Mundarija. Kirish Asosiy qism



Yüklə 128,65 Kb.
səhifə4/5
tarix29.03.2023
ölçüsü128,65 Kb.
#91171
1   2   3   4   5
Nostandart shakldagi tenglamalarni yechishda trigonometrik almashtirishlardan foylanish

cos7 x + sin5 x = 1 (5)
tenglamani yeching.
Yechish: cos2 x + sin2 x = 1 bo‘lgani uchun (5) tenglamani quyidagi ko‘rinishda yozamiz
cos7 x + sin5 x = cos2 x + sin2 x yoki
cos2 x(cos5 x -1) = sin2 x(1 - sin3 x) (6)
Ixtiyoriy x uchun bo‘lgani uchun (6) tenglama quyidagi sistemaga teng kuchli
(7)
(7) sistema quyidagi tenglamalar sistemasi majmuasiga teng kuchli.
(8)
Birinchi sistemaning yechimi , ikkinchi sistemaning yechimi
. Hamma bu yechimlar berilgan tenglamaning yechimi bo‘ladi.

III. Sinus va kosinus funksiyalar xossalaridan foydalanish.
Ko‘pgina trigonometrik tenglamalarni yechish tenglamalar sistemasini yechishga keltirilishi mumkin. Bunday tenglamalarga misol qilib quyidagi tenglamalarni keltirish mumkin.
(9)
bunda berilgan haqiqiy sonlar, n va m - berilgan natural sonlar. Bunday tenglamalarni yechishda sinusning quyidagi xossasidan foydalaniladi: agar biror x0 soni uchun qat’iy tengsizlik o‘rinli bo‘lsa,u holda x0 soni (9) tenglamalardan birortasining ham yechimi bo‘lmaydi. Xuddi shuningdek

tenglamalarni yechishda kosinus xossasidan foydalaniladi: agar biror x 0 soni uchun qat’iy tengsizlik o‘rinli bo‘lsa, u holda x0 soni bu tenglamalardan birortasining ham yechimi bo‘lmaydi.
8-misol. sin x • cos4x = 1 (10) tenglamani yeching.
Yechish: Agar x0 (10) tenglamaning yechimi bo‘lsa, u holda yo sin x0 = 1 yoki sin x0 =-1 bo‘ladi. Haqiqatan ham agar bo‘lsa (10) tenglamadan bo‘lishi kerak edi, ammo bu bo‘lishi mumkin emas. Agar sinx0 = 1 bo‘lsa (10) tenglamadan cos4x0 = 1 ekanligi, agar sinx0 =-1 bo‘lsa, cos4x0 =-1 ekanligi kelib chiqadi. Natijada (10) tenglamaning ixtiyoriy yechimi quyidagi 2 ta sistemalardan birining yechimi bo‘ladi.
(11)
(12)
(11) va (12) sistemalaming ixtiyoriy yechimi (10) tenglamaning yechimi ekanligini oson ko‘rish mumkin. Natijada (10) tenlama (11) va (12) tenglamalar sistemasi majmuasiga teng kuchli. Bu sistemalarni yechamiz.
(11) sistemaning birinchi tenglamasidan .
Bularning hammasi bu sistemaning ikkinchi tenglamasini qanoatlantiradi va (11) sistemaning yechimi bo‘ladi. (12) sistemaning birinchi tenglamasi
.
yechimga ega.
Bu sonlardan birortasi bu sistemaning ikkinchi tenglamasini qanoatlantirmaydi. Shuning uchun (12) sistema yechimga ega emas. Demak, berilgan (10) tenglamaning yechimi (11) sistemaning yechimi bilan ustma - ust tushadi.

IV. Sonli tengsizliklardan fodalanish.
Ba’zi hollarda biror sonli tengsizlikni tenglamaning biror qismiga qo‘llab, tenglamani teng kuchli sistemaga almashtirish mumkin. Bunday tengsizliklarga misol qilib ikkita musbat a va b sonlarning o’rta arifmetigi va o’rta geometrigi orasidagi
bog‘lanishni olamiz, tenglik belgisi a = b da о‘ппН.
^‘p hollarda quyidagi tengsizliklarning natijasidan foydalanish qulay

9-misol.
(13)
tenglamani yeching.
Yechish: Ixtiyoriy musbat a va b sonlari uchun
(14)
tengsizlik о‘ппН
ekanini isbotlaymiz. Avval sonlari uchun, keyin a va b sonlari uchun o’rta
arifmetik va o’rta geometrik orasidagi tengsizlikni qо‘llab ni hosil qilamiz.
Bundan .
(13) tenglamaning aniqlanish sohasida bo’lish uchun (14) tengsizlikni qо‘llab (13) tenglamaning chap qismi 4 dan kichik emasligini kо‘ramiz.
Shu bilan birga (13) tenglamaning aniqlanish sohasida .
Natijada (13) tenglama quyidagi tenglamalar sistemasiga teng kuchli.
(15)
(15) sistemaning 2-tenglamasining yechimi . Bulami (15) sistemaning
birinchi tenglamasiga qo‘yib, tenglamaning yechimi ekanini ko‘ramiz. Demak, va
lar berilgan tenglamaning yechimlari bo‘ladi.

Trigonometrik tenglamalarni yechishda vektorlarning skalyar ko‘paytmasidan foydalanish.
Ma’lumki, 2 ta vektorning skalyar ko‘paytmasi ularning uzunliklari va ular
orasidagi burchak kosinusi ko‘paytmasiga teng. .
, bo‘lgani uchun .
Agar vektorlar koordinatalari bilan berilgan bo‘lsa, ya’ni bo‘lsa,

1-misol. tenglamani yeching.
Yechish: vektorlarni kiritamiz.
U holda
Demak,

Berilgan tenglamani ko‘rinishda yozish mumkin. Bu tenglik vektorlar
orasidagi burchak O0 bo‘lganda bajariladi. Demak, vektorlar parallel, parallel vektorlar mos kordinatalari proporsional

sin x va cos x bir hil ishorali

Dastlabki tenglamaga ko‘ra sin .
ekangligi aniq.

2-misol. tenglamani yeching.
Yechish: va vektorlami kiritamiz.
Tenglamani ko‘rinishda yozish mumkin ekanligi ravshan.
va vektorlar yo‘nalishdosh shartini qo‘llab, ularning koordinatalari proporsional bo‘lishi kerakligini aniqlaymiz. U holda

yoki
(sin x - 1)(sin2 x - 2sin x -1) = 0 (*) tenglamadan bo‘lganligi
uchun

3-misol.
tenglamani yeching.
Yechish: bo‘lsin.
U holda
Tenglik belgisi .
Bundan .

4-misol.

tenglamani qanoatlantiruvchi hamma (x;y) juftliklarni toping.
Yechish: bo‘lsin. U holda

tenglik belgisi bajarilishi uchun vektorlar yo‘nalishdosh bo‘lishi, bundan esa ularning mos koordinatalari proporsional bo‘lishi kerak.

Oxirgi tenglikni sistema ko‘rinishida yozish mumkin. Bu tengliklarning har ikki tomonini kvadratga ko‘tarib va hadma had qo‘shib

ni hosil qilamiz. Bundan sin y = 0 yoki cosy = 0. Bu bo‘lishi mumkin emas.



Xulosa

Trigonometrik tenglamalami ko‘rinishiga qarab yechishning bir qancha usullari mavjud. Bularga o‘rniga qo‘yish, ratsionallashtiradigan o‘rniga qo‘yishlar, trigonometrik tenglamalarni yechishning har xil xususiy hollari, sun’iy shakl almashtirishlardan foydalanib trigonometrik tenglamalarni yechish va hokazo. Ba’zi hollarda berilgan tenglamalarni biz bilgan usullar bilan yechish ancha murakkab bo‘ladi.Bunday tenglamalarni yechishning nostandart usullariga to‘xtab o‘tamiz.


Sun’iy shakl almashtirish talab qiladigan trigonometrik tenglamalarni yechishda quyidagi usullardan foydalaniladi.

Yüklə 128,65 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin