani  hökmdarı  Əbu  Səidin  vaxtında  Əmir 
Çoban Salduz Noyon tərəfindən Ərzurum - Qars Qarayolunun 58 km-də Mingöl və 
Həsənqala  çaylarının  qovuĢduğu  nöqtədə  Araz  çayı  üzərində  tikilmiĢdir  (85,  səh. 
36). 
Yüklə 4,78 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   36




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin