Pedagogik kasbi haqida sharq va g’arb olimlarining qonunyatlaridan foydalanish reja


Yan Amos Komenskiyning maktabgacha yoshdagi



Yüklə 0,49 Mb.
səhifə3/6
tarix04.02.2023
ölçüsü0,49 Mb.
#82819
1   2   3   4   5   6
PEDAGOGIK KASBI HAQIDA SHARQ VA G’ARB OLIMLARINING QONUNYATLARIDAN FOYDALANISH

Yan Amos Komenskiyning maktabgacha yoshdagi bolalarni rivojlantirishga oid qarashlari.


Buyuk slavyan pedagogi Yan Amos Komenskiy (1592–1670) G‘arbning buyuk olimlaridan biri hisoblanadi. Uning pedagogik tizimi o‘sib kelayotgan avlodni insoniylik, tinchliksevarlik, tenglik va birodarlik ruhida tarbiyalash g‘oyalari bilan yo‘g‘rilgan.Yan Komenskiyning pedagogik merosi ulkan va ko‘p qirralidir. Olimning chop etilgan falsafiy va pedagogik asarlari uning tarixiy ahamiyatini belgilab berdi. «Onalar maktabi»da qayd etilgan bolani dastlab oilada tarbiyalash va rivojlantirish g‘oyalari bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Hajmi kichik, biroq mazmuni juda chuqur bo‘lgan mazkur asarni unda qo‘yilgan muammolarning dolzarbligi va ahamiyatliligi, ularni amalga oshirish uchun taklif qilinayotgan yo‘llar va vositalarning soddaligi hamda ishonchliligi, nihoyat oila, ayollar, bolalar va ularni tarbiyalashga bo‘lgan munosabatning insoniy yo‘nalishga egaligi bo‘yicha uni mumtoz asarlar sirasiga kiritish mumkin. «Inson zotini himoyalash eng avvalo beshikdan boshlanishi lozim». Bundan ortiq sodda va dono fikr bo‘lmaydi. Uddaburon olimlar qaysi bir ijtimoiy tarbiya tizimini kashf qilmasinlar, baribir bolalar hayot kechiradigan, ular jismonan va ma’nan rivojlanadigan muhit sifatida oila eng samarali tarbiya tizimi hisoblanadi.


Qatorlashgan g‘oyalar tizimiga ega bo‘lgan «Onalar maktabi»ni bir- lamchi oilaviy tarbiya bo‘yicha birinchi asar deb hisoblash mumkin.
«Onalar maktabi»ning bosh g‘oyasi – oiladagi birlamchi tarbiyaning bola uchun quvonchli bo‘lishi, uning kelajagini baxtli, ota-onalar uchun yoqimli va umidbaxsh, jamiyat uchun foydali qilishdan iboratdir.

Komenskiy tabiiy iqtidorni ilk yoshdan boshlab har tomonlama rivojlantirish g‘oyasidan kelib chiqqan holda onalar maktabi oldiga qiyin vazifalarni, ya’ni: bolalarga bilish (bilimga ehtiyojmandlikni tarbiyalash, bilimga chanqoqlik)ni, harakat qilish (mehnatkash bo‘lish, o‘zini boshqara olish va yaxshi amallar qilish)ni va gapirish (nutq va fikrlashni rivojlantirish)ni o‘rgatish vazifalarini qo‘yadi. Shu munosabat bilan u aqliy, jismoniy va ma’naviy tarbiyalash, nutq va fikrlashni rivojlantirish bo‘yicha aniq maslahatlar beradi.


«Onalar maktabi»dagi alohida bir bob qanday qilib bolalarga nutqni mashq qildirish lozimligiga bag‘ishlangan. Komenskiy aql va nutqni rivojlantirish uchun bir xil harakat qilish zarur deb hisoblagan. U aql va nutqqa organik birikma sifatida qaragan. Bu tasodifiy emas, zero, bola nutq tufayli o‘z fikrlarini ifodalaydi va atrofdagi odamlar bilan muloqotga kirishadi, nutqni egallash orqali u atrofni o‘rab turgan olamni anglaydi. Bolada nutq va fikrlash rivojlanadi.

U sensor rivojlantirish va tarbiyalashga alohida e’tibor bergan, chunki usiz aql va nutqni muvaffaqiyatli rivojlantirib bo‘lmaydi. Buyuk pedagogning mazkur qoidaga rioya qilishni «didaktikaning oltin qoidasi» deb atagani ham bejiz emas.


Nutqqa taalluqli bo‘lgan boshqa bir g‘oyani Komenskiy ona tilini o‘qitish, ona tilida o‘rgatishni talab qilish shaklida ifoda- lagan. Maktabgacha yoshda ona tilini o‘rgatish, Komenskiy xu- losasiga ko‘ra, – bu eng avvalo bola hayotining birinchi yilidan boshlab nutqni rivojlantirish, bo‘g‘inlar va so‘zlarni aniq talaf- fuz qilish, gaplarni sintaktik jihatdan to‘g‘ri tuzish, narsalarning nomini to‘g‘ri aytish va mos fikr bildirishdan iborat. Ushbu maqsadda Komenskiy ota-onalarga bolalar bilan muloqot qi- lishda narsalar nomlarini va so‘zlarni buzmasdan, to‘g‘ri aytish, bolalarga talaffuzi qiyin bo‘lgan va nisbatan uzun so‘zlarni aytishni mashq qildirish va buning uchun o‘yin uslubidan foydalanishni maslahat beradi. Komenskiyning xizmati shundan iboratki, u pedagoglar ichidan birinchilardan bo‘lib bola nutqini rivojlantirishda, uning ona tilini butun go‘zalligi va milliy xususiyatlari bilan birgalikda o‘zlashtirib olishida she’riyat, ertaklar, maqollar va matallar, tez aytishlarning tutgan o‘rniga birinchi bo‘lib e’tiborni qaratdi. Gapirishni boshlayotgan bolalar kattalar nutqini tushunishlari uchun ular so‘zlovchining yuzini va uning qo‘l harakatlarini ko‘rishlari, uning savollarini tushunishlari va to‘g‘ri javob berishlari darkor, deb yozgan edi Komenskiy. Ona tabassumi va bola tomonga cho‘zilgan qo‘llar, imlash, hoshni qimirlatib qo‘yish, qayg‘uli yuz va barmoq bilan do‘q urish – bularning barchasi so‘zlovchining kayfiyatini ifodalaydi, buni bola qabul qilib oladi va u aytilgan fikrni tushunishga yordam beradi. Bu ritorik harakatlar muloqotda juda asqotadi, nutqni va fikrlashni rivojlantiradi.Ya.A.Komenskiyning «Onalar maktabi» asari G‘arbda va Rossiyada oilaviy tarbiyaning keyingi rivojiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Pestalotssi va Frebel, K.D.Ushinskiy va Ye.N.Vodovozova birlamchi oilaviy tarbiyaga shaxsni shakllantirish tizimidagi o‘ta zarur bosqich sifatida qaraganlar. Bularsiz o‘sib kelayotgan avlodni muvaffaqiyatli tarbiyalash borasidagi barcha harakatlarimiz zoye ketadi.
Ularning barcha asarlarida o‘sib kelayotgan avlodni ma’naviy kamol toptirish, ideal jamiyat talablari va vazifalariga javob bera oladigan, yuqori afzalliklarga ega bo‘lgan shaxsni shakllantirish masalasi asosiy o‘rin tutadi.
Keng qamrovli shaxsni shakllantirish faqat ta’lim va tarbiya orqaligina amalga oshirilishi mumkin.
Tarbiyaning barcha murakkabligi va qiyinchiliklarini tushungan holda Sharq olimlari tarbiya va ta’lim mazmunini belgilab berishga intilganlar (Ibn Sino).
Tarbiya – ota-onalarning qanday mavqeyiga egaligidan qat’i nazar, ularning asosiy vazifasidir.
Olimlarning bola shaxsini hurmat qilish, uning qiziqishlarini o‘rganish, tabiiy qobiliyatini hisobga olish haqidagi fikrlari (Ibn Sino, D.Dovoni, Alisher Navoiy) juda qimmatlidir.
Yan Komenskiyning «Onalar maktabi» asari birlamchi oilaviy tar- biyaga oid yaxlit tizimli birinchi asar hisoblanadi.
«Onalar maktabi»ning bosh g‘oyasi - oiladagi birlamchi tarbiyaning bola uchun quvonchli bo‘lishi, uning kelajagini baxtli, ota-onalar uchun yoqimli va umidbaxsh, jamiyat uchun foydali qilishdan iboratdir.
Komenskiy fikriga ko‘ra, shaxsni shakllantirishni «haqiqiy tarbiyaning poydevori bo‘lgan ilk yoshdan boshlash oson.

Yüklə 0,49 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin