Parazitoloji



Yüklə 296 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə13/15
tarix13.04.2017
ölçüsü296 Kb.
#13959
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15

Classis: Insecta
 
(=Hexapoda) (Böcekler)

 
Vücut tipik olarak baş, göğüs ve karın
 
olmak üzere üç bölgeden oluşur.

 
Ergin bir böcekte bu üç bölge çoğunlukla kolayca birbirinden ayırt edilir. 
Bununla birlikte gelişimi metamorfozlu olanların larva ve nimf
 
safhalarında segmentler
 
kaynaşmış veya kısmen değişikliğe 
uğramıştır

 
Embriyonik
 
dönemde vücut 20 segmentlidir. Erginde 6'sı birbiriyle 
kaynaşarak başı
 
(Cephalon), 3'ü göğüs
 
(Thorax) bölgesini, geri kalan 11'i 
ise karın
 
(Abdomen) bölgesini oluşturur. 11. segment
 
çoğunlukla bir 
çıkıntı
 
halindedir. 

 
Başta bir çift anten (duyarga),
 
gözler ve değişik şekillerde ağız aletleri
 
bulunur.

 
Antenler tek sıra halinde dizilen değişik sayıdaki parçalardan yapılmıştır. Bu 
parçaların şekli ve dizilişi taksonlara
 
göre değişir. Böylelikle değişik anten 
tipleri [pektinat
 
(=taraklı), serrat
 
(=testere), monofiliform
 
(tesbih), filiform
 
(=iplik), lamellat
 
(=yaprak), plamoz
 
(=saçaklı) klavat
 
(=topuzlu) v.s.] 
meydana gelir. 

 
Ağzı oluşturan eklenti yahut ekstremiteler
 
ise şunlardır: Labrum
 
(=üst 
dudak),  bir çift Mandibül
 
(=üst çene), bir çift Maksil
 
(=alt çene) ve 
Labium
 
(=alt dudak). 

 
Besin alma biçimlerindeki farklılığa dayalı olarak, bu parçalar değişikliğe 
uğrar. Bu nedenle böceklerde değişik ağız tipleri
 
meydana gelmiştir:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
© Bayram GÖÇMEN
, Prof. Dr. 
Ege Üniversitesi F
en Fakültesi 
Biyol
oji Bölümü, Zool
oji 
Anabili
m Dal
ı 
Bornova, 
İzmir 
HER HAKKI S
AKLIDIR!
 
 
 

(a) Çiğneyici (=Isırıcı) Ağız:
 
Hamam Böcekleri dahil tüm Düz 
Kanatlılar (Orthoptera), Kın 
Kanatlılar (Coleoptera), Tüy-
 
Post Bitleri (Mallophaga) ve 
çoğu böcek takımında.
(b)
 
Sokucu-Emici (=Delici-
 
Emici) Ağız:
 
Sivrisinekler 
(Diptera, Nematocera), Pireler 
(Siphanoptera), Tahta Kuruları 
(Hemiptera, Cimicidae) Kıl 
Bitleri (Anoplura) ve diğer kan 
emen böcekler ile Hemiptera
 
ve Homoptera
 
(Ağustos 
Böcekleri ve Bitki Bitleri) 
takımlarına dahil bitki öz suyu 
emen böceklerde.
(c)
 
Yalayıcı-Emici (=Çiğneyici-
 
Emici) Ağız:
 
Arılar ve 
Karıncalar (Hymenoptera)'da.
(d)
 
Emici Ağız:
 
Kelebekler 
(Lepidoptera)'de.
Besin alma kanalı
Tükrük
 
verme kanalı
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
© Bayram GÖÇMEN
, Prof. Dr. 
Ege Üniversitesi F
en Fakültesi 
Biyol
oji Bölümü, Zool
oji 
Anabili
m Dal
ı 
Bornova, 
İzmir 
HER HAKKI S
AKLIDIR!
 
 
 

Ordo: Mallophaga
 
(Tüy-Post Bitleri veya 
Çiğneyici Bitler)
Ordo: Anoplura
(=Siphunculata) 
(Kıl Bitleri veya Emici Bitler)
Ortak Özellikleri:
-
Vücut sırt-karın yönünde yassı
 
-
 
Küçük ve kanatsızdırlar
-
Petek gözler körelmiştir
 
-
 
Kısa antenli (en fazla 5 parçalı)’dirler
-
Klipeus
 
(yüz bölgesi) öne doğru uzamış     -
 
Tarsus tek parçalıdır
-
Hemimetabol
 
(Yarı-başkalaşımlı) böceklerdir (Yumurta+Nimf) 
Ağız aletleri:
 
Çiğneyici
 
Sokucu-emici
Toraks:
 
2-3 parçalı
 
Kaynaşmış (tek parçalı)
Baş:
 
Daima toraks
 
genişliğinde
 
Torakstan
 
daha dardır
veya büyüktür
Farkları:
Columbicola
Pediculus
Tüy, epidermal
 
döküntü ile beslenirler
Kanla beslenirler
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
© Bayram GÖÇMEN
, Prof. Dr. 
Ege Üniversitesi F
en Fakültesi 
Biyol
oji Bölümü, Zool
oji 
Anabili
m Dal
ı 
Bornova, 
İzmir 
HER HAKKI S
AKLIDIR!
 
 
 

Ordo: Mallophaga
 
(Tüy-Post Bitleri veya Çiğneyici Bitler)

 
Konağa ve habitata özgülük dereceleri çok yüksektir. Konaktan uzun süre ayrı 
yaşayamazlar. 

 
Bulaşmaları yakın temasla olur. Çoğunlukla kan emmezler. Bununla
 
birlikte bazıları 
(Amblycera
 
alt-takımına dahil olanlar), düzenli gece beslenmeleri sırasında 
epidermal
 
döküntü ve tüylerle birlikte, özellikle yeni gelişen tüylerin kaide 
kısımlarını kazıyarak taze veya pıhtı halindeki kanla da beslenirler.

 
Deride güçlü irritasyonlar
 
meydana getirerek, özellikle genç kuşların ölümüne
 
neden olurlar. Çeşitli hastalıklar, örneğin Dipilidiyaz
 
ve diğer hastalıklar için 
potansiyel vektörlük ödevi
 
görürler. Yumurtalarını tüy veya kıllara yapıştırırlar. 
Eşeysel dimorfizim
 
görülür. 
Subordo
 
1: Amblycera
 
(Topuz Antenli)
Subordo
 
2: Ichnocera
 
(İplik Antenli)

 
Antenleri sopa şeklinde, kısa ve  baş 
altında oluk içinde gizli

 
Maksillar
 
palpleri
 
4 parçalı

 
Antenleri iplik şeklinde.

 
Maksillar
 
palpleri
 
yoktur
Fam.: Menoponidae
Fam.1: Philopteridae
(Tüy Yiyenler)
Fam.2: Trichodectidae
(Kıl Yiyenler)
Antenler:
 
-
 
5 parçalı
 
-
 
3 parçalı
Tarsuslar:
 
- 2  tırnaklı
 
- 1  tırnaklı
Menopon
 
gallinae
 
(Tavuk Biti)
Columbicola
 
columbae
(Güvercin Biti)
Trichodectes
 
canis
(Köpek Biti)
T. pilosus
 
(At Biti)
T. scalaris
 
(Sığır Biti)
Felicola
 
subrostrata
 
(Kedi Biti)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
© Bayram GÖÇMEN
, Prof. Dr. 
Ege Üniversitesi F
en Fakültesi 
Biyol
oji Bölümü, Zool
oji 
Anabili
m Dal
ı 
Bornova, 
İzmir 
HER HAKKI S
AKLIDIR!
 
 
 

Menopon
 
gallinae
 
(Tavuk Biti)
Columbicola
 
columbae
 
(Güvercin Biti)
Trichodectes
 
canis
(Köpek Biti)
Sonuncu abdomen segmentinin
 
ucu, dişilerde ortada bir çukurluk 
olacak şekilde yanlarda çıkıntılıdır. Erkeklerde ise düz 
yuvarlağımsıdır.
Saldıkları toksik
 
tükürük salgılar ile allerjik
 
tepkimelere, şiddetli 
kaşıntılara, vücut sıcaklığını düşürerek, vücut direncinin 
kırılmasına, terlemeye, hatta ishallere neden olurlar.
Diphylidium
 
caninum’un
 
ara konağı’dır.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
© Bayram GÖÇMEN
, Prof. Dr. 
Ege Üniversitesi F
en Fakültesi 
Biyol
oji Bölümü, Zool
oji 
Anabili
m Dal
ı 
Bornova, 
İzmir 
HER HAKKI S
AKLIDIR!
 
 
 

Ordo: Anoplura
 
(=Siphunculata) (Kıl Bitleri veya Emici Bitler)

 
Abdomen geniş bir kaide kısmı ile toraksa bağlanır.

 
Çoğu kez abdomen segmentlerinin
 
toraksa yakın olanlarında 
toraks
 
segmentleri
 
ile veya kendi aralarında kaynaşmalar 
görülür.

 
Halk arasında sirke
 
adı verilen oval şekilli yumurtalarını
 
kıllara ve 
elbise liflerine yapıştırırlar. 

 
Nimfleri
 
(*) morfolojik açıdan ergine çok benzer. Sadece dış genital
 
organları gelişmemiştir. Antenleri 5 yerine, 3 parçalıdır. 

 
Dört kez deri değiştirdikten sonra ergin hale geçerler. 

 
Memelilerin derileri üzerinde tamamı kan emerek ektoparazit
 
olarak yaşarlar. 

 
Beslenme anında soktukları yerlere iritasyon
 
yapan salgı ve 
dışkılarını
 
bırakarak, aşırı duyarlılık tepkimelerine, neticede 
karakteristik lezyonödem,
 
eritem
 
ve kaşınma
 
sonucunda nemli 
dermatitler, çatlama ve kalıcı kahverengi pigmentasyonlara
 
(melanodermi) neden olurlar. 

 
Ayrıca çeşitli viral, bakteriyel ve protist
 
hastalıkları için vektör
 
olarak iş görürler. 

 
İleri derecede konağa özgülük ve bağımlılık gösterirler. Yakın 
temasla bulaşırlar.

 
İnsan ve diğer primatlarda
 
parazitlenenler: Pediculidae
 
ailesi 
altında sınıflandırılır.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
© Bayram GÖÇMEN
, Prof. Dr. 
Ege Üniversitesi F
en Fakültesi 
Biyol
oji Bölümü, Zool
oji 
Anabili
m Dal
ı 
Bornova, 
İzmir 
HER HAKKI S
AKLIDIR!
 
 
 

Species
 
1:
 
Pediculus
 
humanus
 
(=P. corporisP. h. corporis, P. h. humanus)
 
(İnsan Vücut Biti)
 
Species
 
2:
 
Pediculus
 
capitis
 
(=P. h. capitis) (İnsan Baş Biti)

 
Her iki tür de, bilhassa ılıman iklimlerde
 
daha yaygın olacak şekilde 
kozmopolit
 
dağılışa sahiptir. 

 
P. humanus
 
vücut yüzeyinde kıllar arasında veya vücuda temas eden 
bilhassa yünlü çamaşırların lifleri arasında, 

 
P. capitis
 
ise başta ve özellikle arka kısımdaki saçlar arasında, nadiren 
sakal ve bıyık kılları arasında yaşar. 

 
Fotofobik
 
ve özellikle 28-32
o
C sıcaklıklar arasında etkindirler.

 
Ergin P. humanus
 
2-4 mm, P. capitis
 
1-2 mm; elips şekilli, kapaklı 
yumurtaları sırasıyla ortalama 0.8 mm ve 0.6 mm boyundadır. 

 
Vücut Biti yumurtalarını vücuttaki kıllara veya elbise liflerine, 

 
Baş Biti ise saçlara özellikle kulak arkasındakilere yapıştırır.

 
Erkekler, dişilerden daima küçüktür. Nimfler
 
erginlerden biraz küçük ve 
dış genital
 
organları yoktur.

 
Her ikisinde de vücut uzunca yapılı ve toraks
 
bölgesi abdomenden 
daha dar
 
olup, abdomenin ilk 3 segmenti
 
birbiriyle kaynaşır

 
Boyutsal fark dışında ilave olarak, 5.-8. abdomen segmentlerindeki
 
Pleural
 
(=Paratergal) plaklarP. humanus'da
 
az gelişmiş olup 
segmentler
 
arasındaki girintilere erişmez. Halbuki P. capitis'de
 
segmentler
 
arası girintilere ulaşacak şekilde daha fazla gelişmiştir. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
© Bayram GÖÇMEN
, Prof. Dr. 
Ege Üniversitesi F
en Fakültesi 
Biyol
oji Bölümü, Zool
oji 
Anabili
m Dal
ı 
Bornova, 
İzmir 
HER HAKKI S
AKLIDIR!
 
 
 

Phthirus
 
pubis
 
(Ergin dişi, dorsalden) 
Pediculus
 
humanus
 
(Ergin erkek, dorsalden)

 
Bulaşma kaynağı bitli insan
 
ve nadiren de 
köpeklerdir. 

 
Cinsel temas veya bir arada yatma ile 
bulaşır. 

 
Deriyi sokup, kan emmesi sonucu sürekli 
ve şiddetli kaşıntılara, lokal ve kalıcı 
olmayan mavimsi şişkinliklere 
(egzema),
 
lezyonlara neden olur. Kasık 
biti ile oluşan bu parazitliğe Fitiriyaz
 
denir. 

 
Vektörlüğü yoktur.
 
Diğer bir deyişle 
hastalık etkeni taşımaz ve bulaştırmaz.

 
Enfestasyon
 
kaynağı, bitli insan ve giysileridir. 

 
Vücut ve baş bitinin, özellikle geceleri 
insanların derisini sokarak kan emmeleri, 
toksi-allerjik
 
tükürük salgıları ve dışkıları
 
sonucu, şiddetli kaşıntılı lezyonlar
 
meydana 
gelir. Deri lokal olarak kalınlaşır ve esmerleşir 
(Melanodermi). Bitlerin parazitliği sonucu 
şekillenen bu rahatsızlıklara
 
Pedikuloz
 
denir. 

 
Vektörü oldukları bakterilerin (Rickettsia
 
ve 
Borrelia) üremesi ile ikincil rahatsızlıklar ve 
dermatitler gelişir. 

 
Örn. Bit Tifüsü
 
(Lekeli Humma), Siper 
Humması
 
ve Bit Dönek Humması
 
etkenleri.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
© Bayram GÖÇMEN
, Prof. Dr. 
Ege Üniversitesi F
en Fakültesi 
Biyol
oji Bölümü, Zool
oji 
Anabili
m Dal
ı 
Bornova, 
İzmir 
HER HAKKI S
AKLIDIR!
 
 
 

Pediculus
 
humanus
Pediculus
 
capitis
Pediculus
 
capitis
Pediculus
 
humanus
Phthirus
 
pubis
Phthirus
 
pubis
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
© Bayram GÖÇMEN
, Prof. Dr. 
Ege Üniversitesi F
en Fakültesi 
Biyol
oji Bölümü, Zool
oji 
Anabili
m Dal
ı 
Bornova, 
İzmir 
HER HAKKI S
AKLIDIR!
 
 
 

Ordo: Hemiptera
 
(=Heteroptera) (Yarım Kanatlılar)

 
Ağız aletleri sokucu-emici (delici-emici)
 
tiptendir: Hortumları 4 parçalıdır. 
Labrum
 
(=Üst Dudak) ve hipofarinks
 
yoktur. Hipofarinks
 
bazen çok küçük 
olarak bulunabilir. 

 
Labium
 
tek parça halinde birleşmiş olup, hortumu kuşatır

 
Delmede kullanılan maksillerin
 
içe bakan taraflarıiki oluk içerir. Her iki 
maksile
 
ait olukların yan yana gelmesi ile
 
2 ayrı kanal meydana gelir. 

 
Üstteki besinleri emmeye,

 
alttaki ise tükürük salgısını akıtmaya
 
yarar. 

 
Genellikle sırt tarafta yatık durumda bulunan 2 çift kanatları
 
mevcuttur. 

 
Bazılarında ise kanatlar körelmiştir (örneğin Cimicidae
 
ailesinde). 

 
Kanatlı olanlarda, takımın ismini yansıtacak şekilde, ön kanatların kaide kısmı 
sert ve kalın olup derimsi yapıda
 
(Hemielitra), uç tarafı ise yumuşak, ince ve 
saydam olup zarımsı yapıdadır. 

 
Yarı başkalaşım (Hemimetaboli) geçiren böceklerdir: larva safhası bulunmaz. 

 
Cryptocerata
 
(=Hydrocorisae) (Su Yarım Kanatlıları) ve Gymnocerata*
 
(=Geocorisae) (Kara Yarım Kanatlıları) şeklide 2 alt-takıma ayrılırlar.
Maksillar
 
Palp
Oluk
Besin emme oluğu
Tükrük
 
akıtma oluğu
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
© Bayram GÖÇMEN
, Prof. Dr. 
Ege Üniversitesi F
en Fakültesi 
Biyol
oji Bölümü, Zool
oji 
Anabili
m Dal
ı 
Bornova, 
İzmir 
HER HAKKI S
AKLIDIR!
 
 
 

Fam.1: Reduviidae
 
(Reduviidler)
Subfam.: Triatominae
 
(kan emenler)
Fam.2: Cimicidae
 
(Tahta Kuruları)

 
Triatoma
 
infestans
 
ve Rhodnius
 
prolixus
 
çeşitli memelilerden kan 
emerek beslenirler ve Trypanosoma
 
cruzi
 
ile T. rangeli'ye
 
vektörlük 
yaparlar. 

 
Böylelikle bu parazitlerin etken olduğu 
tripanozomiyazları
 
(örneğin T. cruzi
 
tarafından insanda oluşturulan Chagas
 
Hastalığı'nı) bir konaktan diğerine, delip 
kan emdikleri yere tükürükle (T. 
rangeli) veya dışkılayarak
 
(T. cruzi
bulaştırırlar.
Triatoma
 
infestans
Rhodnius
 
prolixus

 
Sırt-karın yönünde yassı ve üstten 
oval görünümlüdürler. Fotofobiktirler.

 
Baş, kısa ve geniş olup ön-alt ucu 
(Clypeus, Yüz Kısmı) öne doğru 
çıkıntı yapar. 

 
Kanatları körelmiştir. Sadece 
mezotoraks
 
üzerinde iki yuvarlağımsı 
ve pul şeklinde kanat kalıntısı 
(Hemielitra) bulunur.

 
Tamamı kan emicidir. Vektörlükleri
 
bilinmez. Konağa ve habitata özgülük 
gösterirler. Uzun süre kan emmeden 
yaşayabilirler.

 
Çoğunlukla kuş ve yarasalarda 
parazitlenirler. üçü (Leptocimex
 
bounetiCimex
 
hemipterus, Cimex
 
lectularius)
 
insanda parazitlenir.

 
Leptocimex
 
bouneti
 
Doğu Afrika'daki 
insan ve yarasalardan,

 
Cimex
 
hemipterus
 
ise tropik 
ülkelerdeki insan, tavuk ve ender 
olarak da yarasalardan kan emer.

 
İnsanda parazitlenen ve ülkemizde de 
bulunan en önemli tür ise Cimex
 
lectularius'dur.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
© Bayram GÖÇMEN
, Prof. Dr. 
Ege Üniversitesi F
en Fakültesi 
Biyol
oji Bölümü, Zool
oji 
Anabili
m Dal
ı 
Bornova, 
İzmir 
HER HAKKI S
AKLIDIR!
 
 
 

Cimex
 
lectularius
 
(=Yatak Tahta Kurusu)

 
Ilıman (subtropik) kuşak ülkelerinde yaygındır. 

 
Esas konak insandır. insana yakın yaşayan diğer sıcak kanlı hayvanlara (fare, sıçan, 
köpek, kedi, tavuk) da saldırabilir. 

 
Evlerde duvarlardaki ve mobilyalardaki yarıklarda gizlenirler. 

 
Geceleyin buralardan çıkarak özellikle insanlar ve bazen de diğer sıcakkanlı 
hayvanlar üzerinde kanla beslenirler.

 
Ergin 1 ay-1 yıl kadar yaşar. Düşük sıcaklıklarda hareketsiz, 15
o
C'ın üzerindeki 
sıcaklıklarda ise kan emecek hareketliliğe ulaşırlar.
4-5 mm 
Simisiyaz
 
(Simikoz):
 
Deriye enjekte ettikleri toksik
 
tükürük salgıları
 
ile kişiye göre şiddeti farklı olan 
allerjik
 
tepkimelere
 
neden olur. Hiç bir tepki 
gelişmediği gibi, sokma yerinde ödem ve 
iltihaplanma
 
görülebilir. Uyku bozuklukları ve 
kaşıntılar, bazen de deride döküntüler
 
görülebilir. 
Yüklə 296 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin