Geoaxborot tizimi


Geoaxborot tizimi tomonidan hal qilinishi mumkin bo‘lgan muammolar spektri



Yüklə 175 Kb.
səhifə2/5
tarix29.11.2022
ölçüsü175 Kb.
#71231
1   2   3   4   5
Geoaxborot tizimi tomonidan hal qilinishi mumkin bo‘lgan muammolar spektri
Geoinformatika sohasi O’zbekiston respublikasida quyidagi muammolarni hal qilinishida juda muhim o’rin egallaydi:
Ta’lim tizimi: Geoinformatika bilan bog’liq bo’lgan ta’lim yo’nalishlari, jumladan geodeziya, kartografiya, kadastr, er tuzish va boshqa yo’nalishlarini xalqaro va milliy ta’lim standardlariga mos keladigan darajada isloh qilish. (yangi o’quv uslublarini, o’quv dasturlari va yangi asbob uskunalarni yaratish).
Er degradasiyasi: Irrigasiya va drenaj tizimlarini yomonlashishi erlarning shurlanishi muammolarini keltirib chiqardi. Er va suv resurslarini boshqarish tizimini yaxshilanishi, shaxarsozlik, atrof muhit muxofazasi va boshqa sohalarni rivojlantirish orqali ushbu muammolarni bartaraf qilish mumkin.
Agroximiya maxsulotlarini haddan ziyot ishlatish, Amudaryo va Sirdaryo daryolaridagi suvlarni yerlarni o’zlashtirish maqsadida ishlatilib ketilishi oqibatida, suv tanqisligi, atrof muhit yomonlashishi va insoniyatni sog’ligiga yomon ta’sir qiladigan oqibatlar kelib chiqmoqda. Bunga Orol dengizi suv sathining haddan ziyod pasayib ketishi oqibatida uning atrofidagi erlarning shurlanishi va aholi sog’ligining yomonlashishi, er osti suvlarining ishlab chiqarish va ximiyaviy moddalar tufayli ifloslanishini misol qilib keltirishimiz mumkin.
Qishloq joylarda: Shuningdek suv resurslaridan va agroximiya vositaliridan noto’g’ri foydalanish oqibatida havo ifloslanishiga olib keldi.
Shahar joylarda: Zavod va fabrikalar va mashinalardan chiqayotgan chiqindilar havo sifatini yomonlashishiga olib kelmoqda.
Geoaxborot tizimi rivojlanishining tarixiy bosqichlari
O’tgan asrning 50-x va 70-ch yillarning oxirlari. Bu vaqt oralig’ida kartografiyaning yangi imkoniyatlarini elektron hisoblash texnikasi orqali o’rganish davri hisoblangan. Ushbu davr kartografiyaning kompyuter texnologiyasi bilan aloqasi rivojlanishi bilan xarakterlanadi: 50-yillarda elektron hisoblash mashinalaridan foydalanish va yaratish, printerlar, yirik grafikli monitor, sayoz tahlil qiladigan va boshqa pereferiya qurilmalari.
Asosiy e’tibor ishning geografiya va kartografiyada geoob’ektlarni o’zaro bog’lanishlarini baholash doiralarida ilmiy va nazariy qismiga asoslangan. Bundan tashqari geografiyada sonli metodlarni o’rganish AQSH, Kanada, Angliya, SHvesiya ( U. Garrisona (WilliamGarrison), T. Xagerstranda (Torsten Hagerstrand), G. Makkarti (Harold Ms Sarty), YA. Makxarga (Ian Ms Harg) ga qaratilgan [3].
Geoinformatika rivojlanishining boshlanishi Kanada GAT ining yaratilishi va ishlab chiqilishiga bori taqaladi. Bu tizimning tarixi 20 – asrning 60 yillariga borib taqaladi va bu tizim hozirgi kunga qadar rivojlantirilmoqda va qo’llab quvvatlanadi.
Birinchi Geoaxborot tizim Kanada, AQSH va Shvetsariyada yaratilgan. 1960 – yil o’rtalarida tabiat resurslarini o’rganish uchun ishlab chiqilgan. Shuni bilish kerakki GAT ning rivojlanish tarixi 60 – 70 – yillar o’rtasida Kanadalik olim R. Tomilson boshchiligida GAT yaratilishidan 30 yil oldin boshlangan. Adabiyotlarni bir – biri bilan solishtirganda shu ayon bo’ldiki yuqoridagi tizim birinchi GAT hisoblanadi. Bu sistema fazoga taqsimlangan ma’lumotlar bilan ishni olib borgan. Keyinchalik esa Evropa va Janubiy Amerikada 60 – x va 70 – x yillarning birinchi yarim yilligida ishlab chiqilgan. Bu tizimlarda kartografik ma’lumotlarni kiritish, oddiy qayta ishlash va chiqarish qurilma(printer)lar orqali qog’ozga chop etish imkoniyatini beruvchi funksiyalari mavjud bo’lgan.
Oxirgi bir necha o‘n yillardan buyon insoniyat axborot suronini boshidan kechirmoqda. U yildan-yilga kuchayib, inson faoliyatining ko‘plab sohalariga kirib bormoqda. Bugungi kunda kartograflar ko‘plab manbalardan olinadigan axborotlardan foydalanish mobaynida topografik, turli mavzuli geografik kartalar va atlaslarni tuzish, aero- va kosmik tasvirlarni deshifrovka qilish, dalada o‘lchash natijalarini qayta ishlash va kompyuter tizimlarida ma’lumotlarni to‘plash bo‘yicha boy tajribaga egalar.
Ma’lumotlarning ko‘plab turlarini vaqt o‘tishi bilan tez-tez o‘zgarib turishi, oddiy usulda tuziladigan qog‘ozli kartadan foydalanishni ancha qiyinlashtirib yubormoqda.
Bugungi kunda tezkor axborotlarni qabul qilish, ularning dolzarbligini ko‘rsatish faqatgina avtomatlashtirilgan tizim kafolatlashi mumkin. SHu o‘rinda zamonaviy GIS – bu ko‘p miqdordagi grafikli va mavzuli ma’lumotlar bazasiga ega bo‘lgan, baza asosida ish bajarish imkoniyatiga ega bo‘lgan modelli va hisobli funksiyalar bilan birlashgan, fazoviy ma’lumotlarni kartografik shaklga aylantirish, turli xulosalar chiqarish va monitoring ishlarini amalga oshiradigan avtomatlashgan tizim, deb qaraladi.
Bugungi kunda kompyuter savodxonligi omma orasida ancha oshgan. GISda tuzilgan karta oddiy qog‘ozli kartadan yaxshi bezalgani, kompyuterli shakldaligi, qo‘lda bajarib bo‘lmas darajadagi aniqligi va boshqa bir qator afzalliklari bilan farq qiladi. Kartaga istagancha o‘zgartirish kiritish, yangi mazmun va bo‘yoq berish, diagramma va boshqa ma’lumotlarni kiritish, o‘chirish va h.k. ishlarni bajarsa bo‘ladi. Buning uchun muallifning shaxsan o‘zi karta tuzishning kompyuterli texnologiyalari bilan mukammalroq tanishishi va ular asosida karta tuzib ko‘rishi kerak.
Karta yaratishning bu texnologiyasi bugungi kunda, birinchidan - sezilarli darajada universallashgan, ikkinchida - juda tez rivojlanayotgan, inson faoliyatining hamma sohalarini qamrab olayotgan jarayondir. Geografik axborot tizimlari sohasida asosiy bilimlarni beruvchi rus va chet mamlakatlar halqlari tillaridagi kitoblarda va GISning turli sohalariga oid bo‘lgan monografiyalar va konferensiya materiallari orqali tadqiqotchilar GIS tizimiga ham nazorat va ham amaliy yangiliklar kundankunga ko‘plab kiritmoqdalar.

Yüklə 175 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin