Birinci bölmə: İslam və Elm



Yüklə 1.98 Mb.
səhifə1/26
tarix26.12.2016
ölçüsü1.98 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   26
Elm İşığı


İslam İnqilabının Böyük Rəhbəri həzrət Ayətullah Seyid Əli Xameneinin elm və elm istehsalı barədə çıxışlarından seçmələr


Birinci cild


Birinci bölmə: İslam və Elm



Birinci fəsil: İslamda elmin əhəmiyyəti

Savadsızlıqla mübarizə cihaddır!

Savadlandırma Hərəkatında çalışan qardaş və bacılar cihad halında olduqlarını bilsinlər. Ucqar şəhər və kəndlərə getmək, qapıları döymək, məscidlərdə siniflər düzəltmək və heç bir təşəkkür gözləmədən xalqa ən dəyərli hədiyyə olan elm və savad öyrətmək cihaddır. Savadsızlıq bütün cəmiyyətlər üçün eyibdir, bu dövrdə - böyük güclərin xalqın savadsızlığından və məlumatsızlığından istifadə etdiyi məşəqqətli əsrdə inqilabçı müsəlman cəmiyyət üçün isə daha böyük eyibdir. Savadsızlara hörmətsizlik etmək istəmirəm, amma savadsızlıq doğrudan da eyib sayılır. Savadsızların özləri savadlıların köməyi ilə bu eyibdən qurtulmağa çalışsınlar.1


Əziz Peyğəmbərin (s) öyrənmək barədə tövsiyəsi

Bizim Peyğəmbərimiz (s) 14 əsr öncə buyurmuşdur: "Elm Çində olsa belə, gedib öyrənin".2 Əgər elm ucqar bir yerdə olsa da, gedib öyrənin; elm və sənayedə onların məlumatlarından istifadə edin. Buna əsasən, digərlərinin elmindən və sənaye nailiyyətlərindən istifadə etmək lazımdır, amma bizim özümüz də öyrənməyə və qurmağa ciddi səy göstərməliyik.3


Avropada elmin ilk bayraqdarları

Siz bilirsiniz ki, işarə vurulan əsrlərdə (Farabidən Xacə Nəsirə qədər davam edən 3 əsrdə) Avropada dinlə ziddiyyət vardı. Əlbəttə, bir dövrə qədər elə dinə görə elmlə ziddiyyət olub. Hətta Avropada da elmin ilk bayraqdarları dindar şəxslər olmuşlar. Bu məşhur Roje Bikenin (1214-1294) özü – fransızlar ona Roje Biken deyirlər – keşişdir. O, 13-cü əsrdə Avropada elmin ilk bayraqdarlarından idi. Başqa sözlə desək, o, Avropa renessansı ilə nəticələnən birinci elm əlamətlərini və o elmi dəyişikliyi yaradanlardandır. Bu da dindarlar tərəfindən idi; lakin aydın dindarlar, qaranlıq beyinli dindarlar yox.4


Din tərəfindən bəşər üçün elmi məmuriyyət

Siz elmə həvəsi, elmsevərliyi və bu nəhəng dünyada qaydalarının olduğunu, onun bütün hissələrinə qanunun hakim olduğunu cəmiyyətə ötürməlisiniz. Biz din tərəfindən bu qanunu kəşf etməyə və nəticədə bu aləmi idarə etməyə əmr olunmuşuq. İnsan bunu idarə etmək üçün gəlmişdir. İnsan daşa, taxtaya, ağaca, yer üzünə, yerin altına hökm etməyə gəlib, onlara məhkum olmağa gəlməyib. Bəşər varlığının fəlsəfəsi və əsas vəzifəsi olan yer üzünə hakimiyyət yalnız o zaman həyata keçəcək ki, siz yerin – yəni suyun, havanın, küləyin qanunlarını öyrənəsiniz. Bu qanunları öyrənmədən olmaz. Və bu qanunları elmlə öyrənmək olar. Buna əsasən, elmə həvəs mühüm bir məqsəddir.5


Müsəlman cəmiyyətində təlim-tərbiyənin dəyəri

Başqa bir hədisdə göstərilir ki, üç nəfərə hörmətsizlik edən şəxs münafiqdir; yəni onlara yalnız münafiqlər hörmətsizlik edərlər. Birincisi bir hörmət məsələsidir və hörmət əlaməti kimi göstərilir: "İslamda qocalmış şəxs". Yəni İslamda və İslam yolunda ömrünü keçirib, saqqalını ağartmış şəxs. İkincisi mühüm məsələdir: "ədalətli rəhbər". Üçüncüsü isə xeyir işlərin müəllimi, insanlara dərs, savad, din və elm öyrədəndir.6 Ona hörmətsizlik etmək yalnız münafiqlərin işidir. Cəmiyyətdə təlim-tərbiyə işi və müəllimin dəyəri bu qədər ucadır. Bu çox əhəmiyyətli bir məsələdir.7


Öyrənməyin sonu yoxdur!

Sizin hamınız İslam cəmiyyətində öyrənmək halında olduğunuzu bilməlisiniz. Hər kəs hər bir mərhələdə öyrənə bilər. Öyrənməyin hüdudu yoxdur. İnsan dövrün əllaməsi olsa da öyrənməlidir. Təsadüfən daha çox məlumatı olanlar və məlumatı dadanlar elm öyrənmək barədə daha çox düşünürlər. Siz hansı alimi taparsınız ki, əlinin altında bir neçə cild kitab olmasın, gecə-gündüz və vaxt düşdükcə onları mütaliə etməsin?! Elm, maarif və bilik adamlarını və elmi dadan şəxsləri bilikdən ayırmaq olmaz.8


Fikir adamlarının elmlə sıx əlaqəsi

Fərz edin bir elm adamına desinlər ki, siz gündüzlər mütailə etdikdə məsələn, on tümən qazanırsınız, amma mütailə etməsəniz, sizə on beş tümən verərik. Əgər bir alimlə belə bir müqavilə bağlayıb mütaliə etməməsinin müqabilində ona beş tümən artıq verəcəyinizi desəniz, sizcə o bu beş tüməni alıb mütaliə etməməyə razı olar? Belə bir şey mümkündür? Çox çətin! Zavallı, qarınqulu alim olsa, heç; əks təqdirdə çox çətin ki, elm və maariflə işləyən bir adam beş tümən pul alıb mütaliə etməsin. Deyər ki, xeyr, cənab, əgər istəyirsinizsə, həmin on tüməndən də bir qədərini götürün, amma mən mütaliə edə bilim. Bu nə üçündür? Bu onun üçündür ki, fikir adamlarının qəlbi ilə elm və məlumat arasında sıx əlaqə və qaynaq yaranmışdır. Biz məlumatı xarici təsiri üçün istəməliyik. Əlbəttə, ifratçılıq olmamalı və məlumat xalqın fikrincə dəyərsiz görünməməlidir. Xeyr! Elm həqiqətən dəyərli bir şeydir. Mənim sözümdən elə başa düşülməsin, onu demək istəmirik. Amma hər halda elm xarici təsirinə görə olmalıdır. Bu elmin bağışlayacağı müsbət təsir mühüm məsələdir. Elm əməl üçün olmalıdır.9


Elm, aydınlıq və din məsələlərinin qarşılıqlı əlaqəsi

Üç məsələ var. Bu üç məsələni bir-birinin yanında düzgün dərk və onları bir-biri ilə müqayisə etmək lazımdır. Bu üç məsələ elmdən, aydınlıqdan, dini, yaxud məzhəbi imandan ibarətdir. Bu üç məsələni düzgün tanımalı və praktik yerlərini bilməliyik. Əgər bu üç məsələ arasındakı nisbəti düzgün təhlil edə bilsək, çoxlu suallara cavab tapılar və müxtəlif sahələrdə olan çoxlu düşüncə çatışmazlıqları aradan qalxar. Elm həyat amili, dünyadakı əşyaların yerini və onlardan yararlanmağın necəliyini bilməkdir.10


Elm məsələsi

Elm bir növ tanışlıqdır və cəmiyyət üçün zəruri sayılır. Əgər elm olmasa, insan zülmətdə qalar, ətrafındakı əşyaları tanıyıb onlardan bəhrələnə bilməz.11


Maddi elm də şərafətlidir!

Bu gün dünyanın anbaan böyük addımlar atdığı mütərəqqi texnologiyada biz həmişə müştəri və istehlakçı kimi onların arxasınca qaçmalıyıq. Onlardan istifadə etməli, bəzən surətini çıxarmalı və yaxud təqlid etməliyik. Bütün bu sahələrdə bizim elmi inkişafa ehtiyacımız var. Biz elmi yüksəliş əldə etməliyik. Əgər cəmiyyətdə elmi yüksəliş əldə etməsək, heç şübhəsiz, ölkənin sabahı böyük problemlərlə qarşı-qarşıya qalacaq. Bəllidir ki, maddi dünyanın qazandığı uğurlar elmin köməyi ilə əldə edilənlərdir. Elmin maddi və mənəvisi olmur. Elm elmdir, bilməkdir; elm əziz və dəyərlidir. İnsan mütləq elmin arxasınca getməlidir. Elm hərəkətdə olan insanın görən gözüdür, həmişə onun arxasınca getmək lazımdır. Siz bilir və görürsünüz ki, başqaları belə etdilər.12


Elmin təhlükələrə mane olması

Heç nəyin bahasına elmdən vaz keçməyin, elmin qədrini bilin. Elm çox əhəmiyyətlidir. Harada olsanız, yalnız alim olduqda ən yaxşı işi görə bilərsiniz. Əgər arif də olsanız, alim olduğunuz təqdirdə yolunuzu azmazsınız. Alim olmayan arif - Allah yolunu keçmiş, bu yolda hərəkət etmiş arif insan yolunu aza bilər; qalıb onun bəxtinə. Əgər onun üçün təhlükəli şərait yaransa, mütləq yolunu azacaq. Amma əgər arif insan alim də olsa, imam kimi olar; dünya işlərinin yandırıcı alovunun ortasında, inqilab, dövlət quruculuğu və hökumətin bu qədər ağır işləri arasında İbrahim Xəlil (ə) sayağı alovda hərəkət edir, alov onun üçün sərin və zərərsiz olur. Dünya onu qərarsız edə bilmir. Bu, elmə görədir.13


Elm və texnologiyanın inkişafının yanında sabit dini dəyərlər

Bu gün bəşəriyyətin Əmirəlmömininin (ə) bayraqdarı olduğu xislətlərə ehtiyacı var. Bu xislətlər elmin, texnologiyanın inkişafı və dünyada yeni məişət üsullarının yaranması ilə köhnəlmir; ədalət, insaf, haqsevərlik, hegemonizmlə düşmənlik, qəlbin Allahla əlaqəsi köhnəlmir; bunlar bütün tarixdə insan vücudunun sabit rəngləridir.14


Dinin elm öyrənməyə dair tövsiyəsi

Bizim hamımız ümumiyyətlə, din üçün çalışmağa gəlmişik. Hər bir dindar insanın məqsədi din üçün çalışmaqdır. Bəs elm nə olsun? Din deyir ki, elm öyrənin. Dünyanı qurmaq nə olsun? Din deyib ki, dünyanı abadlaşdırın. Bunların hamısı dindir, hamısı dinin daxilindədir. Bəs insanların düşüncə, siyasət və beyin baxımından hidayət edilməsi nə olsun? Bu da dindəndir. Çünki din insan həyatının xüsusi bir sahəsinə aid deyil.15


Elmin və müəllimin dəyəri

Ölkədə müəllimlərə hörmət olunması yalnız kompliment xarakteri daşımır. Bu sözlərin mənası odur ki, cəmiyyət elmin, təhsilin, insan və alim olmağın qədrini bilsin. Bu sözlər ondan ötrüdür ki, sinif, müəllim, elm və dərsin səbəbkarı uca tutulsun. Elmin, təhsilin və müəllimin qədrini, elm və mədəniyyətin əhəmiyyətini bilməyən xalq haraya çatsa, zəif olar; maddi baxımdan necə inkişaf etsə də, devrilməyə və məğlub olmağa qabiliyyətli olar.16


İslamın elmin inkişafına və istedadların çiçəklənməsinə həvəsləndirməsi

Bəziləri də bunu gücləndirdilər ki, bəli, İslam dünyaya qarşı çıxır. Görün İslamın müxalifləri dünyanı necə dəyişdiriblər və elmi necə inkişaf etdiriblər. İslamda deyilən dünya bu deyil. İslamda məzəmmət olunmuş dünya odur ki, sən özün üçün toplamaq istəyirsən; bu dünya pisdir. Yəni mən özümü, arvad-uşağımı, gələcəyimi, ticarətimi, filan yerdə olan filan qazancı, bugünkü sözlə desək, cəmiyyətdə iqtisadi təmtərağı düşünüm; bu pisdir. Yer üzünü abadlaşdırmağa, elmi inkişaf etdirməyə, bəşəri və təbii istedadları günbəgün aşkarlamağa və çiçəkləndirməyə isə İslamda hər yerdən artıq həvəsləndirilmişdir.17


Məbəs - elm və hikmət bayrağının ucalması

Məbəs əslində bəşəriyyət üçün yüksək və bənzərsiz xüsusiyyətlərə malik olan peyğəmbərlik və elçilik bayrağının ucaldılması günüdür. Məbəs əslində elm və bilgi bayrağını ucaltdı. Besət (peyğəmbərlik) "Oxu" sözü ilə, "Oxu, yaradan Rəbinin adı ilə"18 ayəsi ilə başlandı və "İnsanları hikmətlə və gözəl öyüd-nəsihətlə Rəbbinin yoluna dəvət et!"19 ayəsi ilə davam etdi; yəni hikmətlə yanaşı olan dəvət. İslam dəvəti əslində tarix boyu bütün dünyaya hikməti yaymaqdır.20


Elm öyrənmək və mənəvi paklıq - Peyğəmbərin (s) təlimləri

Peyğəmbərin (s) dəvət etdiyi məsələlər tarixin bütün dövrlərində bəşərin ehtiyaclı olduğu məsələlərdir. Peyğəmbər (s) insanı elmə dəvət etdi. Quranın ilk ayələri elmi uca tutmağa dairdir: "Oxu, yoxdan yaradan Rəbbinin adı ilə! O, insanı laxtalanmış qandan yaratdı. Oxu! Sənin Rəbbin ən böyük kərəm sahibidir! O Rəbbin ki, qələmlə (yazmağı) öyrətdi"21. Əvvəl təlim məsələsini irəli sürdü. Elm insanın xilasının və qurtuluşunun amilidir, xüsusi zaman və məkana aid deyil, bəşər həyatının bütün dövrlərinə məxsusdur.

Əziz Peyğəmbər (s) insanları mənəvi saflığa, paklığa və nəfsin tərbiyəsinə çağırdı: "(Əksəriyyəti yazıb-oxumaq bilməyən) ümmi ərəblərə özlərindən peyğəmbər göndərən Odur. (Bu peyğəmbər) onlara (Allahın) ayələrini oxuyar, onları (günahlardan, şirk və küfr çirkabından) təmizləyər, onlara kitabı və hikməti öyrədər"22. Mənəvi saflıq birinci şərtdir.23
Peyğəmbərin (s) hər şeydən öncə elm və ağıl barədə tövsiyəsi

Mən əziz Peyğəmbərdən (s) bir hədis qeyd etmişəm, onu söhbətimin əvvəlində oxumaq istəyirdim, lakin indi oxuyuram. O həzrət məşhur səhabəsi Abdullah ibn Məsuda buyurur: "Ey Məsud oğlu! Bir iş görmək istəsən, onu elm və ağılla gör". Bunun istisnası yoxdur, bütün işlərə aiddir. Bunlar İslam şüarlarıdır. İndi bəziləri 1400 ildir mədəniyyətlərindən olan bu məsələni müsəlmanlara öyrətmək istəyirlər.

Bu sözlər köhnələn deyil, həmişə yenidir: "Heç bir işi tədbirsiz və elmsiz görmə!"24 Bütün işlər ölçülüb-biçilmiş və elmi surətdə görülməlidir: Allah-Taala buyurur ki, yunu sap, sonra isə sapları yenidən yun edən qarı kimi olmayın. Əgər işi məntiqsiz, elmsiz və tədbirsiz görsəniz, Allahın sizə verdiyi qüvvəni çevirib elm və ağıl ehtiyatını yerə tökmüş və geriyə qayıtmış olarsınız. Biz geriyə qayıtmamalıyıq.25
Böyük Peyğəmbər (s): "Ağıl ən dəyərli nemətdir!"

O biri hədis İslamın əziz elçisi həzrət Peyğəmbərdəndir (s): "Allah bəndələrinə ağıldan daha üstün bir şey paylamamışdır". Allah-Taala Öz bəndələrinə ağıllılıqdan daha dəyərli bir şey verməmişdir. Allah öz bəndələri arasında ruzini bölmüşdür: hava, su, ömür və ləzzətləri. Bütün nemətlər Allahdandır. İslam peyğəmbərinin (s) sözünə əsasən, bütün bu müxtəlif və rəngarəng nemətlər arasında ağıl qədər dəyərli bir nemət bölünməmişdir. Sonra bəzi cümlələr buyurur, uzun olduğundan onları oxumuram. Sonda belə deyir: "Allah bütün peyğəmbər və elçiləri yalnız ağlı təkmilləşdirməkdən ötrü göndərmişdir".26 Allah-Taala tarix boyu xalqın arasına göndərdiyi hər bir peyğəmbəri onlardakı ağlı kamilləşdirməkdən ötrü göndərmişdir. Nəhcül-bəlağənin bir xütbəsində də var ki, Allah-Taala peyğəmbəri, ağıl xəzinələrini xalqda oyatmaq üçün göndərdi.27 Bu ağıl nə üçündür? Bu ağıl həyat yolunu tapmaq üçündür. Fikirləşmək və ağılla həyatın yolunu tapmaq lazımdır. Mənim siz əziz övladlarıma ən mühüm tövsiyəm budur.28


İslamın elmə göstərdiyi əhəmiyyətin nəticəsində müsəlmanların elmin zirvəsinə ucalması

İslamda isə vəziyyət tam başqadır. İslamda dinin elm və ağılla ziddiyyət məsələsi ümumiyyətlə, mənasızdır. İslamda dinin ideoloji prinsiplərini və praktik məsələlərini əldə etmək üçün əsas qaynaqlardan biri ağıldır. Etiqad prinsiplərini ağılla qavramaq lazımdır. Lakin hüquqi-praktik hökmlərdə də ağıl əsas dəlillərdən biridir. Əgər siz bizim hədis kitablarımıza baxsanız, misal üçün, min il bundan öncə yazılmış əl-Kafi kitabına baxsanız, görərsiniz ki, onun birinci fəsli “Ağıl və cəhalət” adlanır. Bu fəsil ağıl, onun dəyəri və əhəmiyyəti, bilginin və ağlın əhəmiyyəti barədədir. İslam həmçinin elmə dair ən mühüm hərəkəti etmiş və ən güclü həvəs yaratmışdır.

İslam sivilizasiyası İslamda ilk gündən başlayan elmi hərəkətin hesabına yarandı. Hələ İslamın doğmasından iki əsr ötməmişdi ki, elə bir mühitdə İslamın güclü elm hərəkatı başlandı. Onu bu günlə müqayisə etmək üçün gərək dünyanın bugünkü elmi avanqardlarını təsəvvür edib, sonra dünyanın ucqar bir nöqtəsində yerləşən bir ölkəni nəzərə alasınız. Hər növ mədəniyyətdən uzaq olan bu ölkədə birdən-birə sivilizasiya yaranmağa başlayır və misal üçün, 100, yaxud 150 ilə elmi baxımdan hamıya üstün gəlir. Bu bir möcüzədir, ümumiyyətlə, təsəvvürediləsi deyil. Əgər İslam elmə, elm öyrənməyə, öyrətməyə və alim yaşamağa həvəsləndirməsəydi, bu baş verməzdi.

Görün dillər əzbəri olan, lakin bəzən dərinliyinə diqqət yetirilməyən bəzi hədislərdə nə qədər mühüm məqamlar var: "İnsanlar üç qisimdir: alim, nicat yolunda olan öyrənci və su üzündəki çör-çöp".29 Ümumiyyətlə, insanlar üç qisimdir: alim insanlar, öyrənənlər və digərləri, yəni sərgərdan, dəyərsiz və çəkisiz insanlar. Görürsünüz ki, İslam elm məsələsində birinci növbədə dəyəri elmin üzərinə aparır; istər elmə malik olmaq və onu digərlərinə öyrətmək, istərsə də öyrənmək. İslam belə bir dindir.30


Elmin zati dəyəri

Elmi elita ölkənin mənəvi sərvətidir. Dünyada mənəvi sərvətlərə maddi baxış onların pula çevrilmə imkanı ilə ölçülməsinə səbəb olmuşdur; bu elm nə qədər pula çevrilə bilər; bu incəsənət nə qədər pula çevrilə bilər. İslamda isə belə bir meyar yoxdur. Təbii ki, elmin, incəsənətin və digər mənəvi dəyərlərin pula çevrilməsi qadağan olunmur. Xeyr! Elm rifah amili, incəsənət həyatın rövnəqlənməsinin və qiymətlənməsinin səbəbkarıdır. Eybi yoxdur. Lakin buna baxmayaraq, bu mənəvi sərvətin özünün də İslama görə uca dəyəri var. Yəni bu sənətkarın sənət əsərini kimsə tanımasa və ondan heç kəs istifadə etməsə də, İslama və mənəvi baxışa görə, ona sahib olmağın özü bir dəyərdir. Bir alim inkar olunsa və onun elmini heç kəs öyrənməsə də, o elmə malik olmanın özü bir dəyərdir. Düzdür ki, elm əməlin müqəddiməsidir. Düzdür ki, bilik bacarıq alətidir. Lakin bu bacarıq, bu əməl zəruri olaraq həmişə maddi sərvətə çevrilmir. Biz bu baxışı gücləndirməliyik.

Bir cəmiyyətdə yoxsulluğa, yaxud təcrübənin azlığına görə elmə, tədqiqata, incəsənətə və yaxud bu kimi digər mənəvi sərvətlərə maddi qarşılıq vermək mümkün olmaya bilər. Bizim cəmiyyətimizdə və dünyanın çoxlu yerlərində də mütləq belədir. Bu, elm və incəsənət işlərinin dayanmasına səbəb olmamalıdır. Mən elm və ədəbiyyat tarixinə baxanda görürəm ki, bəşərin elm və incəsənətdə ən mühüm inkişaflarının bir hissəsi nəinki maddi qarşılıq görməmiş, hətta bəzən təhqir və inkara məruz qalmışdır. Onları işə vadar edən amil həvəs, eşq və mənəvi hisslər olmuşdur. Bunu inkar etmək, bunun önünü kəsmək olmaz. Elm, tədqiqat və incəsənət hər yerdə pulla mübadilə olunmur, pulla ölçülmür.31
İslamın hər yerdə elm öyrənməyə dair tövsiyəsi

Biz elmi hər kəsdən öyrənərik, eybi yoxdur. İslam bizə deyib ki, hətta Çində olsa belə elmi öyrənin.32 O zamanın Çini qədim və mütərəqqi bir sivilizasiyanın varisi idi. Yolu uzun idi, İslam haqqında heç bir şey də eşitməmişdilər. Eyni zamanda Peyğəmbər buyurdu ki, elmi, biliyi, təcrübəni, texnologiyanı öyrənmək üçün haraya lazım olsa, gedin; yəni alimin şagirdi olun, alimin qarşısında ədəblə diz qatlayın və ondan öyrənin.33


Elm və hikmətin İslam dəvətinin birinci proqramlarından olması

İslam dəvətinin başında hər şeydən əhəmiyyətli olan üç məsələ durur; bunlar şərafətli Quran ayələrində bəyan olunmuşdur: Elm və hikmət, mənəvi paklıq və əxlaq, ədalət və insaf. Əgər düzgün baxsaq, bu gün də bəşər bu üç amilə möhtacdır.34


İslamın elmə hərtərəfli dəvəti

Bu gün bəşər elmi çoxlu nailiyyətlər əldə etmişdir; lakin xüsusi bir cəhətdən. Maddi həyata aid olan maddi və təbii elmlərdə bəşəriyyət inkişaf etmişdir, lakin mənəvi elmlərdə - yaranışın başlanğıcına və ilahi tövhidə dair insanın zehnini aydınlaşdıran, onun qəlbini bəşər xilqətinin məqsədinə sarı hidayət edən məsələlərdə öyrənməyə möhtacdır. İslamın elmə dəvəti hərtərəfli bir dəvətdir.35


İslamda öyrətməyin dəyəri

Təlim və tərbiyə məsələsi qarşı tərəfə və bir insana həyat və dirilik bəxş etmək məsələsidir. İslam bu gözlə baxır. Siz çalışın quru görünən torpağın bir hissəsini qazın, oradan bir bulaq axsın; çox dəyərsiz nəzərə çarpan bir toxumu yararlı bir torpaqda əkin, onu suvarın, ondan yaşıl ağac bitsin. Məsələ belədir; istər pula çevrilməyə qabiliyyətli olsun, istər olmasın. İslam təlim-tərbiyəyə və müəllimə bu gözlə baxır.36


İslam mədəniyyətində alim və öyrənci əxlaqı

Keçmişdə - Qərb mədəniyyəti ölkəmizdə bu qədər genişlənməzdən öncə, yəni İslamdan sonrakı 1100-1200 il ərzində, ölkəmizdə müxtəlif zamanlara uyğun olan elm, təhsil və tədris süfrəsinin açıldığı zaman müəllimin uca mənəvi dəyəri vardı. İslam təlim-tərbiyəsində üsul elə idi ki, bir öyrəncinin öz müəllimi qarşısında ayağını uzatması görünməzdi. Bizlər də belə idik, tədris etdyimiz zaman tələbələrimiz də bizimlə belə rəftar edirdilər.

Müəllimin tələbə yanında həqiqətən hörməti vardı. Onun əlaməti hələ də bizim elmi hövzələrimizdə qalır, çünki elmi hövzələr elm və mədəniyyət sahəsində Qərb üsullarından az təsirlənmişlər. O üsullar hələ də elmi hövzələrdə var, müəllim tələbənin gözündə hörmətli, uca və dəyərlidir; tələbənin qəlbində onun qorxudan yox, ucalıqdan qaynaqlanan heybəti var. Lakin bu tələbə dərsdə irad da bildirir.

Bizim hövzə dərslərimizdə tələbənin ustada irad bildirdiyi qədər universitet siniflərimizdə irad bildirilmir. İcazə almaları da lazım deyil; məsələn, demirlər ki, müəllim, icazə verirsiniz? Xeyr! Müəllim danışır, o tərəfdən bir tələbə irad bildirməyə başlayır. Müəllim də onun iradını dinləyir. Bəzən sərtlik də edir; yəni elmi bir məsələ barədə müəllimi ilə cürət və cəsarətlə danışır. Lakin həmin tələbə bu müəllimin qarşısında təvazökardır, ona təzim edir, onun əlini öpür, qarşısında ayağını uzatmır və ona “sən” demir.

Biz 1200-1300 il müəllim və tələbə əlaqəsini ölkəmizdə belə davam etdirmişik. Nəhayət Qərb mədəniyyəti və Qərb dəyərləndirməsi ölkəmizə daxil olur. Siz görün bu müddətdə nə qədər müəllim şagird tərəfindən döyülmüşdür! Nə qədər müəllim sinifdə şagirdin vasitəsi ilə məsxərə olunmuş, nə qədər ağır söz eşitmişdir! Az qiymət verdiyinə görə nə qədər müəllim şagird tərəfindən öldürülmüşdür! Belə də olub. Ölkəmizin bəlli keçmişinə və tarixinə görə bizdə belə problem az olmuşdur. Bəzi yerlərdə - Qərb mədəniyyətinin mərkəzlərində isə çox güclü, rüsvayçı və kobud şəkildə olmuşdur.37
İslam cəmiyyətinin müəllimi uca tutmağa ehtiyacı

Mən çalışıram ki, müəllimin dəyərləndirilməsi İslama uyğun olsun. Bizim cəmiyyətimizin müəllimə hörmət etməyə, onu uca tutmağa ehtiyacı var. Əgər şagirdin valideyni müəllimə sözün həqiqi mənasında hörmət göstərsə, o şagird də sinifdə və sinifdən sonra müəllimə qarşı eyni hissə malik olar. Bizə bu lazımdır. Bu sizin üçün bütün maddi imtiyazlardan üstündür.38


Müəllimlik - peyğəmbərlərin peşəsi

Bizim Böyük İmamımız həkim – hikmət sahibi idi. İmam Quranda işlənən mənada bir həkim idi. Həkim - digərlərinin gözlərindən uzaq və gizli qalan həqiqətləri görən şəxsdir. Onun sözlərinin sadə görünməsi mümkündür, lakin nə qədər yarsanız, görərsiniz ki, daha çox qatları və dərinlikləri var. İmam belə idi. Siz Quranda "hikmət" sözünün işləndiyi yerlərə baxın - “Bunlar Rəbbinin sənə vəhy etdiyi hikmətlərdəndir”39 - görün bunlar nədir. Görürsünüz ki, zahirən adi tövsiyələrdir, bizim həmişə bir-birimizə dediyimiz sözlərdir, lakin diqqət etdikdə çox dərin olduğunu görürsünüz.

Fərz edin ata-anaya hörmət hikmətlərdən biridir. Ata-anaya hörmətin təsir və faydalarının sonu yoxdur. İnsan bu məsələdə nə qədər dərinliyə varsa, hələ də daha dərin olduğunu görər. Hikmət budur. İmam bir həkim idi. Burada dedilər ki, müəllimlik peyğəmbərlərin sənətidir. Bu, çox böyük sözdür.40
Müəllim barədə bir hədis

Quranın bir neçə yerində təkrar olunmuş “Onları (mənəvi cəhətdən) təmizləyər, onlara kitabı və hikməti öyrədər” kimi ayələrdən əlavə, əziz Peyğəmbərdən (s) təlim işini ona aid edən bir hədis nəql olunmuşdur. O hədis budur: “Allah məni özünü və digərlərini çətinliyə salan yox, asanlaşdıran müəllim göndərmişdir”. Mən öz təlimlərimlə şagirdlərimə həyatı asanlaşdırıram, işlərini asan edirəm. Bu asanlaşdırma səhlənkarlıqdan başqa bir şeydir. Yəni mən nə özümü həyatın ağır dolanbaclarına düçar edirəm, nə də xalqı. Mən öz təlimlərimlə xalqı doğru yola, düzgün yola və asfalt yola hidayət edirəm. Asanlaşdırma budur.

İnsan bəzən bir məqsədə çatmaq istəyir, amma yolu tanımır. Daş, torpaq, çör-çöp, nəfəs kəsən hündürlüklər; daim çıx yuxarı, düş aşağı, sonu da ya çata, ya çatmaya. Bu, çətinləşdirmədir. Bəzən də tanış və bələd bir adam yoldaşlıq edir, onunla birgə gedir. O insan deyir ki, cənab, buradan get; yol həm hamardır, həm yaxındır, həm də səni mütləq istədiyin yerə çatdıracaq. “Asanlaşdıran müəllim” budur. Müəllimlik belə bir peşədir. Bizim əsas sözümüz budur.41
İslamda öyrənciyə hörmət

Burada dəyər cəhəti olan başqa bir məqam da var. Mən buna da toxunmaq istəyirəm. Burada müraciət siz müəllimlərədir. İslama görə, müəllimə hörmət olunduğu kimi, öyrənciyə də hörmət olunmalıdır. Şagirdi aşağılamaq olmaz. Bunun çox dərin tərbiyəvi cəhəti var. Burada da belə bir hədis nəql olunur: “Öyrəndiyiniz və öyrətdiyiniz şəxsə qarşı təvazökarlıq edin və zalım alimlərdən olmayın”.

Zalım iki cürdür: siyasi və elmi zalım. Elmi zalım olmayın, alim zalımlardan olmayın; firon kimi. Mən ölkə universitetlərinin birində illər öncə - bəlkə də 40-45 il öncə belə bir müəllim görmüşdüm. Şagirdləri ilə elə danışır, elə dərs deyir və elə davranırdı ki, atanın rəftarına yox, fironun rəftarına bənzəyirdi.

Müəllimin bəzən sərt olması mümkündür, lakin sərtlik təhqirdən, aşağılamaqdan fərqli bir şeydir. Şagirdə hörmət etmək lazımdır. Yəqin ki, sizin hər birinizin hörmət etdiyiniz şagirdlər barədə çoxlu təcrübələriniz var; bu iş yaxşı nəticə vermiş, onun tərbiyəsini asanlaşdırmışdır. Söymək, təhqir etmək və hətta vurmaq yaxşı deyil. “Ədəbləndirmək üçün vurmaq” sözü qədimdən məşhur olan sözlərdəndir. Sonralar məlum oldu ki, xeyr, vurmaq yaxşı deyil. Mənim fikrim də budur. Şagirdi mum kimi əldə fırladıb formaya salmaq lazımdır, lakin mülayimliklə. Müəllimin hünəri budur. Bu da müəllimə dəyər barədə başqa bir məsələdir.42

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   26


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə