O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta’lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti



Yüklə 1,61 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə6/68
tarix02.06.2023
ölçüsü1,61 Mb.
#123931
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   68
Jahon iqtisodiyotining globallashuvi Isadjanov 2019 @iqtisodchi

Global muammolar bu umumbashariy hayot va taraqqiyot bilan bog‗liq, 
hozirgi zamon muammolaridir. Global muammolar avvalo jahonda kechayotgan 
iqtisodiy, ijtimoiy siyosiy, harbiy, ilmiy-texnologik, ijtimoiy-madaniy jarayonlarning 
umumbashariy ahamiyat kasb etishi natijasida yuzaga keldi. 
Global muammolarni 4 guruhga ajratish mumkin:
Birinchidan, xalqaro siyosiy munosabatlarda vujudga kelgan global 
muammolar – jahonda rivojlangan, rivojlanib kelayotgan va qoloq mamlakatlarning 
mavjudligi. Hozirgi kunda jahon siyosiy tartibotini belgilashda dunyodagi 7 
rivojlangan mamlakatning mavqei katta. Bu mamlakatlar bilan qoloq mamlakatlar 
orasidagi tafovut g‗oyat kuchaydi. Taraqqiy qilgan mamlakatlarda demokratik 
qadriyatlar rivojlangan bo‗lsa, qoloq mamlakatlarda avtoritarizm, demokratiyaga zid 
bo‗lgan ijtimoiy munosabatlar avj oldi, xalqaro xavfsizlikka qarshi tahdidlar paydo 
bo‗ldi. Buni terrorchilik, ekstremizm ko‗rinishlari vujudga kelganligi tasdiqlaydi. 
Ikiknchidan, Xalqaro iqtisodiy munosabatlarda paydo bulgan global 
muammolar – jahon xo‗jalik tizimi vujudga kelib, unda asosan iqtisodiyoti 
7
Глобалистика: Международный междисциплинарный энциклопедический словарь./Гл.ред. И.И. 
Мазур, А.Н. Чумаков. 

СПб. – Й.: ИЦ ―ЕЛИМА‖, ИД ―Питер‖, 2006. – С. 163-167.


12 
rivojlangan mamlakatlar ustunligi qaror topdi. Iqtisodiyoti haddan tashqari 
rivojlangan 
mamlakatlar, 
transmilliy 
korporatsiyalar 
jahon 
iqtisodiyotini 
boshqarayotgan bir paytda, ikkinchi tomonda ularga qaram, iqtisodiyoti juda ham 
past darajadagi mamlakatlar mavjuddir. Jahonda iqtisodiy va ilmiy-texnikaviy 
taraqqiyot yutuqlariga qaramasdan boy va kambag‗al mamlakatlar o‗rtasidagi farq 
o‗sib bormoqda. XX asr oxirida rivojlangan mamlakatlar jahon yalpi milliy 
mahsulotining 86 foizini ishlab chiqargan bo‗lsa, kambag‗al davlatlar atigi 1 foizni 
ishlab chiqardi. Ayrim mamlakatlar rivojlangan davlatlardan juda katta miqdorda 
qarzga botdi. Natijada ular siyosiy jihatdan mustaqil bo‗lsa-da, iqtisodiy jihatdan 
rivojlangan 
mamlakatlarga 
qaramdir. 
Jahon 
iqtisodiy 
munosabatlaridagi 
globallashuvning salbiy oqibatlari ham mavjud. Masalan, milliy bozorni siqib 
qo‗yadi, ishsizlikni, fermerlarning sinishini kuchaytiradi. Bu globallashuvga qarshi 
harakatni keltirib chiqardi.
Uchinchidan, ijtimoiy sohada vujudga kelgan global muammolar – jahon 
aholisi muttasil ko‗payib borishi natijasida Osiyo va Afrika mamlakatlarida oziq-
ovqat, ichimlik suv tanqisligi kuchayib, bu hol boshqa mamlakatlarda ham 
kuzatilayotgani, jahon aholisining muayyan qismi ocharchilikni boshdan 
kechirayotgani, savodsiz ekanligi, axborot-texnologiya va umuman fan-texnika 
inqilobi samaralaridan bahramand emasligi, butun insoniyatga xavf tug‗diruvchi 
kasalliklar tez tarqalayotganligi shunday muammolar sirasiga kiradi. 
To„rtinchidan, inson va tabiat o„rtasidagi munosabatlarning buzilishi 
natijasida vujudga kelgan global muammolar - ular qatoriga dengiz va suv 
havzalarining bulg‗anishi, o‗rmon maydonlarining tobora qisqarishi, atmosfera ozon 
qatlamining yo‗qolib borishi kabilar kiradi. Xatarli kimyoviy moddalarning haddan 
tashqari ko‗p ishlatilishi natijasida qishloq xo‗jaligida ekin ekiladigan yerlarning 
katta qismi yaroqsiz holatga kelish xavfi kuchaydi. Orol dengizi suvi kamayib, g‗oyat 
mushkul ekologik muammolarni keltirib chiqardi.
Jahon iqtisodiyoti globallashuvining makro va mikro darajalari. 


13 
Hozirgi vaqtda globallashuv jarayoni, ya‘ni uzviy ravishda o‗zaro bog‗langan 
bir butun jahon xo‗jaligining shakllanishi tez sur‘atlarda rivojlanmoqda. Mazkur 
jarayonning ibtidosi asrlar tubida yashirinib yotibdi. 
Bu o‗zgarishlar xalqaro infratuzilmada iqtisodiyot globallashuvining makro va 
mikro darajalariga olib keldi. Globallashuvning mikro darajasi kompaniyaning milliy 
chegaralardan tashqarida ishlab chiqarishni va bozorni kengaytirish strategiyasi bilan 
belgilanadi. 
Globallashuvning makro darajasida milliy iqtisodiyotni xalqaro hamjamiyatga 
boshlovchi kuchlarning birligi tushuniladi. Bu kuchlarga birinchi darajada to‗g‗ridan-
to‗g‗ri xorijiy sarmoyalarni, texnologiyalarning almashinuvi, tovarlar va xizmat 
savdosining o‗sishiga aytishimiz mumkin. 
Makroiqtisodiy 
darajadagi 
globallashuv 
davlatlar 
va 
integratsiya 
uyushmalarining iqtisodiy faollikka tortib, savdo va investitsiya to‗siqlarini olib 
tashlaydi, erkin savdo hududlarini tashkil qilish asosida paydo bo‘ladi.
Globallashuv jarayonlari davlatlararo xo‗jalik yuritish uchun iqtisodiy, huquqiy, 
axborot va siyosiy miqyosdagi o‗zaro kelishuvlarni qamrab oladi. 
Mikroiqtisodiy darajadagi globallashuv kompaniyalar faoliyatining ichki 
bozordan tashqarida kengayishi natijasida paydo bo‗ladi. Ko‗pgina yirik TMK lar 
global miqyosda harakat qiladi. TMKlar globallashuv jarayonining sub‘ekti 
bo‗lib, globallashuvning asosini, ya‘ni uni harakatga keltiruvchi asosiy kuchidir. 
Globallashuvning mikro darajasiga zamonaviy informatsion texnologiyalar 
sabab bo‗lishi bilan bir qatorda, ko‗pgina firmalar tomonidan raqobatbardoshlikni 
oshirish maqsadida qilingan sa‘iy harakatlari, standartlashtirish tizimini ishlab chiqish 
va joriy etish, o‗lchash, ishlab chiqarilayotgan tovarning sifatini tekshirish va nazorat 
qilish, xalqaro savdoning tez o‗sishiga yordam beradi.
Zamonaviy jahon xo‗jaligi - bu nafaqat jahon ishlab chiqarish kuchlarining 
globallashuv natijasidir, balki ularning o‗zi global moliya-kredit va valyuta 
to‗lovlarining yaqin aloqasidir. 


14 
Barcha ob‘ektiv o‗zgarishlar, ishlab chiqarish, kommunikatsiya, savdo, xorijiy 
sarmoyalar va moliya soxalarida jahon iqtisodiyotini butun bir yaxlit organizmga 
aylantirdi.
Shu o‗rinda globallashuvning ijobiy va salbiy oqibatlarini to‗g‗ri aniqlash 
ham maqsadga molikdir. Globallashuv jarayonining ijobiy tomonlari quyidagilardan 
iboratdir: 
•globallashuv natijasida xalqaro mehnat taqsimoti va ixtisoslashish 
chuqurlashib boradi. Bunda mablag‗ va resurslar samarali sarflanadi; 
•globallashuv jarayonining asosiy ustunliklaridan yana biri xarajatlarning 
qisqarishi, narxlarning pasayishi va barqaror o‗sishni ta‘minlab berishi; 
•globallashuvning ijobiy jihatlaridan yana biri erkin savdodan keladigan 
yutuq barcha mamlakatlarni qanoatlantiradi; 
•globallashuv raqobatning kuchayishini yangi texnologiyalarni yaratilishini, 
shuningdek mamlakatlar o‗rtasida keng tarqalishini ta‘minlashi;
• xorijiy davlatlarnnig ilg‗or ilmiy-texnik, texnologik yangiliklarini 
amaliyotga tatbiq etish natijasida iqtisodiy qulaylikka erishilishi; 
•globallashuv jarayonida xalqaro raqobat kuchayib, milliy bozordagi ichki 
raqobatchilarga tashqi bozordagi kuchli raqiblar ham qo‗shiladi va natijada 
narxlarni pasaytirish va tanlash imkoniyatini beradi; 
•globallashuv ilg‗or texnologiyalarning tarqalishi va global miqyosdagi ishlab
chiqarishning ratsion almashuvi natijasida mehnat unumdorligi oshishiga olib 
keladi. Bunda jahon miqyosidagi innovatsiyallarni amaliyotga uzluksiz tatbiq etishi 
mumkin bo‗ladi; 
•globallashuv moliyaviy resurslarning asosiy qismi aylanishini ta‘minlashga 
keng imkon yaratadi. 
Globallashuv jahon hamjamiyatini turli sohalarda harakatlarini faollashtirib, 
insoniyat uchun umumiy muammolarni, eng avvalo ekologik muammolarni xal etish 
uchun jiddiy asos yaratadi.
Xullas, ko‗pchilik mutaxassislar, globallashuvning pirovard natijasi jahondagi 
mamlakatlarda farovonlikning oshishiga olib keladi, deb umid qiladilar. 


15 
Jahon iqtisodiyotida globallashuv jarayonlar rivojlangan mamlakatlarda 
xayrixoxlik bilan, rivojlanayotgan mamlakatlarda esa xavotir bilan qabul qilinmoqda. 
Buning sababi shundaki, globallashuv jarayonining afzalliklari barcha mamlakatlarga 
teng taqsimlanmaydi. Shuning uchun ham globallashuvdan kim foyda ko‗radi, degan 
savol turli munozaralarga sabab bo‗lmoqda.
Zamonaviy globallashuv jarayonlari eng avvalo sanoati rivojlangan mamlakatlar 
mavqeyini mustahkamlab, ularga qo‗shimcha afzalliklar beradi. Xalqaro mehnat 
taqsimoti doirasida globallashuv jarayonining kengayishi iqtisodiy kam rivojlangan 
mamlakatlar mavqeyi salbiy o‗zgarishiga sabab bo‗lib, ularni globallashuv jarayoni 
sub‘ektlariga emas, balki ob‘ektlariga aylantirishi mumkin. 

Yüklə 1,61 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   68




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin