Elektronika 1


Yarim o‘tazgichda zaryad tashuvchilar



Yüklə 0,66 Mb.
səhifə2/31
tarix16.12.2023
ölçüsü0,66 Mb.
#181607
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   31

Yarim o‘tazgichda zaryad tashuvchilar


Ko‘rilgan ideal panjarada barcha elektronlar o‘zlarining atomlari bilan bog‘langan. Isitish yoki nurlash natijasida uncha katta bo‘lmagan energetik ta’sirlar panjarada ba’zi valentli bog‘lanishlarni uzilishiga olib kelishi mumkin. Bunda valentli elektron, o‘zining atomidan ajralib, yangi turg‘un holatga o‘tadi va u kristallik panjara bo‘yicha yurish qobiliyatiga ega bo‘ladi. Bunday valentli bog‘lanishdan uzilib chiqqan harakatli elektronlar o‘tkazuvchanlik elektronlari deb aytiladi. Ular yarim o‘tkazgichni elektr o‘tkazuvchanligiga sabab bo‘lib, elektronli elektr o‘tkazuvchanligi deyiladi. (1-rasm)



+4 – Tugundagi atomlar
+ - elektronlar
+ - teshiklar
1-rasm
Valentli elektronni atomdan uzib olish va uni harakatlanuvchi holatiga keltirish uchun beriladigan eng kam energiya miqdori ∆E panjarani tuzilishiga bog‘liq bo‘ladi va yarim o‘tkazgichning parametri hisoblanadi
Kristal bo‘yicha harakatlanuvchi elektronlar energiyasi ba’zi miqdorlar chegarasida yotadi, boshqacha qilib aytgada, elektronlar energetik darajalarini butun zonasini egallaydi va o‘tkazuvchanlik zonasi deb ataladi. Valentli elektronlarning energetik holati ham valentli deb ataluvchi zonani tashkil etadilar. Valentli zonaning maksimal qiymati va o‘tkazuvchanlik zonaning minimal qiymati oralig‘ida energetik zonada elektronlar bo‘lishi mumkin emas; bu taqiqlangan zona deb ataladi. Taqiqlangan zonaning eni ∆Ega valentli elektronni bo‘shatib olish uchun zarur bo‘lgan energiyani aniqlaydi, ya’ni yarim o‘tkazgich atomining ionizatsiyalash energiyasidir. Shunday qilib, energetik nuqtai nazaridan atomdan valentli elektronni uzib olinishi va uni o‘tkazuvchanlik elektroniga aylanishi elektronlarni valent zonadan o‘tkazuvchanlik zonasiga olib tashlashga to‘g‘ri keladi.
Valentli bog‘lama uzilganda va elektroni atomdan panjaraga ketganda to‘ldirilmagan bog‘lama hosil bo‘ladi, unga miqdori bo‘yicha elektron zaryadiga + e teng bo‘lgan kompensatsiyalanmagan musbat zaryadga xos to‘ldirilmagan bog‘lamga qo‘shni bog‘lamlardan valentli elektronlar oson o‘tishi sababli, bunga kristalldagi issiqlik xarakati yordam beradi, bunda valentli elektron tashlab ketgan o‘rni (teshik deb nomlanib) panjarada xaotik ravishda xarakatlanadi. Tashqi maydon mavjudligida teshik ham maydon tahrir qilish yo‘nalishida harakatlanadi, bu esa musbat zaryadni olib o‘tishiga, ya’ni elektr tokiga to‘g‘ri keladi.
Yarim o‘tkazgich bunday ko‘rinishidagi elektr o‘tkazuvchanligi teshikli elektr o‘tkazuvchanlik deb aytiladi. Yuqorida ko‘rilgani esa elektronli o‘tkazuvchanlik deb aytilardi, unda bo‘sh elektronlar sababchi edi.
Panjara tugunlarida faqat o‘zining atomlariga ega bo‘lgan yarim o‘tkazuvchini xususiy o‘tkazuvchisi deb atashga qabul qilingan; unga tegishli barcha o‘lchamlari I indeksi bilan belgilanadi (intrinsic – xususiy, ingliz so‘zidan olingan).
Elektronikada ko‘p ishlatiladigan yarim o‘tkazgichlari kristall panjarasidagi tugunlarda asosiy modda atomlarining bir qismi aralashmalar atomlari bilan o‘rin almashgan bo‘ladi, ya’ni boshqa moddalarning atomlari bilan. Bunday yarim o‘tkazgichlar aralashmali yarim o‘tkazgichlar deb ataladi. Germaniy va kremniy uchun ko‘pincha besh va uch valentli elementlar atomlari ishlatiladi. Besh valentli aralashmalarga fosfor, surma, margimush va boshqa uch valentliklarga-bor, alyuminiy, indiy, galliy kiradi.
Besh valentli aralashma fosfor bo‘lganda to‘rtta valentli elektronlari qo‘shish atomlarning to‘rt elektronlari bilan birga kovalent bog‘lamlarini tashkil etadi, beshinchi valentli elektron esa «ortiqcha» bo‘lib qoladi. Elektronning o‘zini atomi bilan bog‘lanish enegriyasi - ∆En valentli elektronni bo‘shatib olish uchun kerak bo‘lgan ∆Eg energiyasidan ancha kam. Uncha katta bo‘lmagan ionlash ∆En energiyasi tufayli, beshinchi elektronni issiqlik xarakati energiyasi hisobiga o‘zining atomidan xona haroratida ham uzib olish mumkin. Bunda kristalli panjara bo‘yicha xarakatlanishiga imkoni bo‘lgan bo‘sh elektron va bu elektronni yo‘qotgan turg‘un musbatli aralashmani zaryad-atomi hosil bo‘ladi. Elektronlarini beradigan bunday aralashmalar turi donorlar deb aytiladi, shu aralashmaga o‘xshash kristallar esa – N-tipdagi yarim o‘tkazgichlar deyiladi.
Uchvalentli aralashmani kiritganda aralashmali atom yakunida joylashgan uch atom bilan kovalentli bog‘lamlarni hosil qilish uchun o‘zining uch valentli elektronlarini beradi. to‘rtinchi atomi bilan bog‘lama to‘ldirilmagan bo‘lib qoladi, lekin unga qo‘shni bog‘lamlardan valentli elektronlar ancha oson o‘tishi mumkin. Valentli elektronni to‘ldirilmagan bog‘lamaga o‘tishida qo‘shilgan ortiqcha elektron bilan aralashmali atom panjarada turg‘un manfiy zaryad hosil qiladi; bundan tashqari panjara bo‘yicha xarakatlanadigan va yarimo‘tkazgichni teshikli o‘tkazuvchanligini kelib chiqaradigan panjarada teshik paydo bo‘ladi. Elektronlarni ushlab oluvchi bunday ko‘rinishidagi aralashmalar akseptorli deyiladi, akseptor aralashmali kristall esa-P-tipdagi yarim o‘tkazuvchi deyiladi.

Yüklə 0,66 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   31




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin