TermiNLƏRİN İzahli lüĞƏTİ



Yüklə 1,07 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə4/6
tarix06.09.2017
ölçüsü1,07 Mb.
#29057
1   2   3   4   5   6

Kassasiya 

hüquqi 


(latinca  “cassatio”  –  “rədd  etmə”,  “ləgv  etmə”)  Qanuni  qüvvəyə  minmiş  məhkəmə  qərarının 

qanuniliyini daha yuxarı məhkəmə hakimləri tərəfindən müəyyən etmək üçün müraciətdir. Kassasiya 

2 formada olur: 

1.  Məhkəmə  qərar  və  hökmlərindən  yuxarı  məhkəməyə  şikayət  verilməsi,  yaxud  onlara  yenidən 

baxılması qaydası; 

2. Konstitusiyanın və ya seçki qanunun pozulması ilə əlaqədar seçkilərin etibarsız sayılması və ləğv 

olunması 

Appelyasiyadan  fərqli  olaraq  kasasiyada  fakt  yox,  hüquq  məsələsi  həll  olunur.  Yəni  cəzanın 

dəyişdirilməsi deyil, işə yenidən baxılması ilə bağlı müraciətdir. 

Kasta  (Varna) 

tarixi 


Portuqalca  nəsil  və  qəbilə  mənasındadır.  Qəti  müəyyənləşmiş  hüquq  və  vəzifələri  olan  insan 

hüquqları 



Kioto Protokolu 

 

hüquqi 


1997-ci ilin dekabrında Yaponiyada BMT-nin “İqlim dəyişmələri haqqında” çərçivə konvensiyasına 

əlavə  olaraq  qəbul  edilmiş  beynəlxalq  razılaşmadır.  Bu  protokol  İE  və  İEO  ölkələr  qarşısında 

atmosferə buraxılan parnik qazlarının azaldılması və tənzimlənməsi tələbi qoyur. 

Klivlinq 

iqtisadi 

Banklar arasında nağdsız hesablaşma; Bir dövlət çərçivəsində qəbzlər əsasında qarşılıqlı ödəmələr 

Koalisiya 

siyasi 


İttifaq 

Kommunikasiya 

siyasi 


Siyasi sistemlə mühit arasında qarşılıqlı fəaliyyət 

Kompromis 

siyasi 


Güzəşt. Əsl mənası qarşılıqlı məğlubiyyət olmasına baxmayaraq, bu söz hal-hazırda sülh bağlamaq 

üçün razılığa gəlmək anlamında işlədilir. 



Konfederasiya 

coğrafi 


Müstəqil  qurumlar  və  təşkilatlar  tərəfindən,  suverenliklərini  mühafizə  etmək  şərtiylə,  ortaq  və 

məhdud mənfəətlərini təmin etmək məqsədilə müəyyən andlaşma ilə qurulan birliklərdir. 



Konfrontasiya 

tarixi 


Üz-üzə toqquşma, qarşıdurma-sosializm-kapitalizm 

Konkordat 

siyasi 


Latınca “razılıqlı olmaq”  mənasındadır. Məsələn Vatikanla başqa bir dövlət arasında həmin ölkədə 

katolik kilsənin fəaliyyətinin müəyyən edən razılaşmalı müqavilə buna aiddir. 



Konsaltinq 

iqtisadi 

İdarəçilik üzrə məsləhətvermə 

Konsensus 

iqtisadi 

Kollegial  qərar  qəbul  edilmə  forması.  Bu  qərar  o  zaman  qəbul  edilmiş  hesab  olur  ki,  səsvermənin 

bütün iştirakçıları heç bir istisna olmadan buna razılıq vermiş olsunlar. 



Konservativ 

siyasi 


Mühafizəkar 

Konservatizm 

tarixi 


Yeniliyə düşmən bəsləyən köhnə, mürtece təfəkkür cərəyanı 

Konsolidasiya 

coğrafi 


Bir  nsçə  qohum  etnosun  (tayfa,  xalq)  böyük  bir  xalqa  çevrilməsinə,  ya  da  sosial-iqtisadi,  mədənı 

inkişaf nəticəsində formalaşmış xalqın daha da mütəşəkkilləşməsinə deyilir. 



Konsorsium 

iqtisadi 

Xüsusi təsərrüfat kompaniyalarının müvəqqəti ittifaqı; konsorsiumun tərkibində ticarət istehsal-satış 

koopersiyasının  bir  növüdür;  Qarşılıqlı  işgüzar  əməliyyatları  icra  etmək  məqsədilə  firmalar  və  ya 

banklar arasında(o cümlədən müxtəlif ölkələrdə) bağlanan saziş. 

Konstitusiya 

hüquqi 


 (lat. constitutio — «quruluş») Dövlətin ali qanunudur, ali hüquqi qüvvəyə malikdir və həmin 

dövlətin siyasi, hüquqi və iqtisadi sistemlərin əsaslarını təsbit edir, vətəndaşlarının hüquq və 

azadlıqlarını elan edir və zəmanət verir. 

Konstitusiya sözünün hərfi mənası “qurmaq, yaratmaq, əsasını qoymaq” deməkdir. 

Konstitusiya – Dövlətin bir fenomen kimi mahiyyətini açıqlayan, qanunvericilik, icra və məhkəmə 

orqanlarının funksiyalarını əks etdirən, cəmiyyət, şəxsiyyət və dövlət arasındakı qarşılıqlı 

münasibətləri müəyyən edən ən yüksək hüquqi qüvvəyə malik olan hüquqi sənəddir. 

Bir qayda olaraq Konstitusiyaları iki əsas növə təsnif edirlər: yazılı və tarixdən irəli gələn şifahi 

hüquqi qaydalar. 

Dünyada konstitusinalizmin vətəni İngiltərə sayılır, orada ilk konstitusiya aktı Azadlıqların Böyük 

Toplusu (Magna Carta 1215-ci il) olmuşdur. İlk yazılı konstitusiya ABŞ Konstitusiyasıdır kı, çoxlu 

dəyişiklilərlə bü gün də qüvvədədir. 

Bəzi ölkələrin Konstitusiyalarının qəbulu: 

San-Marino, 1600-cü il, Konstitusiyalı respublika 

ABŞ, 1789-cu il, Konstitusiyalı federativ respublika 

Norveç, 1814-cü il, Konstitusiyalı monarxiya 

Niderland, 1815, Konstitusiyalı monarxiya 

Kosta-Rika, 1838, demokratik respublika 



 

Tərtibçi: 

Elçin Cəfərov

, versiya 15.04 

İtaliya, 1947, İtaliya Konstitusiyası 

Yaponiya, 1947, Yaponiya Konstitusiyası 

ÇXR, 1949, Çin Xalq Respublikası Konstitusiyası 

Almaniya, 1949, 

Hindistan, 1950, Hindistan Konstitusiyası 

Türkiyə, 1982 

Rusiya, 1993, Rusiya Federasiyası Konstitusiyası 

Azərbaycan, 1995, AR-ın Konstitusiyası 

Ekvador, 2008 

Boliviya, 2009 



Konstitusiya 

qanunları 

hüquqi 


Ali  hüquqi  qüvvəyə  malikdir.  Onların  içərisində  ilk  növbədə  əsas  insan  və  vətəndaş  hüquq  və 

azadlıqlarını  təsbit  edən,  ictimai  quruluşun  əsaslarını,  dövlətin  formasını  tənzimləyən,  dövlət 

orqanlarının təşkili və fəaliyyətinin prinsiplərini müəyyən edən konstitusiya adlananları qeyd etmək 

lazımdır.  Bəzən  onu  əsas  qanun  adlandırırlar.  Konstitusiya  qanunları  Konstitusiyanın  ayrılmaz 

hissəsidir və Konstitusiyənın əsas mətninə zidd olmamalıdır. 

Konstitusiya 

prosesinin 

subyektləri 

hüquqi 


AR-ın  Konstitusiyasına  dəyişikliklərin  və  əlavələrin  edilməsini  təklif  etmək  haqqına  malik  olan 

şəxslər – MM deputatları və Prezident konstitusiya prosesinin subyektləri adlanır. 



Konstitusiyaya 

dəyişikliklər 

hüquqi 


AR-ın  Konstutusiyasına  dəyişikliklər  yalnız  MM  və  ya  Prezidentin  təklifi  və  Konstitusiya 

Məhkəməsinin  rəyi  ilə  referendum  yolu  ilə  həyata  keçirilir.  Konstitusiyanın  mətnində  dəyişikliklər 

yalnız referendumla qəbul edilə bilər. 

Konstitusiyaya 

əlavələr 

hüquqi 


AR-ın  Konstitusiyasına  əlavələr  edilməsi  Konstitusiyada  yeni  normaların  müəyyən  edilməsidir.  Bu 

xüsusiyyəti ilə o, Konstitusiyaya dəyişikliklər edilməsindən fərqlənir.  

Konstitusiyaya əlavələr MM-də 95 səs çoxluğu ilə Konstitusiya qanunları şəklində qəbul edilir. 

Konstitusiyaya əlavələr haqqında Konstitusiya qanunları MM-də 2 dəfə səsə qoyulur. 2-ci səsvermə 

1-ci səsvermədən 6 ay sonra keçirilir. 

Konstitusiyaya  əlavələr  haqqında  Konstitusiya  qanunları  həm  1-ci,  həm  də  2-ci  səsvermədən  sonra 

bu konstitusiyada qanunlar üçün nəzərdə tutulmuş qaydada (qanunlar qəbul edildiyi gündən 14 gün 

müddətində,  təcili  elan  edilibsə,  24  saat  ərzində)  Prezidentə  imzalanmaq  üçün  təqdim  edilir) 

Prezidentə imzalanmaq üçün təqdim olunur. 

Konstitusiyaya  əlavələr  haqqında  Konstitusiya  qanunları  Prezident  tərəfindən  2-ci  səsvermədən 

sonra imzalandıqda qüvvəyə minir. 

Konstitusiyaya əlavələr edilməsini təklif etmək hüququ iki kateqoriya subyektə məxsusdur: 

MM-in 63 deputatına və Prezidentə 

Konsul 

siyasi 


Dövlətin vəzifəli şəxsi, başqa dövlətdə vətəndaşlarını təmsil edir 

Konvensiya 

iqtisadi 

(lat.  conventio  —  müqavilə,  saziş)  Hər  hansı  bir  məsələ  barəsində  dövlətlər  arasında  bağlanan 

müqavilə, sazişdir. Beynəlxalq hüquqi sənəddir. 

Bəyannamə  və  ya  müraciətnamədən  fərqli  olaraq,  konvensiya  qanun  statusuna  malikdir  və  onu 

imzalayan və ratifikasiya edən dövlətlər tərəfindən (müvafıq beynəlxalq strukturların üzvləri) icrası 

məcburidir. 

Sənayenin  və  iqtisadiyyatın  digər  sahələrinin  hərbi  istehsalından  mülki  istehsala  və  ya  əksinə 

keçirilməsi;  Bir  ölkənin  valyutasının  digər  xarici  valyuta  ilə  mübadiləsi,  azad  konversiya  edilən 

valyuta heç bir məhdudiyyət qoyulmadan beynəlxalq sazişlərdə istənilən digər valyuta ilə dəyişdirilə 

bilər. 

Korrespondensiya 

hüquqi 


Poçt  rabitəsi  vasitəsilə  daxil  olan  və  ya  göndərilən  iş,  material,  məktub,  teleqram,  bildiriş  və  s. 

sənədlərdir. 



Kosmopolitizm 

siyasi 


Bütün dünyanı özünə vətən hesab edən, milli adət və mədəniyyətdən imtina edən təlim forması. 

Kotirovka 

sorğusu 

iqtisadi 

 

Krater 

coğrafi 


Vulkan boğazındakı çökəklik və ya meteor düşəndə yaranan iz. 

Krik çaylar 

coğrafi 


Dövri axara malik, az sulu, yayda quruyan çaylardır. Əsasən Avstraliyada geniş yayılıb. 

Kulturologiya 

tarixi 


Ümumbəşəri  və  milli  mədəni  proseslərin  obyektiv  qanunauyğunluqlarını,  insanların  maddi  və 

mənəvi  həyatının  mühüm  hadisələrini  özündə  ehtiva  edən  elm.  Bu  elm  insanların  maddi  maraq  və 

tələbatlarının yaranıb formalaşdığı ilkin şərtləri və amilləri öyrənir, mədəni dəyərlərin artırılması və 

gələcək  nəsillərə  ötürülməsini  həyata  keçirir.  Kulturologiya  –  mədəniyyəti,  sivilizasiyanı,  onun 

tarixini,  insanla  mədəniyyətin  qarşılıqlı  əlaqəsini  və  qarşılıqlı  təsirini  öyrənir,  insanın  həyatda  öz 

yerini tapmasında səmərəli rol oynayır. Kulturologiya bir tərəfdən mədəniyyəti, mədəniyyət tarixini, 

insanla  mədəniyyətin  qarşılıqlı  əlaqəsini,  digər  tərəfdən  isə  insanın  ona  təsirini  və  əks-təsirini 

öyrənir. 

Bir  çox  dünyəvi  elmləri,  o  cümlədən,  tarix,  fəlsəfə,  sosiologiya,  etnoqrafiya,  arxeologiya,  etika, 

estetika  və  s.  özündə  birləşdirən  kulturologiya  təbii  ki,  bu  elmləri  zaman-zaman  öz  süzgəcindən 

keçirmiş, müxtəlif dövrlərdə onlardan lazımınca faydalanmışdır. Kulturologiya özündə çox mühüm 

olan həyat layihələrini açıqlayan, eyni zamanda mədəni cəmiyyətin əsas komponentlərini özündə əks 

etdirən və insanşünaslığa xidmət edən nəhəng bir elm sahəsidir. 

Kurator 

hüquqi 


Müəyyən işin gedişinə nəzarət edən 

Kvota 

iqtisadi 

Hər  hansı  bir  iqtisadi  birlik  iştirakçısının  məhsul  istehsalında  və  satışında  iştirak  etmə  həddi;  İdxal 


 

Tərtibçi: 

Elçin Cəfərov

, versiya 15.04 

üçün qoyulan miqdar və ya dəyər həddi; Ticarətdə məhdudiyyət həddi; Məhsul buraxılışında nəzarət 

rəqəmi (məhdudiyyət həddi) 



Kоrrupsiyaya 

Qarşı 

Mübarizə 

üzrə Kоmissiya 

hüquqi 


«Kоrrupsiyaya  qarşı  mübarizə  haqqında»  Azərbaycan  Rеspublikası  Qanununun  4.2-ci  maddəsinə 

uyğun  оlaraq  yaradılmışdır  və  kоrrupsiyanın  qarşısının  alınması  sahəsində  iхtisaslaşmış  оrqan 

funksiyalarını  həyata  kеçirir.  Kоmissiya  15  nəfər  üzvdən  ibarət  tərkibdə  təşkil  еdilir  və  fəaliyyət 

göstərir.  Kоmissiyanın  5  üzvü  Azərbaycan  Rеspublikasının  Prеzidеnti  tərəfindən,  5  üzvü 

Azərbaycan  Rеspublikasının  Milli  Məclisi  tərəfindən,  5  üzvü  isə  Azərbaycan  Rеspublikasının 

Kоnstitusiya Məhkəməsi tərəfindən təyin еdilir. Komissiyanın səlahiyyətləri AR-ın 2005-ci il 3 may 

tarixli  qanunu  ilə  təsdiq  edilmiş  Əsasnamə  ilə  müəyyən  olunur.  Kоmissiya  öz  fəaliyyətini  AR-ın 

Prezidenti,  Azərbaycan  Respublikası  Milli  Məclisi  və  Azərbaycan  Respublikası  Konstitusiya 

Məhkəməsi  ilə  qarşılıqlı  əlaqədə  qurur  və  korrupsiyaya  qarşı  mübarizənin  vəziyyəti  barədə 

mütəmadi  olaraq  оnları  məlumatlandırır.  Komissiyanın  vəzifələrinə  kоrrupsiyaya  qarşı  mübarizə 

sahəsində  dövlət  siyasətinin  fоrmalaşdırılmasında  iştirak  еtmək,  bu  sahədə  dövlət  orqanlarının  və 

digər  qurumların  fəaliyyətini  əlaqələndirmək,  korrupsiyaya  qarşı  mübarizənin  vəziyyətini  və 

səmərəliliyini  təhlil  etmək,  Korrupsiyaya  qarşı  mübarizə  üzrə  Dövlət  Proqramının  icrasına  nəzarəti 

həyata  keçirmək,  “Korrupsiyaya  qarşı  mübarizə  haqqında“  Azərbaycan  Respublikası  Qanununun 

5.1-ci  maddəsində  nəzərdə  tutulan  maliyyə  xarakterli  məlumatarı  qəbul  etmək  və  bu  məlumatların 

təqdim  edilməsinə  nəzarəti  həyata  keçirmək,  korrupsiya  ilə  əlaqədar  hüquqpozmalarla  bağlı 

məlumatları  toplamaq,  təhlil  etmək,  ümumiləşdirmək  və  müvafiq  dövlət  orqanlarına  təkliflər 

vermək,  korrupsiyaya  qarşı  mübarizə  sahəsində  dövlət  orqanları  və  digər  qurumlarla  əməkdaşlığı 

həyata  keçirmək  daxildir.  Komissiyanın  səlahiyyətlərinə  aid  edilmiş  məsələlərə  onun  iclaslarında 

baxılır.  Kоmissiyanın  iclasları  mütəmadi  оlaraq,  lakin  üç  ayda  bir  dəfədən  az  оlmayaraq  kеçirilir. 

Komissiyanın sədri Komissiyanın üzvləri tərəfindən seçilir. 

Qanun 

hüquqi 


Hüquq  normalarının  sistemli  toplusu  olub,  cəmiyyətdə  yaran  ictimai  münasibətləri  tənzimləyir  və 

insanları  hüquq  pozuntusundan  qoruyur  həmçinin,  qoyulan  qadağalara  əməl  etməyən  şəxsləri 

cəzalandırılmasını  müəyyən  edir.  Qanunlar  qanunvericilik  orqanları  tərəfindən  qəbul  olunur. 

Vaciblik  dərəcəsinə  və  tənzimlənən  ictimai  münasibətlərin  xarakterinə  görə  qanunlar  konstitusiya 

qanunlarına, məcəllələrə və adi qanunlara bölünür. 

Qanunlar 

külliyyatı 

hüquqi 


AR-ın qanunvericiliyini özündə birləşdirən sistemləşdirilmiş toplu 

Qanunvericilik 

təşəbbüsü hüququ 

hüquqi 


Qanun  layihələrini  və  başqa  məsələləri  MM-in  müzakirəsinə  təqdim  etmək  hüququdur. 

Qanunvericilik təşəbbüsü hüququnun mənsubiyyəti: 

• MM deputatları (qanun və qərar layihəsini təcili elan etmək hüququ nəzərdə tutulmayıb); 

• Prezident; 

• Ali Məhkəmə; 

• Seçki hüququ olan 40 min vətəndaş (hüquqdan istifadə etməsi qaydası qanunla müəyyən edilir); 

• Respublika Prokurorluğu; 

• Naxçıvan MR Ali Məclisi; 

Qanun və qərar layihələri MM-də təqdim olunmuş şəkildə 2 ay ərzində (təcili elan edilibsə, 20 gün) 

müzakirəyə  çıxarılaraq səsə  qoyulur, təşəbbüs tərəfinin razılığı  ilə  dəyişiklik edilə  bilər.  Qanun  və 

qərar layihələri əsaslandırılmalı, məqsəd göstərilməlidir. 

Qanunvericiliyin 

sistemləşdirilməsi 

hüquqi 


Normativ  hüquqi  aktların  nizama  salınması,  onların  daxili  uzlaşdırılmış  vahid  sistemə  çevrilməsi 

üzrə fəaliyyət 



Qarakənd faciəsi 

tarixi 


1991-ci  il  20  noyabrda  Xocavənd  rayonunun  Qarakənd  kəndinin  yaxınlığında,  Ağdam  rayonunun 

Mərzili  kəndi  ərazisində  erməni  həbiləşdirilmiş  dəstələri  tərəfindən  vurulan  Azərbaycan  hərbi 

helikopter hadisəsi 

Qars Müqaviləsi 

tarixi 


Zaqafqaziya Sovet Federativ Sosialist Respublikası ilə Türkiyə arasında Qars şəhərində 13 oktyabr 

1921-cidə bağlanmış dostluq müqaviləsi. Müqavilə 1922-ci il sentyabr ayının 11-də qüvvəyə minmiş 

və bitmə müddəti müəyyənləşdirilməmişdir. 

Qarşılıqlı  İqtisadi 

Yardım Şurası 

iqtisadi 

1949 (yanvar) yaranmış Avropa sosialist dövlətləri beynəlxalq təşkilatı 

Qaydalar 

hüquqi 


 

Qazı 

tarixi 


Xilafət  vaxtı  məhkəmə,  vəqf  işlərinə  nəzarət  edir,  amilin  hərəkətlərindən  narazı  olan  şəxslərin 

işlərinə baxırdı. 



Qeyri-normativ 

hüquqi aktlar 

hüquqi 


Konkret,  birdəfəlik  təşkilati,  nəzarət  və  ya  sərəncamverici  tədbirlərin  həyata  keçirilməsi  məqsədilə 

birdəfəlik  tətbiq  halları  üçün  nəzərdə  tutulmuş  aktlardır.  Daxildir:  MM  qərarları,  Prezidentin 

sərəncamları, NK sərəncamları, VVADQ aktları və s. 

Qərar 

hüquqi 


Kollegial  dövlət  orqanları  (MM,  NK,  seçki  komissiyaları,  Tarif  Şurası)  tərəfindən  verilir.  Ümumi 

qaydalar  müəyyən  etdikdə  normativ  hüquqi  akt,  normativ  xarakterli  akt  hesab  edilir,  konkret 

qaydalar müəyyən etdikdə isə qeyri-normativ akt hesab edilir. 

Qəribə müharibə 

tarixi 


Hələ  1939-cu  ilin  sentyabrın  3-də  Almaniyaya  müharibə  elan  etmiş  İngiltərə  və  Fransa  1940-cı  il 

mayın 10-a kimi düşmənə qarşı heç bir hərbi əməliyyat aparmamışdılar. Halbuki, qərb cəbhəsində 23 

alman diviziyasına qarşı onların 115 diviziyası durmuşdu. Buna görə də bu dövr „qəribə müharibə“ 

adını almışdı. Müttəfiqlərin fəaliyyətsizliyindən istifadə edən Almaniya təcavüzü genişləndirirdi. 



Qətnamə 

hüquqi 


Dövlət  idarəetmə  orqanları  müxtəlif  kollegiyal  və  ictimai  orqanlar,  qurultaylar,  konfranslar, 

müşavirələr,  yığıncaqlar  tərəfindən  mühüm  məsələləri  həll  etmək  üçün  qəbul  edilir.  Dövlət 



 

Tərtibçi: 

Elçin Cəfərov

, versiya 15.04 

idarəetmə  orqanları  tərəfindən  qəbul  olunmuş  qətnamələr,  normativ  olmaqla  bütün  müəssisə  və 

təşkilatlar tərəfindən yerinə yetirilməsi məcburi xarakter daşıyır. 



Qış müharibəsi 

tarixi 


II  Dünya  Müharibəsinin  gedişində  SSRİ  Finlandiyaya  müharibə  elan  edir.  Müharibə  (30  noyabr 

1940–15 mart 1941) nəticəsində ruslar çox böyük itkilər versələr də, Finlandiyaya məxsus ərazilərin 

10%-ni işğal edirlər. 

Qiyam 

tarixi 


Tam tutmayan dövlət çevrilişi cəhdi 

Qiymətqoyma 

iqtisadi 

Xarici valyutaların, qiymətli kağızların (səhm,istiqraz) məzənnəsinin, birjalarda malların topdan satış 

qiymətlərinin təyin edilməsi. 



Qlobal 

coğrafi 


Ümumbəşəri 

Qoelro 

tarixi 


Rusiyanı elektrikləşdirən Dövlət komissiyası 

Qolçomaqlar 

tarixi 


Kənd burjuaziyası 

Qondarma 

siyasi 


Tanınmayan 

Qordi düyünü 

tarixi 


Son  dərəcə  dolaşıq  düyün.  Qədim  yunan  rəvayətinə  görə  indiki  Türkiyənin  mərkəzində  Qordiya 

şəhəri yaxınlığındakı məbəddə aşılması çətin olan bir düyün arabaya bağlanmış olur. M. İsgəndər bu 

düyünü açmaq əvəzinə onu qılıncla parçaladı. Mənası: dolaşıq məsələ barəsində cəsarətli qərar 

Qoşulmamaq 

Hərəkatı 

tarixi 


Dünyanın 118 ölkəsini ilk növbədə hərbi bloklara qoşulmamaq prinsipi üzrə birləşdirən beynəlxalq 

təşkilatdır.  Bu  hərəkat  1961-ci  ilin  sentyabrında  25  ölkənin  iştirakı  ilə  Belqradda  yaradılıb.  İndiyə 

qədər Azərbaycan bu hərəkatda müşahidəçi qismində iştirak edib. 

Qriqori təqvimi 

tarixi 


Hazırda  dünyanın  əksər  ölkələrinin,  o  cümlədən  Azərbaycan  Respublikasının  rəsmi  təqvimi.  Papa 

XIII  Qriqorinin  göstərişi  ilə  tərtib  olunmuşdur.  Daha  əvvəlki  Yuli  təqviminin  islah  edilmiş 

variantıdır.  4  oktyabr  1582-ci  ildən  tətbiq  olunsa  da  ayrı-ayrı  ölkələrdə  bu  təqvimə  müxtəlif 

vaxtlarda keçilmişdir. Qriqori təqvimi də Yuli təqvimi kimi 12 aydan ibarətdir: yanvar, fevral, mart, 

aprel, may, iyun, iyul, avqust, sentyabr, oktyabr, noyabr və dekabr 

Yuli təvimi hər 400 ildə təxminən 3 gün qabağa qaçırdı. Məsələn, əgər eranın başlanğıcında - İusus 

Xristosun  doğulduğu  illərdə,  gecə-gündüz  bərabərliyi  (başqa  sözlə,  Novruz  bayramı)  martın  23-nə 

düşübsə,  1600-cü  ildə  martın  11-nə  təsadüf  etməli  idi  (23-((1600:400)Х3)).  Ona  görə  də  Papa 

Qriqori təqvimdə islahat etməyə məcbur oldu və 4 oktyabr 1582-ci il tarixdən sonra İspaniya, İtaliya, 

Portuqaliya  ərazisində  elan  edildi  ki,  heç  də  oktyabrın  5-i  yox,  əslində  15  oktyabrdır!  Lakin 

provoslav məzhəbli xristianlar Papa Qriqorinin islahatını dərhal tanımadılar. Məsələn, Rusiya 1918-

ci ilə qədər Qriqori təqviminə keçmədi və yalnız göstərilən ildə, Leninin dekreti ilə 31 yanvar 1918-

ci il tarixdə Rusiyada elan edildi ki, bəs sabah heç də fevralın 1-i yox, əslində fevralın 13-üdür. 

Qrinviç meridianı 

coğrafi 


Böyük  Britaniyanın  paytaxtı  Londondakı  Qrinviç  qəsəbəsində  yerləşən  Qrinviç  rəssədxanasından 

keçən  meridiana  deyilir.  Bu  meridian  sıfırıncı  meridian  adlanır.  Əvvəllər  sıfırıncı  meridian 

İngiltərədə  "Qrinviç  meridianı"  ,  Fransada  "Paris  meridianı"  və  Rusiyada  "Pulkov  meridianı" 

adlanırdı. 1884-cü ildə ABŞ konqresində sıfırıncı meridian "Qrinviç meridianı" qəbul olunmuşdur. 



Qrivna 

iqtisadi 

Qədim slavyanlarda boyunbağı, Ukraynada pul vahidi 

Qrossbauer 

tarixi 


Prusiyada varlı kəndli 

Qrossmeyster 

siyasi 


Almanca qros – böyük, meyster - ağa. Məsələn alman hərbi rahiblər ordenində böyük magistr 

Quberniya 

tarixi 


Çar  Rusiyası  dövründə  inzibati-ərazi  vahidi.  Quberniya  inzibati-ərazi  vahidi  1708-ci  ildə  yaranıb, 

1917-ci ildə oktyabr çevrilişi zamanı ləğv olundu. 

Qəzalar isə 1929-30-cu illərdə ləğv olundu və rayonlaşma sistemi tətbiq olundu. 

Qul 

tarixi 


Bir insanın başqa birinin malı və mülkü olmasıdır . 

Quldarlıq 

tarixi 


İctimai-iqtisadi  formasiya,  sinfi  cəmiyyətin  ilk  forması.  Quldarlar  sinfinin  qullar  sinfini  istismar 

etməsinə əsaslanmışdı. Qullar nəinki istehsal vasitələri üzərində hakimiyyətdən məhrum idilər, onlar 

hətta özləri istehsalın bir şərti, "danışan əmək aləti" kimi öz ağalarına məxsus idilər. 

Qütb parıltısı 

coğrafi 


Yalnız yuxarı enliklərdə  müşahidə olunan təbiətin gözəl optiki hadisələrdən biridir. Əksər hallarda 

qütb  parıltısı  mavi-ağ  olur  və  yalnız  nadir  hallarda  çoxrəngli  parıltıya  təsadüf  etmək  olar.  Qütb 

parıltısı Yer kürəsinə yerətrafı kosmik mühitdən geomaqnit sahənin güc xətləri istiqamətində hərəkət 

edən  yüklü  hissəciklərin  atmosferin  yuxarı  qatların  bombalaması  nəticəsində  yaranır.  Qütb  parıltısı 

bir neçə saatdan bir neçə günə qədər davam edir və öz qeyri adi gözəlliyi ilə insanları valeh edir. 

Leqal 

hüquqi 


Qanuni, qanunla icazə (yol) verilən, açıq 

Lend-Liz 

haqqında qanun 

tarixi 


II Dünya müharibəsində ABŞ-ın öz müttəfiqlərinə döyüş sursatı, texnika, xammal, neft məhsulları və 

s.  verilməsini  həyata  keçirən  1941-ci  ildə  qəbul  edilmiş  dövlət  proqramı  idi.    Ən  çox  yardım  alan 

dövlətlər: B.Britaniya, SSRİ, Fransa, Çin 

Letal 

tarixi 


Ölümcül 

Leyboristlər 

tarixi 


Böyük Britaniyada "fəhlə" partiyası deyilən sağ sosialist partiyanın üzvləri 

Ləyaqət 

hüquqi 


Şəxsin özünün mənəvi, əxlaqi və digər insani keyfiyyətlərinə verdiyi qiymətdir 

Liberal 

siyasi 


Azad düşüncəli, güzəştə gedən 

Liberlizm 

siyasi 


Cəryan  fransız  maarifçiləri  və  filosofları  (J.J.Russo,  Didro,  Lametri),  ingilis  filosofları  (C.Lokk, 

T.Hobbs) və utopik sosialistlərin yaradıcılığında yer almış " təbii hüquq " nəzəriyyəsinə və dövlətin 

yaradılması  haqqındakı  "  ictimai  müqavilə  "  təliminə  əsaslanır.  Əsas  fikir  bundan  ibarətdir  ki, 

insanlar dünyaya gələrkən hamısı bərabər təbii hüquqlara malik olurlar. 



Lobbiçilik 

siyasi 


("Lobbi"  –  ingilis  parlamentinin  dəhlizi  belə  adlanır,  buraya  insanlar  deputatlara  qeyri-rəsmi  təsir 

göstərmək  üçün  gəlirdilər)  İctimai  şüurda  birmənalı  qarşılanmır,  həm  pozitiv,  həm  neqativ  məna 

daşıyır.  Lobbiçiliyin  ifrat  neqativ  ifadəsi  müəyyən  qrup  və  şəxslərin  maraqlarının  təmin  olunması 


 

Tərtibçi: 

Elçin Cəfərov

, versiya 15.04 

üçün hakimiyyət nümayəndələrinə qeyri-qanuni təzyiq edilməsi, rüşvət və korrupsiyadır. 

Lokal 

siyasi 


Yerli 

Lüğət (Sözlük) 

hüquqi 


Müəyyən  üslubla  düzülən,  mənası  və  ya  tərcüməsi  verilən  və  tələffüzü  göstərilən  sözlərin 

toplusudur.  Müasir  lüğətlər  adətən  əlifba  sırası  ilə  düzülür.  Lüğətlər  praktik  xarakter  daşısa  da, 

onlarda ədəbiyyat nəzəriyyəsinin inkişafı da öz əksini tapır və elmin normativ vəziyyətini əks edən 

mənbəyə çevrilir. İlk türk dilli lüğət Mahmud Kaşğarinin yazdığı "Divani lüğat it-türk"-dür. 



Lüteranlıq 

tarixi 


Xristianlıqda protestantizm cərəyanlarından biri. Banisi Martin Lüter 

Madrid 

prinsipləri 

siyasi 


Azərbaycanla  Ermənistan  arasında  Dağlıq  Qarabağ  münaqişəsinin  həll  edilməsi  üçün  ATƏT-in 

Minsk qrupu tərəfindən hər iki tərəfə təklif olunan sülh modeli. Madrid prinsipləri münaqişənin həll 

edilməsində ən ideal sülh planı hesab olunur. Madrid prinsiplərinə əsasən Ermənistan tərəfdən işğal 

edilmiş və Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinə daxil olmayan 6 rayon Azərbaycana qaytarılmalı, daha 

sonra isə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin statusu müəyyən olunmalıdır. Bundan sonra regionda 

bütün  kommunikasiyalar  açılacaq,  azad  edilmiş  torpaqların  reabilitasiyası  üzrə  donor  konfransı 

keçiriləcək.  Regionda  sülhməramlı  müşahidəçilər  yerləşdiriləcək,  evlərinə  qayıdan  köçkünlərin 

təhlükəsizliyi təmin ediləcək. Növbəti mərhələdə Laçın və Kəlbəcər rayonları tamamilə azad edilir, 

azərbaycanlı  icma  Dağlıq  Qarabağa  qayıdır,  bundan  sonra  Azərbaycanın  ərazi  bütövlüyü 

çərçivəsində  Dağlıq Qarabağın  hüquqi statusu  müəyyən edilir. Bu zaman  Dağlıq Qarabağa  Rusiya 

Federasiyası tərkibində Tatarıstan və Başqırdıstan modeli üzrə yüksək muxtariyyət statusu verilir. 

Magna Carta 

tarixi 


Dünyada  ilk  konstitusiya  aktı  olan  Azadlıqların  Böyük  Toplusu  1215-ci  ildə  İngiltərədə  qəbul 

olunmuşdur. 



Maxnoçuluq 

tarixi 


1918-1921-də Ukraynada sovet hakimiyyətinə qarşı əksinqilabi anarxist qolçomaq hərəkat. Başçısı: 

N. Maxno 



Majoritar 

seçki 

sistemi 

hüquqi 


(fransızca “majorite” “çoxluq” deməkdir) Majoritar seçki sistemində kim çoxluğun səsini qazanarsa 

o  da  seçilir.  Azərbaycan  Respublikasında  seçki  sistemi  majoritar  sistemə  əsaslanır.Çox  geniş 

yayılmış  seçki  sistemlərindən  biri  majoritar  seçki  sistemidir.  Bu  seçki  sisteminə  uyğun  olaraq, 

deputatlığa (lat. «deputatus» - «göndərilmiş») namizəd seçkilərdə fərdi qaydada iştirak etməlidir və 

o, seçkili orqana deputat seçilmək üçün seçki dairəsi üzrə digər namizədlərə nisbətdə daha çox səs 

toplamalıdır.  Səs  çoxluğunun  sayından  asılı  olaraq  majoritar  seçki  sisteminin  iki  növü  müəyyən 

edilir:  mütləq  səs  çoxluqlu  majorilar  seçki  sistemi  və  nisbi  səs  çoxluqlu  majoritar  seçki  sistemi. 

Mütləq səs çoxluqlu majoritar seçki sistemi seçki dairesi üzrə seçicilərin səslərinin yarıdan çoxunun, 

yəni  50%+l  sesin  toplanmasını  tələb  edir.  Bu  seçki  sistemində  qalib  gəlməsi  üçün  namizəd  seçki 

dairəsində  çox  böyük  nüfuza  malik  olmalıdır.  Sistemin  əhəmiyyəti  ondan  ibarətdir  ki,  deputat 

Məclisdə  seçicilərin  yarıdan  çoxunun  iradəsini  təmsil  etmək  imkanına  malik  olacaqdır. 

Namizədlərdən  heç  biri  tələb  olunan  səs  çoxluğunu  (50%+1)  toplamadıqda,  bir  qayda  olaraq,  daha 

çox səs toplamış  iki namizədin iştirakı ilə  səsvermənin ikinci dövrəsi  keçirilir. Səsvermənin ikinci 

dövrəsində  daha  çox  səs  toplayan  namizəd  parlamentə  deputat  seçilir.  Sesvermənin  bu  dövrəsində 

nisbi səs çoxluqlu majoritar seçki sisteminin şərtləri tətbiq edilir. 

Makroiqtisadiyyat  iqtisadi 

Milli  iqtisadiyyatın  strukturunu  və  fəaliyyətini,  eləcə  də  dövlətin  həyata  keçirdiyi  siyasətin  bu 

fəaliyyətə  necə  təsir  etdiyini  öyrənən  elm  sahəsidir.  İqtisadiyyatın  bu  qolu  fərdi  bazarlar 

səviyyəsində  deyil,  iqtisadiyyatdakı  fəaliyyəti,  strukturu,  davranışı  və  qərarverməni  ümumilikdə 

öyrənir.  Bura  milli,  regional  və  qlobal  iqtisadiyyat  daxildir.  Mikroiqtisadiyyatla  birlikdə, 

makroiqtisadiyyat  iqtisadiyyat  elminin  ən  ümumi  iki  sahəsini  formalaşdırır.  Makroiqtisadiyyat  əsas 

göstəricilər:  Ümumi  Daxili  Məhsul  (ÜDM)  (Ümumi  Milli  Məhsul  (ÜMM)),  işsizlik 

dərəcəsini,Qiymət  İndeksləridir  (İnflyasiya,  ÜDM  deflyatoru)  ki,  bununla  da  iqtisadi  vəziyyət 

haqqında  ümumi  məlumatı  verir.  Həmçinin  makroiqtisadiyyatda  bir  çox  iqtisadi  amillər  (gəlir, 

istehsal,  istehlak,  işsizlik,  inflyasiya,  yığım,  investisiya,  beynəlxalq  ticarət  və  beynəlxalq  maliyyə) 

arasında  qarşılıqlı  əlaqəni  və  təsiri  göstərmək  üçün  bir  çox  modellər  mövcüddür.  Əksinə, 

mikroiqtisadiyyat isə, fərdi agentlər: istehsalçılar, istehlakçılar, satıcılar və alıcılar üzərinə fokuslanır 

və onların bazarda qiyməti və miqdarı necə müəyyən etdiyini öyrənir. 

Maltusçuluq 

tarixi 


İnsana nifrət təbliğ edən burjua nəzəriyyəsi 

Manifest 

tarixi 


Müəyyən  mühüm  siyasi  hadisələr  münasibəti  ilə  ali  hakimiyyətin  ahaliyə  yazılı  şəkildə  təntənəli 

müraciəti 



Manufaktura 

tarixi 


Əl əməyinə və əmək bölgüsünə əsaslanan kapitalist müəssisəsi 

Marşal planı 

tarixi 


Avropanı bərpa proqramı, Soyuq müharibənin başlanması üçün real addım 

1947-ci  il  iyunun  5-də  dövlət  katibi  Corc  Marşall  özünün  Harvard  Universitetindəki  çıxışında 

sonradan "Marşall planı" kimi məşhurlaşan planın konturlarını cızdı. 

Bu plan Avropanı dirçəltməklə, kommunizmin qabağına keçilməz bir sədd çəkdi. 



Mayn 

Dorf 

Bəyannaməsi 

(Moskva 

Bəyannaməsi) 

 

siyasi 


2008-ci  il  noyabrın  2-də  Rusiya  dövləti  başçısının  “Mayn  Dorf”  iqamətgahında,  üçtərəfli  formatda 

görüş  başa  çatdıqdan  sonra  Azərbaycan  Prezidenti  İlham  Əliyev,  Ermənistan  Prezidenti  Serj 

Sarkisyan və Rusiya Prezidenti Dmitri Medvedev Bəyannamə imzalamışlar. 

Bəyannamənin imzalanmasında ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrləri iştirak etmişlər. 

Rusiya  Federasiyası  Prezidentinin  dəvəti  ilə  Azərbaycan  Respublikasının,  Ermənistan 

Respublikasının  və  Rusiya  Federasiyasının  prezidentləri  2008-ci  il  noyabrın  2-də  Moskvada 

görüşərək,  Dağlıq  Qarabağ  münaqişəsinin  vəziyyətini  və  onun  siyasi  vasitələrlə,  ATƏT-in  Minsk 

qrupunun  həmsədrləri  kimi  Rusiyanın,  ABŞ-ın  və  Fransanın  vasitəçiliyi  ilə  Azərbaycan  və 

Ermənistan arasında birbaşa dialoqun davam etdirilməsi yolu ilə həlli perspektivlərini konstruktivlik 


 

Tərtibçi: 

Elçin Cəfərov

, versiya 15.04 

şəraitində konkret şəkildə və dolğun müzakirə edərək, 

1. Bəyan edirlər ki, münaqişənin beynəlxalq hüququn prinsipləri və normaları, bu çərçivələrdə qəbul 

olunmuş  qərarlar  və  sənədlər  əsasında  siyasi  yolla  həlli  ilə  Cənubi  Qafqazda  vəziyyətin 

sağlamlaşmasına  və  regionda  sabitliyin  və  təhlükəsizliyin  bərqərar  edilməsinin  təmin  olunmasına 

kömək  edəcəklər  ki,  bu  da  regionda  iqtisadi  inkişaf  və  hərtərəfli  əməkdaşlıq  üçün  əlverişli  şərait 

yaradacaqdır. 

2. ATƏT-in Minsk qrupu həmsədrlərinin münaqişənin siyasi yolla həllinin əsas prinsiplərinin işlənib 

hazırlanması  məqsədi  ilə  2007-ci  ilin  noyabrın  29-da  Madriddə  tərəflərlə  keçirilmiş  görüşü  və 

sonrakı  diskussiyalar  nəzərə  alınmaqla,  həmsədrlərin  vasitəçilik  səylərinin  davam  etdirilməsinin 

böyük əhəmiyyətə malik olmasını təsdiq edirlər. 

3. Razılaşırlar ki, münaqişənin sülh yolu ilə həllinə nail olunmasının bütün aspektləri və mərhələləri 

hüquqi öhdəliklər yaradan beynəlxalq təminatlarla müşayiət edilməlidir. 

4.  Qeyd  edirlər  ki,  Azərbaycan  və  Ermənistan  prezidentləri  Dağlıq  Qarabağ  münaqişəsinin  siyasi 

yolla həllinin razılaşdırılması üzərində işi davam etdirmək, o cümlədən gələcəkdə yüksək səviyyədə 

təmasların  gedişində  davam  etdirmək  barədə  razılığa  gəlmişlər  və  özlərinin  xarici  işlər  nazirlərinə 

ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrləri ilə qarşılıqlı əlaqədə danışıqlar prosesində gələcək addımları 

fəallaşdırmağı tapşırmışlar. 

5.  Münaqişənin  həllinə  dair  səylər  kontekstində  etimadın  möhkəmləndirilməsi  üçün  tədbirlərin 

reallaşdırılmasına şərait yaradılmasının təşviq olunmasını vacib hesab edirlər. 

Mayorat 

tarixi 


İngiltərənin öz xadəgan titullarını ABŞ-da da saxlaması 

Mazaxizm 

 

Özünə əzab 



Mediator 

iqtisadi 

Münaqişəli problemlər üzrə danışıqlarda vasitəçi 

Mehmandar 

tarixi 


Bakıda vəzifəsi qonaqları qarşılamaq olan xüsusi ayrılmış adam 

Mehri 

tarixi 


Qərbi Azərbaycanın (indiki Ermənistan Respublikası) Zəngəzur mahalı ərazisində rayon 

Melanxolik 

ictimai 


Bu tip insanlar isə sakit, ancaq həssasdırlar. Onlar heç nəyə biganə qalmırlar. Elə bu səbəbdən onlara 

münasibətdə ən kiçik diqqətsizlikdən belə tez inciyirlər. Kiçik bir qanqaraçılığı uzun müddət unuda 

bilmirlər.  Dönə-dönə  bu  hadisəni  xatırlayırlar,  kədərlənirlər,  öz  aləmlərində  ölçüb-biçirlər.  Heç  bir 

tip onlar qədər "yüz ölç, bir biç" məsləhətinə riayət etmir. Hər şeydən tez rənicdə olan melanxoliklər 

istənilən  problemin  qarşısında  acizdirlər.  Ən  kiçik  problemlə  üzləşdikdə  belə  özlərini  itirirlər, 

vəziyyətdən  çıxış  yolu  tapa  bilmirlər.  Əslində,  bu  acizliyi  onlar  özü-özlərinə  aşılayırlar.  Çünki 

sözügedən  tiplər  bu  dünyada  ən  çox  özlərindən  narazıdırlar.  Özlərinin  heç  bir  bacarığını 

dəyərləndirmirlər. 



Meliorasiya 

coğrafi 


(lat. melioratio) Kənd təsərrüfatının və ya ərazinin ümumi sağlamlandırılmasının inkişafı üçün daha 

səmərəli 

şəraitlərin  yaradılması  məqsədilə  ərazilərdə  su  rejiminin  yaxşılaşdırılmasına 

istiqamətlənmiş  tədbirlər  sistemi.  Meliorasiyanın  əsas  növləri:  suvarma,  su  təminatı,  torpaqların 

qurudulması,  şoran  torpaqların  yuyulması,  eroziyaya,  çürümələrə,  yuyulmalara,  subasmalara  və  s. 

qarşı  mübarizə,  səpələnən  qumların  möhkəmləndirilməsi  və  həmçinin  torpaqların  fiziki-kimyəvi 

xassələrinin yaxşılaşdırması. 

Menecer 

iqtisadi 

Müəyyən  inzibati-təsərrüfat  müstəqilliyi  olan,  istehsal,  satış  və  xidmət  sahələrində  təşkiletmə  və 

idarəetmə ilə məşğul olan peşəkar mütəxəssis 



Menecment 

iqtisadi 

Səmərəliliyi  yüksəltmək  və  gəliri  artırmaq  məqsədilə  istehsalatın  idarə  olunmasında  tətbiq  edilən 

stategiya,fəlsəfə,prinsiplər,üsullar,vasitələr və formaların çoxluğu. 



Menşevizm 

tarixi 


RSDFP II-ci qurultayında (1903) yaranmış, marksizm-leninizmə düşmən olan xırda burjua cəmiyyəti 

Metaməlumatlar 

iqtisadi 

Statistik  tədqiqatı  təşkil  edən  bütün  obyektlər,  məlumat  yığımının  tərkibi  və  əhatəsi,  aqreqasiya 

edilmiş statistik göstəricilərin hesablanma qaydaları və düsturları, statistik göstəricilərin tərifləri. 



Metropoliya 

tarixi 


Müstəmləkəsi olan ölkə 

Məcəllə 

hüquqi 


İctimai münasibətlərin müəyyən sahəsini tənzimləyən vahid sistemləşdirilmiş qanunvericilik aktıdır. 

Məcəllələşdirmə ictimai münasibətlərin müəyyən sahəsini tənzimləyən qanunların sistemləşdirilməsi 

formasıdır. Məcəllələrin hüquqi qüvvəsi adi qanunlardan üstündür. Belə ki, əgər adi qanun norması 

ilə  məcəllənin  norması  arasında  ziddiyət  (kolliziya)  yaranarsa,  bu  halda  məcəllədə  təsbit  edilmiş 

normaya  üstünlük  verilir.  Məcəllə  ayrı-ayrı  hüquq  sahələrinə  aid  olan  normaları  bir  araya  gətirir. 

Mündəricat  verilməlidir.  Məcəllələşdirilmiş  normativ  hüquqi  aktın  bölmələri  ümumi  və  xüsusi 

hissələrdə birləşdirilə bilər. 

Məcəllələşdirmə 

hüquqi 


Normativ hüquqi aktların forma və məzmun baxımından yenidən işlənməsi yolu ilə vahid normativ 

hüquqi aktlarda birləşdirilməsi 



Mədrəsə 

tarixi 


Yaxın və orta şərq ölkələrində din xadimləri hazırlayan orta ruhani məktəbi 

Məhkəmə-Hüquq 

Şurası 

hüquqi 


Azərbaycan  Respublikasında  məhkəmə  sisteminin  təşkilinin  və  hakimlərin  müstəqilliyinin  təmin 

edilməsi, vakant hakim vəzifələrinə hakim olmayan namizədlərin (bundan sonra - "hakim vəzifəsinə 

namizədlər")  seçilməsinin  təşkili,  hakimlərin  fəaliyyətinin  qiymətləndirilməsi,  onların  iş  yerinin 

dəyişdirilməsi, vəzifədə irəli çəkilməsi, intizam məsuliyyətinə cəlb edilməsi, habelə məhkəmələr və 

hakimlərlə  bağlı  digər  məsələləri  səlahiyyəti  daxilində  həll  edən  məhkəmə  hakimiyyətinin 

özünüidarə funksiyalarını həyata keçirən orqan. 

Məhkəmə-Hüquq  Şurası  2005-ci  ilin  fevral  ayından  fəaliyyətə  başlamışdır.  15  nəfərdən  ibarət  оlan 

Şura  əsasən  hakimlərdən  (9  nəfər)  fоrmalaşmış,  eyni  zamanda  оnun  tərkibinə  hakimiyyətin  digər 

qоllarının,  habelə  məhkəmə  prоsesində  tərəf оlan prоkurоrluğun və  vəkilliyin nümayəndələri daхil 


 

Tərtibçi: 

Elçin Cəfərov

, versiya 15.04 

оlmuşlar. 

Hakimlərin  ilkin  və  davamlı  tədrisinin  təşkili,  fəaliyyətinin  qiymətləndirilməsi,  iş  yerinin 

dəyişdirilməsi, vəzifədə irəli çəkilməsi, intizam məsuliyyətinə cəlb edilməsi və onların fəaliyyəti ilə 

bağlı digər məsələlər bu orqanın səlahiyyətinə aid edilmişdir. 

Məhkəmə-Hüquq Şurası daimi fəaliyyət göstərən müstəqil orqandır və təşkilati, maliyyə, habelə hər 

hansı başqa cəhətdən qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyəti orqanlarından, yerli özünüidarə 

orqanlarından,  habelə  hüquqi  və  fiziki  şəxslərdən  asılı  deyildir.  Məhkəmə-Hüquq  Şurası 

qanunvericilik,  icra  və  məhkəmə  hakimiyyəti  orqanları,  Azərbaycan  Respublikasının  Vəkillər 

Kollegiyası, elmi təşkilatlarla qarşılıqlı fəaliyyət göstərir. 

Sədri Ədliyyə naziridir. 



Məxməri  inqilab 

(Nəzakətli inqilab) 

siyasi 


Çexoslovakiyada  1989-cu  ilin  17  noyabrından  29  dekabrına  qədər  baş  verən  dinc  və  qeyri-zorakı 

inqilab.  Çexoslovakiya  Kommunist  Partiyasının  tək  partiya  hökumətinə  qarşı  tələbə  və  digər 

populyar  nümayişlər  üstünlük  təşkil  edən  inqilab,  partiyanın  ölkə  üzrə  nəzarətinin  dağılmasına  və 

sonrakı Çexiyanın parlament respublikasına çevrilməsinə gətirib çıxardı. 



Mənbəşünaslıq 

tarixi 


Tarixi  mənbələrin  tədqiqi  və  onlardan  istifadə  üsullarını  işləyib  hazırlayan  köməkçi  fənn,  habelə 

həmin mənbələrin özü; məxəzşünaslıq 



Mərzban 

tarixi 


Sanilər dövründə Azərbaycanda canişin 

Mətbuat 

siyasi 


Dünyada 4-cü hakimiyyət kimi qəbul olunur 

Miatsum 

siyasi 


İlhaqçılıq, Azərbaycan torpaqları hesabına “birləşmiş” erməni dövlətinin yaradılması ideyası 

Bu  ideyanı  ortaya  atan  erməni  millətçiləri  buna  Miatsum  (ermənicə  birləşmə)  adı  vermişdilər. 

Miatsum ideyasına  əsasən  Qarabağ Ermənistana  birləşdirilməli,  Ermənistan  və  Qarabağda  yaşayan 

azərbaycanlılar isə öz ata baba torpaqlarından qovulmalı idilər. 



Mikado 

tarixi 


Yaponiya imperatorunun titulu 

Mikalogiya 

tarixi 


Biologiyanın bir bölməsi, göbələklər haqqında elm 

Miqrasiya 

coğrafi 


Əhalinin yerdəyişməsi 

Milad bayramı 

tarixi 


Hər il İsanın doğulmasının qeyd edilməsi üçün, əsasən 25 dekabrda keçirilən, geniş mədəni ənənələri 

olan  və  bütün  dünyada  həm  də  qeyri-xristian  olan  milyonlarla  insan  tərəfindən  qeyd  edilən 

bayramdır.  Müasir  bayram  ənənələrinə  hədiyyə  vermə,  Milad  musiqisi  və  tamaşaları,  Milad 

açıqcalarının  verilməsi,  kilsə  mərasimi,  xüsusi  yemək,  Milad  ağacı,  Milad  işıqları,  doğulma 

səhnələri,  girlandalar,  çələnglər,  zınqırovlar  da  daxil  olmaqla  Milad  bəzəkləri  daxildir.  Həmçinin 

bayrama xas olan, Milad ərəfəsində uşaqlara hədiyyələr paylayan və sabit görünüşü olan Milad ata, 

Müqəddəs Nikolay, Şaxta baba, Santa Klaus, Körpə İsa kimi fiqurlar da vardır. Hədiyyə bağışlama 

və digər ənənələrinə görə, Milad həm xristian, həm də qeyri-xristian ölkələrində iqtisadiyyata ciddi 

təsir göstərərək, canlanma və inkişafa səbəb olur. 

Millətlər 

cəmiyyəti 

tarixi 


I-ci dünya müharibəsi ilə II-ci dünya müharibəsi arasindakı dövrdə olmuş beynəlxalq təşkilat 

Milli Parklar 

coğrafi 


Xüsusi ekoloji, tarixi, estetik və digər əhəmiyyət daşıyan təbiət komplekslərinin yerləşdiyi və təbiəti 

mühafizə,  maarifçilik,  elmi,  mədəni  və  digər  məqsədlər  üçün  istifadə  olunan  təbiəti  mühafizə  və 

elmi-tədqiqat idarələri statusuna malik olan ərazilərdir.  

Millitarizm 

tarixi 


Özgə torpağını istila etmək, müstəmləkələr ələ keçirmək 

Mineral sular 

coğrafi 


Aktiv kimyəvi komponentlərlə və qazlarla zəngin olan təbii sudur. Yerin təkindən gələn yeraltı sular 

təbii  bulaqlar  vasitəsilə  yer  üzərinə  çıxır  və  bu  sulara  mineral  sular  deyilir.  Bu  suların  tərkibində 

yüksək  miqdarda  qazlar,  kimyəvi  elementlər  və  onların  birləşmələri  olur  və  öz  radioaktivliyi  ilə 

seçilir.  Bir  çox  mineral  sular  müalicə  məqsədi  ilə  istifadə  edilirsə,  bəziləri  süfrə  suları  kimi  tətbiq 

edilir. Müalicəvi sulara İstisu, Yesentuki 4, Yesentuki 17, Mahaçkala suları, süfrə sularına Narzan, 

Yesentuki 20, Kiyev  suları və  s. Badamlı,  Borjomi,  Cermuk, Turşsu həm  müalicəvi,  həm də  süfrə 

sularına aiddir. 

Mineral  su  mənbələrinin  əksəriyyəti  Şimalı  Qafqazda,  Zaqafqaziyada,  Ukraynada,  Krımda  və  az 

miqdarda Orta Asiyadadır. 

Minimum 

əmək 

haqqı 

iqtisadi 

Qanunvericiliklə ixtisassız əməyə və xidmətə görə aylıq əməkhaqqının ən aşağı səviyyəsini müəyyən 

edən sosial normativ 



Minimum  istehlak 

səbəti 

hüquqi 


İnsanın sağlamlığının və həyat fəaliyyətinin minimum səviyyəsi üçün zəruri olan ərzaq, qeyri-ərzaq 

malları  və  xidmətlərin  elmi  normalar  əsasında  müəyyən  edilmiş  toplusu  (“Yaşayış  minimumu 

haqqında”  Qanundan)  Əhalinin  sosial  durumunu  müəyyənləşdirən  əsas  göstəricilərdən  biri  də 

minimum istehlak səbətinin dəyəri və aylıq minimum gəlirdir. 

Bu  yaxınlarda  Nazirlər  Kabineti  minimum  istehlak  səbətinin  tərkib  və  strukturunda  dəyişikliklər 

etmək  barədə  qərar  qəbul  edib.  Qərarı baş  nazir  Artur  Rəsizadə  imzalayıb.  Sənədə  əsasən,  23  iyun 

2005-ci  il  tarixli  №  118  qərarla  təsdiq  edilən  minimum  istehlak  səbətinin  tərkibi  yeni  redaksiyada 

verilir. 

Minimum  istehlak  səbətinin  hesabı  əhalinin  üç  kateqotiyası  üzrə  aparılır:  əmək  qabiliyyətli  əhali, 

pensiyaçılar və 0-14 yaş arası uşaqlar. 



Minsk Qrupu 

hüquqi 


Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin ATƏT-in prinsipləri əsasında sülh yolu ilə danışıqlar vasitəsi ilə həlli 

üçün  yaradılmış  qurumdur.  ATƏT-in  Nazirlər  Şurasının  1992-ci  ilin  24  martında  Helsinkidə 

keçirilmiş  görüşündə  yaradılmışdır.  Azərbaycan,  Ermənistan,  Rusiya  Federasiyası,  Amerika 

Birləşmiş Ştatları, Fransa, Polşa, Almaniya, Türkiyə, Belarus, Finlandiya və İsveç qrupun üzvləridir.  



 

Tərtibçi: 

Elçin Cəfərov

, versiya 15.04 

1994-cü ildə ATƏT-in Budapeşt sammitində həmtəsisçilik institutu yaradıldı və onun ilk həmsədrləri 

Rusiya və əvvəlcə Finlandiya, sonra isə İsveç oldu. 

1996-cı ilin dekabrından onun üç – Rusiya, ABŞ və Fransa həmsədrləri var. 

Qrupun  əsas  vəzifəsi  Ermənistan-Azərbaycan  münaqişəsinin  sülh  yolu  ilə  aradan  qaldırılmasına  və 

Dağlıq  Qarabağ  probleminin  dinc  vasitələrlə  həll  edilməsinə  bilavasitə  kömək  etməkdir.  Bu  günə 

kimi ATƏT-in Minsk Qrupunun fəaliyyəti heç bir nəticə verməmişdir. 



Molla Nəsrəddin 

tarixi 


Azərbaycan dilində satirik, populyar jurnal. İlk sayı 1906-cı il aprelin 7-də Tiflisdə işıq üzü görüb. 

Monarxiya 

siyasi 


(yunanca – təkhakimiyyətlilik) Elə bir idarəetmə formasıdır ki, burada ali hakimiyyət vətəndaşların 

iradəsindən  asılı  olmayaraq  tam  və  ya  qismən  bir  mütləq  dövlət  başçısının  (imperator,  kral,  sultan, 

şah  və  s.)  əlində  cəmləşmişdir.  Monarxiyanın  xusisiyyətləri:  hakimiyyət  vərasət  yolu  ilə  ötürülür; 

müddətsiz olaraq həyata keçirilir; əhalinin iradəsindən asılı deyil. 



Monoqamiya 

tarixi 


Tək kəbinlik, biravadlıq 

Monoton 

siyasi 


Yeknəsək, eyniton 

Moratorium 

hüquqi 


(lat. moratorius — ləngitmə, təxirəsalalma) 

Mülki  hüquqda  —  hökumət  tərəfindən  müəyyən  edilmiş  öhdəlik  müəyyən  müddətə  və  ya  hansısa 

fövqalədə  hadisənin  sonuna  qədər  yerinə  yetirilməsinin  təxirə  salınması  (məsələn,  müharibə,  təbii 

fəalakət). 

Beynəlxalq  hüquqda  —  dövlətin  öhdəliklərini  yerinə  yetirilməsi  vaxtının  geri  çəkilməsi,  yaxud  hər 

hansı bir hərəkətdən imtina edilməsi. 



Moratorium 

siyasi 


Öhdəliklərin yerinə yetirilməsi vaxtının geri çəkilməsi, yaxud dövlətin öz hökumətinin rəsmi olaraq 

müəyyənləşdirilmiş  təşəbbüsü  ilə,  yaxud  beynəlxalq  sazişlər  nəticəsində  hər  hansı  bir  hərəkətdən 

imtina  etməsi.  müəyyən  müddət  üçün,  yaxud  xüsusi  şərait  dövründə  elan  olunur.  ümumi  yaxud 

qismən ola bilər. 



Motivasiya 

tarixi 


İnsanı  hərəkətə  gətirən  güc  və  hərəkətlərin  istiqamətini  müəyyənləşdirən,  onların  düşüncələri, 

ümidləri, inamları, arzu, tələbat və qorxularıdır. 



Motivizasiya 

siyasi 


Səbəb 

Musson küləkləri 

coğrafi 


Dövrü xarakter daşıyan küləklər 

Müddəa 

hüquqi 


Müəyyən şəxslərə  ünvanlanan rəsmi  xarakterli  göstərişlərdir. Normativ  və  q-normativ  aktlarda  əks 

olunur. 


Mülk 

tarixi 


Xilafət vaxtı yerli feodalların irsi mülkiyyətində olan torpaqlar idi. 

Mülki hüquq 

hüquqi 


Fiziki və hüquqi şəxslərin hüquqi vəziyyətini, onların əmlak və şəxsi qeyri əmlak hüquqlarının əmələ 

gəlməsi əsaslarını və həyata keçirilməsi və xitam verilməsi qaydasını müəyyənləşdirən, müqavilə və 

digər  əsaslar  üzrə  yaranan  öhdəlik  münasibətlərini  və  digər  əmlak  və  şəxsi  qeyri  əmlak 

münasibətlərini tənzimləyən hüquq sahəsidir. 



Mülki məcəllə 

hüquqi 


Mülki  Məcəllə  mülki  hüquq  normalarını  əks  etdirən  digər  məcəllə  və  qanunlarla  ziddiyyət  təşkil 

etdikdə Mülki Məcəllə tətbiq edilir. 



Mülki  prosessual 

hüquq 

hüquqi 


Mülki  işlər  üzrə  ədalət  mühakiməsi  həyata  keçirilməsi  ilə  əlaqədar  məhkəmə  ilə  tərəflərin  və 

prosesin  digər  iştirakçıları  arasında  yaranan,  mülki  prosessual  hüquq  münasibətlərini  və  mülki  işə 

məhkəmə  baxışı  zamanı  həyata  keçirilən  prosessual  hərəkətləri  nizamlayan  hüquq  normalarının 

sistemi və hüquq sahəsidir. 



Müstəqil 

Dövlətlər  Birliyi 

(MDB) 

tarixi 


İlkin  dövrdə  3  dövlət-  Rusiya,  Ukrayna,  Belorusiya  tərəfindən  qurulmuşdur.  MDB-nin  qurulması 

haqqında ilkin razılıq 1991-ci il dekabrın 8-də qəbul edilmişdir. Bu dövlətlər SSRİ-nin dağılmasının 

(SSRİ  faktiki  olaraq  25  dekabr  1991-ci  il  Qorbaçovun  istefasından  sonra  dağıldı)  labüdlüyünü 

anlayır və  öz  aralarında  sonralar siyasi,  iqtisadi,  mədəni əlaqələri genişləndirmək  üçün  bu qurumu 

təşkil  etdilər.  Həmçinin  MDB  SSRİ-nin  "mədəni  dağılmasını",  onun  mülklərinin  keçmiş  İttifaq 

ölkələri arasında paylaşdırmaq üçün təşkil edilmişdi. 

Daha  sonralar  Azərbaycan,  Ermənistan,  Qazaxıstan,  Qırğızıstan,  Moldaviya,  Tacikistan, 

Türkmənistan,  Özbəkistan  21  dekabr  1991-ci  ildə  Alma-Atada  Rusiya,  Ukrayna  və  Belarusiya  ilə 

birlikdə MDB-yə qoşulmaq haqqında razılığa gəldilər. 

Azərbaycan Parlamenti bu qərarı yalnız 1993-cü ilin sentyabrında ratifikasiya etdi və MDB-nin tam 

hüquqlu üzvü oldu. 

1993-cü  ilin  oktyabrında  MDB-yə  üzv  qəbul  edilən  Gürcüstan  2008-ci  ilin  avgust  ayında  Rus 

ordusunun Gürcüstana daxil olmasından sonra həmin qurumun üzvlüyündən çıxdı. 

Türkmənistan 2005-ci ildən MDB-də müşahidəçi kimi fəaliyyət göstərir. 

Ukrayna  2014-ci  ilin  mart  ayında  Rus  ordusunun  Krıma  daxil  olmasından  sonra  həmin  qurumun 

üzvlüyündən çıxdı. 



Müttəfiq 

respublika 

hüquqi 


Keçmiş SSRİ-nin tərkibində olan respublikaların statusu 

Nabukko 

qaz-

boru kəməri 

iqtisadi 

(planlaşdırılır)  Xəzər  bölgəsi  və  Orta  Şərq  təbii  qaz  ehtiyatlarını  Avropa  bazarlarına  çatdırmağı 

nəzərdə  tutan  qaz  kəməri  layihəsi.  3300  kilometrlik  bu  boru  xətti  layihəsində  OMV  (Avstriya), 

Bulgargaz (Bolqarıstan), MOL (Macarıstan), Transgaz (Rumıniya) və BOTAŞ (Türkiyə) iştirak edir. 

Alman RWE Qaz Şirkəti 5 fevral 2008-də Vyanada təşkil olunan iclasda Nabukkonun altıncı ortağı 

olmuşdur.  

Boru  kəmərinin  çəkilməsinin  məqsədi  Avropanın  Rusiyadan  qaz  alışında  asılılığını  azaltmaqdır. 

Layihə  Avropa  Birliyi  ölkələri  və  ABŞ  tərəfindən  dəstəklənir  və  Rusiyanın  Qazprom  şirkətinin 


 

Tərtibçi: 

Elçin Cəfərov

, versiya 15.04 

həyata keçirmək istədiyi Cənub axını layihəsinə rəqib qismində görülür. Lakin bəzi ekspertlər boru 

kəməri  üçün  lazım  olan  miqdarda  təbii  qaz  ehtiyatlarının  olmadığından  ehtiyat  edirlər.  Layihənin 

əsas  xammal  tədarükçüsünün  Azərbaycan,  Türkmənistan  və  Misirin  də  həmçinin  layihənin 

təchizatçısı olması ehtimal edilir.  

Bolqarıstandan başlayıb Rumıniya, Macarıstandan keçərək Avstriyaya qədər uzanması planlaşdırılan 

bu xəttin ümumi uzunluğu 1 329 km-dir. Nabukko Təbii Qaz Boru Xəttinin minimum 10, maksimum 

23  milyard  barrel  illik  daşıma  həcminə  sahib  olması  və  2018-ci  ildə  istismara  verilməsi  nəzərdə 

tutulur. 



Neofaşizm 

siyasi 


II Dünya müharibəsindən sonra ləğv edilmiş faşist təşkilatlarının yeni varisi 

Nikson şoku 

iqtisadi 

15  avqust  1971-ci  ildə  ABŞ  prezidenti  Riçard  Nikson  çıxış  edərək  dolların  qızılla  təminatının 

tamamilə dayandırılmasını elan etdi. ABŞ qızıl standart sistemindən çıxdı.  



Nival sahə 

coğrafi 


Buzlaq 

Nizamnamə 

hüquqi 


Nizamnamələrin,  əsasnamələrin,  təlimatların,  reqlamentlərin  və  qaydaların  hüquqi  qüvvəsi  onları 

təsdiq edən normativ hüquqi aktın hüquqi qüvvəsi ilə müəyyən edilir. 



Nobel mükafatı 

tarixi 


Dəyərli  elmi  tədqiqatlar,  inqilabi  ixtiralar,  mədəniyyətə  və  ya  cəmiyyətin  inkişafına  edilən  zəngin 

töhfəyə  görə  1901-ci  ildən  verilən  nüfuzlu  beynəlxalq  mükafat    27 noyabr 1895-ci  ildə Alfred 

Bernard Nobelin (1833-1896) vəsiyyəti əsasında təsis edilmişdir. Alfred Nobel 1833-cü il oktyabrın 

21-də  İsveçin  Stokholm  şəhərində,  mühəndis  ailəsində  anadan  olmuşdur.  O,  kimyaçı,  mühəndis  və 

ixtiraçı  kimi  tanınmışdır.  Əldə  etdiyi  gəlirin  böyük  hissə  onun  355  ixtirasının  (dinamit,  tüstüsüz 

barıt) payına düşür. 

Nobel mükafatının məbləği hal-hazırda təxminən $1mln. 450 min-ə bərabərdir. 

Mükafat Alfred Nobelin vəsiyyətinə əsasən aşağıdakı 5 sahə üzrə verilməlidir: 

Nobel Kimya Mükafatı (ilk mükafatı  Yakob Vant-Hoff almışdır) 

Nobel Fizika Mükafatı (ilk mükafatı Vilhelm Rentgen almışdır) 

Nobel Tibb və Fiziologiya Mükafatı 

Nobel Ədəbiyyat Mükafatı (ilk mükafatı  Sülli-Prüdom almışdır) 

Nobel Sülh Mükafatı (ilk mükafatı  Anri Dühan almışdır) 

Nobel İqtisadiyyat Mükafatı 1969-cu ildən İsveç Bankının təşəbbüsü ilə verilir 



Nominal 

iqtisadi 

Qiymətli kağızların (səhmlərin, istiqrazların, kağız pulların) üzərində göstərilən qiymət 

Nord 

coğrafi 


Xəzri küləyi 

Normativ aktlar 

hüquqi 


Dövlət  (NK,  mərkəzi  və  yerli  İH  orqanlar)  və  yerli  özünüidarə  tərəfindən  qəbul  edilən  bir  qrup 

insanlar  (məhdud  subyektlər  dairəsi)  üçün    məcburi  davranış  qaydalarını  əks  etdirir.  Müvəqqəti 

xarakter daşımır, dəfələrlə tətbiq olunmaq üçün nəzərdə tutulur. Fərmana uyğun gəlməlidir. 

Normativ  hüquqi 

aktlar 

hüquqi 


Dövlət  orqanları  tərəfindən  və  ya  referendum  yolu  ilə  qəbul  edilmiş,  hamı  üçün  məcburi  davranış 

qaydalarını  əks  etdirən,  qeyri-müəyyən  subyektlər  dairəsi  üçün  və  dəfələrlə  tətbiq  olunmaq  üçün 

nəzərdə  tutulmuş  rəsmi  sənədlərdir.  Daxildir:  Konstitusiya,  Referendum  aktı,  qanunlar,  fərmanlar, 

NK qərarları, mərkəzi İH orqanlarının normativ hüquqi aktları. 

Normativ  hüquqi  aktlar  hüquqa  və  haqq-ədalətə  (bərabər  mənafelərə  bərabər  münasibət) 

əsaslanmalıdır. Bir sıra hallarda dövlət proqramına əsaslanır. Əsas növü qanundur. Səlahiyyətli şəxs 

tərəfindən  imzalanıb,  Hüquqi  Aktların  Dövlət  Reyestrinə  daxil  edilərək  rəsmiləşdirilir.  Normativ 

hüquqi aktlar dərc edildikdən sonra tətbiqi və icrası məcburidir.  



Normativ 

xarakterli akt 

hüquqi 


Dövlət  və  ya  yerli  özünüidarə  orqanları  tərəfindən  qəbul  edilmiş,  məhdud  subyektlər  dairəsi  üçün 

məcburi  davranış  qaydalarını  əks  etdirən  və  dəfələrlə  tətbiq  olunmaq  üçün  nəzərdə  tutulmuş 

aktlardır.  Daxildir:  Konstitusiya  Məhkəməsinin  qərarları,  MSK  qərar,  təlimat  və  izahları,  Mərkəzi 

Bankın qərarları, Məhkəmə-Hüquq Şurasının qərarları, MTRŞ qərarları, bələdiyyə qərarları, yerli İH 

orqanlarının qərarları. 

Normativ  xarakterli  aktlar  onların  icra  olunmamasına  görə  məsuliyyət  müəyyən  edə  bilməz. 

Normativ xarakterli aktlar müvafiq normativ hüquqi akt əsasında qəbul edilməlidir və onun müvafiq 

normasına istinad etməlidir. 



Nou-hau 

hüquqi 


(ing.  know  how,  bilirəm  necə)  Kommersiya  sirri  ilə  qorunan  bilən  istənilən  xarakterli  məlumat 

(ixtira, orjinal texnologiya, bilik, bacarıq və s.). Onlar alınıb-satıla bilər və rəqib üzərində üstünlük 

əldə  etməyə  imkan  verir.  Bu  müəyyən  informasiya,  düsturlar,  sxemlər,  fəaliyyət  alətləridir.  Bəzi 

ölkələrdə  bura  patentlər  və  üstünlük  əldə  etməyə  imkan  verən  informasiya  da  daxildir.  Müəllif 

əvvəlcə patent alır, nou-hau paketi əldə edir və müvafiq hüquqi sığorta ilə təmin edilir. Nou-hau və 

nou-nou eyni anlayışlardır. 



Novruz 

tarixi 


“Novruz” fars sözü olub “yeni gün” deməkdir. Novruz astronomik baxımdan yazın başlandığı, gecə 

ilə  gündüzün  bərabər olduğu  gündür.  Bir  çox  ölkələrdə  xalq  arasında  populyarlığına  görə,  2009-cu 

ildə  UNESCO  Novruz  bayramını  dünyanın  mədəni  irsi  siyahısına  saldı.  2010-cu  ildə  BMT  mart 

ayının  21-ni  Beynəlxalq  Novruz  Günü  elan  etdi.  Türkiyədə,  İraqda,  Suriyada,  İranda  yaşayan  30 

milyon  kürd  üçün  Novruz  nəinki  bayramdır,  həm  də  milli  birlik,  milli  mübarizə  simvoludur. 

Türkiyədə Novruzun bayram olunması Avropa Birliyi tələbi ilə 2000-ci ildən qanuniləşib. 



Numizmatika 

tarixi 


Sikkələr, onların zərb tarixi, qiyməti, istifadə edilmə müddəti, nominal və həqiqi dəyərlərini öyrənən 

elmdir. 


Oferent 

iqtisadi 

Saziş bağlamaq təklifi ilə çıxış edən şəxs, yəni saziş bağlamaq üçün bütün şərtləri göstərməklə rəsmi 

təklif verən şəxs. 



 

Tərtibçi: 

Elçin Cəfərov

, versiya 15.04 



Oferta 

iqtisadi 

Komersiya  təcrübəsində  satıcının  yazılı  təklifi.  Adətən  güman  edilən  alıcıya  göndərilir  və  burada 

satıcının müəyyən şərtlərdə partiya mal satacağı bildirilir. 



Oliqarxiya 

siyasi 


Az adamın hakimiyyəti 

Onomastika 

tarixi 


Dildə mövcud olan xüsusi adların hamısı 

Opponent 

siyasi 


Qarşı tərəf 

Orhus 

Konvensiyası 

coğrafi 


25 iyun 1998-ci ildə Danimarkanın Orhus şəhərində qəbul edilmiş "Ətraf mühit ilə bağli məsələlərdə 

məlumatın əldə edilməsi, ictimaiyyətin qərar qəbul edilməsində iştirakı və ədalət məhkəməsinin açıq 

keçirilməsi  haqqında"  BMT-nin  konvensiyası.  Azərbaycan  Respublikası  1999-cu  ildə  bu 

Konvensiyaya  qoşulmuşdur.  Orhus  Konvensiyası  ətraf  mühit  hüquqları  ilə  insan  hüquqlarını 

birləşdirən  bir  müqavilədir.  Bu  Konvensiyanın  qəbul  edilməsi  əhalinin  ekoloji,  o  cümlədən  bioloji 

müxtəliflik haqqında məlumatlandırılmasına əlverişli şərait yaratmışdır. 



Orta  aylıq  əmək 

haqqı 

hüquqi 


Orta aylıq əmək haqqına pul və natura formasında aşağıda göstərilən ödəmələr daxil edilir: 

• işlənilmiş və işlənilməmiş vaxta görə günəmuzd işçilərin əmək haqqı; 

•  illik  və  birdəfəlik  həvəsləndirici  ödəmələr;  işəmuzd  işçilərin  əmək  haqqı  və  işlənilməmiş  vaxta 

görə ödəmələr; 

•  iş  vaxtından  artiq  vaxtda  görülən  işə,  gecə  vaxtı,  çoxnövbəli  iş  rejiminə  və  bayram  günlərində 

görülən işə görə əlavələr; 

• fasiləsiz iş stajina və xüsusi ixtisasa görə əlavələr; 

• rayon tənzimlənməsi ilə şərtləndirilən, dağlıq və ağır iqlim şəraitinə görə əlavələr; 

• əlverişsiz, ağır, zərərli, habelə xüsusilə ağır və zərərli əmək şəraitində işə görə əlavələr. 

Orta əmək haqqı 

hüquqi 


İşçiyə  vəzifəsi  (peşəsi)  üzrə  işəgötürən  tərəfindən  ödənilmiş  məvacib  və  onun  tərkibinə  daxil  olan 

ödənclərin  müəyyən  olunan  məbləğdir.  Əmək  məzuniyyəti  dövrü  üçün  verilən  əmək  haqqı  istisna 

olmaqla,  qalan  bütün  hallarda  işçinin  orta  əmək  haqqı  ödənişdən  əvvəlki  2  təqvim  ayı  ərzində 

qazandığı  əmək  haqqının  cəmi  həmin  aylardakı  iş  günlərinin  sayına  bölünməklə  bir  günlük  əmək 

haqqı tapılır və alınan məbləğ əmək haqqı saxlanılan iş günlərinin sayına vurulmaqla müəyyən edilir. 

2  aydan  az  işləmiş  işçilər  üçün  orta  aylıq  əmək  haqqı  aşağıdakı  qaydada  hesablanır:  işçinin  faktik 

işlədiyi  günlər  ərzində  qazandığı  əmək  haqqını  həmin  günlərə  bölməklə  bir  günlük  əmək  haqqı 

müəyyən edilir, alınan məbləğ əmək haqqı saxlanılan iş günlərinin sayına vurulur. Orta əmək haqqı 

müəyyən aylıq tarif (vəzifə) maaşı, əlavələr və mükafatlar da hesaba alınır. 

İstehsalat  vahidlərinin  işçi  qüvvəsi  tərəfindən  göstərilən  xidmətin  orta  qiyməti  işçilərin  orta  əmək 

haqqı  ilə  ölçülür.  Əmək  haqqı  ümumi  ödəmələrə  aiddir  (qanunvericiliyə  uyğun  olaraq  vergilər  və 

digər tutulmalar çıxılmadan göstərilir) və işlənilmiş vaxta görə işəgötürən tərəfindən pulla ödənilən 

mükafatdır.  

Natura formasında ödənilən əmək haqqı – bazar qiymətləri ilə axırıncı tarixi qeyd olunmaqla işçilərə 

verilmiş ərzaq yaxud malların (işin, xidmətin) dəyərini təsvir edir, bu malların (işlərin, xidmətlərin) 

qiymətləri dövlət tərəfindən tənzimlənirsə, onda pərakənd qiymətləri əsasında hesablanır. 

2013 noyabr – 419 AZN 

Ön  Asiya  (Qərbi 

Asiya, 

Cənub-

Qərbi Asiya) 

coğrafi 


Asiyada  coğrafi  region.  Coğrafi  baxımdan  Zaqafqaziya,  Kopetdağ,  Kiçik  Asiya,  İran  yaylası, 

Mesopotamiya,  Ərəbistan  yarımadası  və  Levantı  əhatə  edir.  Siyasi  baxımdan  isə  Yaxın  Şərq 

(Afrikadakı ərazilər istisna olmaqla), Orta Şərq və Cənubi Qafqaz nəzərdə tutulur. 

Ön Qafqaz 

coğrafi 


 

Özəlləşmə 

iqtisadi 

İstehsal vasitələri üzərində mülkiyyətin dövlətdən müəssisə kollektivi üzvlərinin əlinə keçməsi. 

Padan 

coğrafi 


Cənubi Avropanın ən böyük düzənliyidir. 

Paleoqrafiya 

tarixi 


Qədim  yazılı  abidələrin  müəllifinin  müəyyən  edilməsini,  bu  yazılı  abidələrin  yaranma  tarixini  və 

yerini, onun qrafik formalarının inkişaf qanunauyğunluqlarını öyrənən köməkçi tarixi-filoloji fənn 



Paritet 

siyasi 


Birgə əsaslarla 

Parlament 

siyasi 


Hakimiyyətin  ali  təmsilçi  orqanıdır.  Orta  əsrlər  Avropada  yüksək  təbəqələrin  nümayəndələrdən 

formalaşan məşveret və qanunveridiçi orqanı idi. Müasir mənasını 17-19 əsr burjua inqilablarından 

sonra  almışdır.  Parlamentarizm  cəmiyyətin  dövlət  idarəçilik  sistemidir.  O,  parlamentin  başqa 

hakimiyyət  qanadlarına  münasibətdə  üstün  mövqeyə  malik  olması  ilə  yanaşı,  qanunverici  və 

icraedici  funksiyaların  dəqiq  şəkildə  müəyyənləşdirilməsi  ilə  xarakterizə  olunur.  Azərbaycanda 

parlament 1995-ci ildə yaradılmış Milli Məclisdir. 



Parnik effekti 

coğrafi 


Günəşin istilik enerjisinin xeyli hissəsinin yer üzərində tutulmasıdır. 

Atmosferin cüzi hissəsini – 0,03%-ni təşkil edən karbon qazı onun temperaturunu 5-6

0

 S artırır. 



XX  əsrin  70-ci  illərində  sübut  edilmişdir  ki,  digər  qazlar  karbon  qazından  daha  kiçik  miqdarlarda, 

hiss  olunan  parnik  effektlər  verirlər.  Bu  illərdə  aparılan  eksperimentlər  təsdiq  etmişdir  ki,  karbon 

qazının iki dəfə artırılması nəticəsində qlobal iqlimin 2-40 S, şimal yarımkürənin qütb oblastında isə 

6-80 S çox istiləşməsi mümkündür. 

Parnik  qazlarının,  xüsusilə  də  karbon  qazının  atmosferə  atılması  ardıcıl  olub  artmaqda  davam  edir. 

Sonuncunun  mənbəyi  –  kömürün  və  digər  karbon  tərkibli  yanacaqların,  neftin,  qazın  və  onların 

törəmə məhsullarının ilk öncə, benzinin yanmasıdır. Parnik effektini artıran digər qazların – metanın, 

azot  oksidlərinin,  halogen  –  karbohidrogenlərin  tullantısı  böyük  sürətlə  artmaqda  davam  edir.  Bəzi 

rəylərə  görə,  son  illərə  15-20%  parnik  effekti  düşür.  Təkcə  1988-ci  ildə  tropik  meşənin  məhv 

edilməsi nəticəsində atmosferə 5,5 milyard ton karbon atılmışdır. 




Yüklə 1,07 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin