O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta’lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti


Jahon iqtisodiyotning asosiy sub‟ektlari



Yüklə 1,61 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/68
tarix02.06.2023
ölçüsü1,61 Mb.
#123931
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   68
Jahon iqtisodiyotining globallashuvi Isadjanov 2019 @iqtisodchi

1.4. Jahon iqtisodiyotning asosiy sub‟ektlari 
Jahon iqtisodiyotini uning tarkibiy qismlari yoki asosiy qatnashchilari – 
sub‘ektlaridan iborat mexanizm ko‗rinishida ifodalash mumkin. Ushbu 
sub‘ektlarning asosiylari milliy iqtisodiyotlar, transmilliy korporatsiyalar (TMK), 
transmilliy banklar (TMB), integratsion birlashmalar, xalqaro iqtisodiy tashkilotlar 
hisoblanadi. 
Milliy iqtisodiyotlar jahon iqtisodiyotining asosiy sub‘ekti sanaladi. Milliy 
iqtisodiyotlarga xos asosiy xususiyat shundaki, dunyoning aksariyat mamlakatlari 
iqtisodiy suverenitetni saqlab kelishmoqda. Globallashuv jarayoni tufayli tashqi 
bosimning kuchayishiga qaramasdan, mamlakatlarda eng muhim iqtisodiy qarorlar 
tashqaridan emas, balki milliy hukumatlar tomonidan qabul qilinmoqda. Shuning 
uchun ham jahon iqtisodiyotini tahlil etishda sanoat jihatdan taraqqiy etgan 
mamlakatlarda mavjud iqtisodiy rivojlanish tendensiyalariga tayanish lozim. Ba‘zi 
integratsion birlashmalarda iqtisodiy suverenitet qarorlar qabul qilishning umumiy 
9
Industri*al Development Report 2018: Demand for Manufacturing: Driving Inclusive and 
Sustainable Industrial Development, UNIDO, 2017.
10
Global Value Chains and Development: Investment and Value Added Trade in the Global 
Economy. UNCTAD, 2013. 
11
Аъзам С.Э. Перспективы включения Узбекистана в глобальные производственные цепочки 
и рынок услуг аутсорсинга // ―Рынок, деньги и кредит‖. – Ташкент, 2015. – № 6. – С. 12-17. 


18 
mexanizmi bilan uyg‗unlashib ketmoqda.
Oxirgi o‗n yilliklarda TMKlar darajasi ko‗tarildi va butun dunyo ularning 
faoliyat (savdo, sanoat, moliya) yuritish maydoniga aylandi.
Natijada TMKlar global iqtisodiyotining muhim mustaqil tarkibiy qismiga 
aylanishdi va ular hissasiga jahon yalpi ichki mahsulotining 1/5—1/4 qismi to‗g‗ri 
kelmoqda. TMKlarning aksariyat qismi o‗z mamlakatlari ichki bozori uchun 
ishlashiga qaramasdan, globallashuv jarayonining harakatlantiruvchi kuchi 
hisoblashadi. Globallashuv jahonni yagona bozorga aylantirish vositasi sifatida 
TMKlar uchun manfaatli hisoblanadi, chunki ular ushbu bozorda eng kuchli xo‗jalik 
sub‘ektlari sanaladi.
Shu bilan birga, TMKlarning manfaatlari doimo milliy iqtisodiyot manfaatlari 
bilan mos kelavermaydi. Shunga qaramasdan, globallashuv jarayonining 
chuqurlashuvi natijasida TMKlarning jahon iqtisodiyotidagi o‗rni va jahon 
xo‗jaligining boshqa sub‘ektlariga ta‘siri ortib bormoqda. 
Transmilliy banklar (TMB) hozirgi davrga kelib katta moliyaviy salohiyatga va 
bank xizmatlari bozorida yetakchi universal tijorat banklariga aylanishdi va TMKlar 
bilan birga jahon iqtisodiyotining asosiy sub‘ektlariga aylandi. 
Ular jahon moliya bozorlarida yetakchi mavqeyiga va murakkab va samarali 
boshqaruv tizimiga ega bo‗lib, dunyoning bir nechta mamlakatlarida faoliyat yuritadi. 
A.Bulatovning fikriga ko‗ra, tashqi iqtisodiy faoliyat transmilliy banklarning muhim 
yo‗nalishiga aylandi. Masalan, 1960 yilda faqat 8 ta AQSH banki xorijiy davlatlarda 
o‗z filiallariga ega bo‗lgan bo‗lsa, XX asrning 90-yillarining oxiriga kelib, ularning 
soni 100 tadan oshdi
12
.
AQSH, 
Germaniya 
va 
Yaponiyaning 
yirik 
tijorat 
banklari 
turli 
mamlakatlardagi ko‗p sonli korporativ mijozlarga moliyaviy xizmatlar ko‗rsatish 
hajmini tobora oshirmoqdalar
13

XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab moliya bozorlarining globallashuv 
jarayoni kuchaydi. Bu holat moliyaviy oqimlarning universallashuvida, moliyaviy 
12
Булатов А. Мировая экономика.-М.:Юрист, 1999.-с.208 
13
Жуков Е.. Банки и банковские операции.-М.:ЮНИТИ, 1997.- С.30 


19 
hamkorlikning yagona tamoyillarini ishlab chiqilishi va qabul qilinishida, moliya 
mexanizmlari va instrumentlarining unifikatsiyalashuvida namoyon bo‗ldi. 
Transmilliy banklar xo‗jalik yurituvchi sub‘ektlarga xilma-xil moliyaviy 
xizmatlar ko‗rsatadi. Lekin shu bilan birga, transmilliy banklar tomonidan 
ko‗rsatiladigan moliyaviy xizmatlar ichida quyidagi xizmatlar yuqori salmoqni 
egallaydi: 
– yevrovalyuta bozorlari va xorijiy bozorlardan depozitlar jalb qilish; 
– xorijiy valyutalar bilan xalqaro diling operatsiyalarini amalga oshirish; 
– boshqa banklarga kreditlar berish; 
– nodir metallar bilan operatsiyalarni amalga oshirish; 
– xalqaro savdoni moliyalashtirish bo‗yicha xizmatlar ko‗rsatish; 
– qimmatli qog‗ozlar bilan bog‗liq bo‗lgan xalqaro investitsion bank 
xizmatlarini ko‗rsatish; 
– kompaniyalarga muddatli kreditlar berish; 
– trast xizmatlarini ko‗rsatish. 
TMBlarining kredit operatsiyalariga xos bo‗lgan quyidagi xususiyatlarni e‘tirof 
etish mumkin: birinchidan, transmilliy korporatsiyalar faoliyatining rivojlanishi yirik 
miqdordagi moliyaviy resurslarni talab qiladi, bu mablag‗larni esa, faqat TMB bera 
oladi; ikkinchidan, TMB diversifikatsiyalashgan depozit bazasiga ega bo‗lganliklari 
sababli uzoq muddatli kapital quyilmalarni amalga oshirish imkoniyatiga egadir. 
TMB faoliyatining yo‗nalishlari, ularning mamlakatlar iqtisodiy rivojlanishida 
tutgan o‗rni, xalqaro moliya operatsiyalarini rivojlantirishdagi roli ular aktivlarining 
tarkibi va dinamikasida namoyon bo‗ladi.
Dunyoning ayrim yirik transmilliy banklari aktivlarining tarkibida kreditlar, 
salmog‗iga ko‗ra birinchi o‗rinni egallaydi. Banklarning aktivlari tarkibida 
salmog‗iga ko‗ra ikkinchi o‗rinni qimmatli qog‗ozlarga qilingan investitsiyalar 
egallaydi. 
Bu 
esa, 
ularning 
fond 
birjalaridagi 
faoliyati 
ko‗lamining 
kengayayotganligidan dalolat beradi.
TMB faoliyatining rivojlanishi bevosita ularni yetarli darajada resurs bazasi 
bilan ta‘minlanganligiga bog‗liq.


20 
TMB va TMKlar faoliyati natijasida aksariyat mamlakatlar iqtisodiyoti o‗zaro 
birlashib, xalqaro hududiy iqtisodiy birlashmalarni tashkil etmoqda. Ushbu 
birlashmalar jahon xo‗jaligining muhim mexanizmiga aylandi, ba‘zilari, jumladan 
Yevropa Ittifoqi (YI) tashqi dunyoda o‗z a‘zolari nomidan faoliyat olib bormoqda.
Ammo ko‗pchilik mintaqaviy integratsion birlashmalar (YI va Shimoliy 
Amerika Erkin savdo assotsiatsiyasidan (NAFTA) tashqari) o‗z a‘zolari milliy 
iqtisodiyotiga kuchli ta‘sir ko‗rsatmaydi. Hozircha xalqaro iqtisodiy integratsiya 
jahonning nisbatan rivojlangan hududlarida muvaffaqiyatli amalga oshmoqda, boshqa 
hududlarda esa ushbu jarayon ularning rivojlanish darajasining ortishi bilan 
chuqurlashib boradi. 
Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda xalqaro iqtisodiy tashkilotlarning 
soni va ahamiyati tubdan oshdi. Ushbu tashkilotlarda jahon iqtisodiyotidagi ulushi 
katta mamlakatlar hal qiluvchi rolga ega. Ayrim hollarda, boshqa mamlakatlar 
tovarlar, xizmatlar, kapital va texnologiya jihatdan qayd etib o‗tilgan mamlakatlarga 
bog‗liqligi sababli xalqaro tashkilotlarda ularning fikrini qabul qilishga majbur 
bo‗lmoqda. 
Shu bilan bir vaqtda, globallashuv jarayoni milliy iqtisodiyotlar o‗rtasidagi 
o‗zaro bog‗liqlikning kuchayishiga olib kelmoqda. Shu sababli milliy 
iqtisodiyotlarning xalqaro tashkilotlarga a‘zo bo‗lishga intilishi kuchayib bormoqda 
va ushbu tashkilotlarga a‘zolik ko‗plab iqtisodiy muammolarni ko‗ptomonlama 
kelishuvlar asosida hal etish imkonini beradi. Natijada xalqaro tashkilotlar jahon 
iqtisodiyotining (avvalo, rivojlanayotgan kichik va o‗rta mamlakatlarga nisbatan) 
kuchli sub‘ektlariga aylanib bormoqda. 
Xalqaro iqtisodiy 
tashkilotlarning muhim 
vazifalaridan 
biri global 
iqtisodiyotining rivojlanishi to‗g‗risida statistik tahlillar, hisobotlar tayyorlashdan 
iborat. Amaliyotda Xalqaro valyuta jamg‗armasi (XVJ), Umumjahon banki guruhi, 
YUNKTAD, Umumjahon savdo tashkiloti va boshqa tashkilotlarning nashrlaridan 
keng foydalaniladi. 


21 
Tayanch so„zlar: global iqtisodiyot, jahon iqtisodiyoti, jahon bozori, xalqaro 
mehnat taqsimoti, ixtisoslashuv, kooperatsiya, transmilliy korporatsiyalar. 

Yüklə 1,61 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   68




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin