Pedagogika fakulteti



Yüklə 394,4 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə14/16
tarix02.01.2022
ölçüsü394,4 Kb.
#44563
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16
oqish darslarida qayta hikoyalash turlaridan foydalanish

XULOSA. 

O’qituvchi tomonidan o'qib yoki hikoya qilib berish uchun tanlangan badiiy 

asarlarning g'oyaviy mazmuni o’quvchilarga tushunarli bo'lsa, ularning yuragiga 

yetib borsa, asar o'zining tarbiyaviy rolini bajargan bo'ladi. 

O’qituvchi    yozuvchi  va  o’quvchilar  o'rtasida  vositachi  bo'lib  hisoblanadi. 

Maktab  yoshidagi  bolalar  o'quvchi  emas,  tinglovchidirlar.  O’quvchilar 

tomonidan badiiy asarlarni qanday idrok qilish o’qituvchiga bog'liq. 

O’qituvchi asarni qanchalik ifodali, mazmunli o'qisa, o’quvchilar shunchalik 

diqqat  bilan  tinglaydilar,  uning  mazmunini  yaxshi  tushunadilar.  Badiiy  asarlar 

o’qituvchi  tomonidan  kitobdan  o'qib  berilishi,  kitobsiz  yoddan  aytib  berilishi, 

hikoya  qilib  berilishi  mumkin.  Asar  mazmunini  o’quvchilarga  yetkazish  asar 

janriga va tinglovchilarning yoshiga bog'liq. 

Xalq  ertaklarini  —  xalq  og'zaki  ijodiyoti  namunalarini  o’quvchilarga 

kitobdan o'qib bermasdan, hikoya qilib bergan ma'qul. O’qituvchi dastur asosida 

o'qib  berishi  yoki  hikoya  qilib  berishi  uchun  asar  tanlagach,  asarning  g'oyaviy 

mazmuni  va  uning  tili  o’quvchilarga  tushunarlimi  yoki  yo'qmi,  shuni  oldindan 

tasawur  etishi  kerak.  Agar  o’qituvchi  ulardagi  ayrim  ifodalar,  so'zlar 

o’quvchilarga  tushunarli  emasligini  taxmin  qilsa,  u  holda  muallifning  bayon 

etmoqchi  bo'lgan  fikrlarini  o’quvchilar  tomonidan  idrok  etish  qiyinlashadi. 

Mana  shunday  hollarni  oldindan  bilgan  o’qituvchi  o’quvchilarga  ma'nosi 

tushunarsiz  bo'lgan  so'zlarni  quyidagi  usullar  yordamida  tushuntirishi  lozim: 

asarni  hikoya  qilayotgan  vaqtda  to'xtalmasdan  (uzoq  pauza  qilmasdan),  yangi 

so'zni sinonimi bilan yoki qisqa jumlalar bilan tushuntirishi kerak. Masalan, K. 

D.  Ushinskiyning  „Sabr  qilishni  o'rgan"  nomli  asarini  o'qib  berishda  „g'o'ra" 

so'zi  uchraydi,  bu  so'z  hammaga  tushunarli  bo'lavermaydi,  shu  sababli 

o’qituvchi bu so'zni o'qiyotganda o’quvchilarga tushunarli bo'lgan „xom" so'zini 

ishlatadi.  Demak,  o’qituvchi  o’quvchilarni  badiiy  asarlar  bilan  tanishtirishdan 

avval  asardagi  ayrim  so'zlarni,  ya'ni  o’quvchilar  tushunishi  qiyin  bo'lgan 

so'zlarni  qaysi  so'zlar  bilan  almashtirishni  belgilab  oladi.  Agar  ayrim  notanish 



                                                                                                                                           

44 


so'zlar  va  jumlalar  o’quvchilarga  muallifning  asosiy  fikrini  idrok  qilishlariga 

xalaqit  bermasa,  u  holda  ushbu  so'zlarning  ma'nosini  tushuntirish  shart  emas.

Har  bir  yoshda  o’quvchi  nutqini  rivojlantirishning  o’ziga  xos  vazifalari 

bo'ladi.  Adabiy  asarlarni  idrok  etish  darajasi  o’sib  borgan  sari  bu  vazifalar 

murakkablashib boradi. 

Mashg'ulot o’tkazishda o’qituvchi oldida quyidagi vazifalar turadi: 

1) o’quvchilarda badiiy adabiyotga nisbatan qiziqish uyg’otish; 

2) ertak, hikoya, she'rlarni berilib tinglash, tushunish, voqealar rivojini diqqat 

bilan kuzatish ko’nikmalarini hosil qilish; 

3) asar mazmuni bo’yicha beriladigan savollarga javob berish

4) ertak  va  hikoyalarning  mazmunini  buzmay  (o’qituvchi  bilan  birga, 

keyinchalik mustaqil) takrorlash kabi ko’nikmalarni o’stirish; 

5) o’quvchilarda  asarlarga  ishlangan  rasmlarga 

nisbatan  qiziqishni 

rivojlantirish. 

“O’quvchilar  bog’chasida  ta'lim-tarbiya  dasturi”ga  binoan,  o’quvchilarni 

badiiy adabiyot bilan tanishtirish deganda ertaklar, hikoyalar, she'rlar va kichik-

kichik  folklor  asarlari:  hazillar,  ermaklar,  ashulalar,  tez  aytishlar,  maqol  va 

matallarni o'qish tushuniladi. 

Kichik  sinf  dan  boshlab  o’quvchilarni  adabiy  asar  janrlarini  ajrata  olishga 

o'rgatish lozim. 

O’qituvchi  o’quvchilarga  badiiy  asarning  janrini  aytishi  kerak.  Masalan, 

“Bugun men sizlarga ertak aytib beraman”, “Hozir men hikoya o'qib beraman”, 

“She'r o'qib beraman” kabi. 

Kichik  sinf  o’quvchilari  badiiy  asar  janri  haqida  eshitishi  bilan  “Masha  va 

ayiq”,  ‘Qizg'anchiq  it”,  “Mushuk,  xo'roz  va  tulki”,  “Bo'ri  bilan  echki”  ertak 

ekanligini,  X.  Ermatovning  “Non”,  “Shaftoli”  asarlari  she'r  ekanligini,  X. 

To'xtaboyevning  “Hassa”,  E.  A'zamning  “May  yomg'iri”  asarlari  hikoya 

ekanligini  esda  olib  qoladilar

6

.  O’quvchilarni  badiiy  adabiyot  bilan 



                                                 

6

 Jumaboyev.M. Bolalar adabiyoti va folklor. Toshkent.2002-yil 




                                                                         45 

tanishtirishda  ertaklar  hikoya  qilib  beriladi,  hikoya  o'qib  beriladi,  she'r  yoddan 

aytib beriladi. 

Turli adabiy janrlar ularni o’quvchilarga yetkazishning turli xarakterini talab 

etadi.  Kichik  maktabgacha  yoshdagi  o’quvchilarga  ertaklami  kitobdan  o'qib 

bermasdan  hikoya  qilib  bergan  ma'qul,  bu  o’quvchilarga  emotsional  ta'sir 

o'tkazishni  kuchaytiradi,  ertakning  asosiy  mazmunini  tushunib  olishga  yordam 

beradi.  Agar  o’qituvchi  kitobga  qaramay,  o’quvchilarga  qarab  hikoya  qilsa,  u 

xuddi  har  bir  o’quvchi  bilan  gaplashayotgandek  boMib,  bu  orqali  monolog 

nutqni  eshitish  va  uni  tushunish  malakasini  tarbiyalashga  erishadi.  Agar  ertak 

mazmun  jihatdan  uncha  katta  bo'lmasa,  uni  ikki,  hatto  uch  martagacha  hikoya 

qilib berishi yoki eng qiziqarli joylarini takrorlashi mumkin. 

Asar hikoya qilib berilgach, o’quvchilardan ertakdagi eng qiziqarli joylarini 

esga tushirib takrorlash taklif etiladi. 

Kichik  yoshdagi  o’quvchilar  uchun  hajmi  uncha  katta  bolmagan  hikoya  va 

ertaklami,  she'rlarni  o'qib  berish  tavsiya  etiladi.  O.  Mahkamovning  “Mushuk”, 

X. Ermatovning “Non”, “Shaftoli”, “Anor” kabi asarlari kichkintoylarda ijobiy 

his-tuyg'ularni, nafosatni tarbiyalashga yordam beradi. 

Kichik  sinflarda  she'r  yoki  hikoyalar  o'qib  berilgach,  o’quvchilarga  o'z 

hayotlaridagi shunga yaqin voqealarni eslab aytib berish taklif etiladi. 

Masalan, M.Murodovning   “То'р” hikoyasi o'qib berilgach,  o’quvchilardan 

to'pni  kim  bilan  o'ynashini,  u  bilan  qanday  o'yinlar  o'ynashlarini  so'rash 

mumkin. 

Kichik yoshdagi o’quvchilarga ko'plab savollar berish yaramaydi, biroq asar 

mazmunini qanday tushunib olganliklarini, qaysi so'zlar xotirasida qolganligini, 

asar  mazmunida  uning  shaxsiy  hayoti  bilan  bog'liq  voqealar  borligini  aniqlash 

maqsadida ikkita-uchta savol berish kerak. 

Yil  davomida  o’quvchilarga  tanish  bo'lgan  hikoyalar,  ertaklar,  she'rlar 

takroran  o'qib  beriladi,  hikoya  qilinadi.  Bu  ertak  va  hikoyalar,  she'rlarning 

o’quvchilar xotirasida uzoq saqlanib qolishiga yordam beradi. 




                                                                         46 

O'rta sinfda badiiy asarlarni idrok etish bo'yicha ishlar olib boriladi. Bu  sinf 

o’quvchilari  endi  asar  mazmunini  chuqur  idrok  eta  boshlaydilar.  O’quvchilar 

asardagi  qahramonlarga  nisbatan  o'z  munosabatlarini  aniqroq  ifoda  etishga 

harakat  qiladilar.  Bu  sinfda  ham  xuddi  kichik  sinfdagidek,  o’qituvchi 

tanishtirayotgan  adabiy  asar  janrini  aytadi:  Hozir  men  sizlarga  o'zbek  xalq 

ertaklaridan “Oltin tarvuz” ertagini hikoya qilib beraman yoki L. N. Tolstoyning 

“Ikki o'rtoq” hikoyasini o'qib beraman va h. k. 

Bu  sinfda  adabiy  asar  mavzulari  juda  xilma-xildir.  O’qituvchi  o’quvchilar 

diqqatini  asarning  mazmunigagina  emas,  balki  adabiy  tilning  ayrim 

xususiyatlariga (badiiy so'z va ifoda, o'xshatish va taqqoslash) ham yo'naltiradi. 

O’qituvchi  asarni  o'qib  bergach,  o’quvchilarga  beriladigan  savollarni  puxta 

o'ylab,  to'g'ri  berishi  kerak.  O’quvchilarga  beriladigan  savol  asardagi 

qahramonlarning  xatti-harakatlarini  baholashga,  ular  haqidagi  o'z  fikrlarini 

to'g'ri  bayon  etishga  yordam  berishi  lozim.To'g'ri  berilgan  savol  o’quvchilarni 

o'ylashga, fikr yuritishga, xulosa chiqarishga undaydi. 

Masalan,  „Oltin  tarvuz"  ertagini  hikoya  qilib  bergach,  quyidagi  savollarni 

berish mumkin: “Bu ertakda nima haqida hikoya qilinadi? Sizga bu ertakda kim 

nimasi bilan yoqdi? Laylakni davolagan chol haqida nima deyish mumkin? Boy 

haqida-chi?  Boy  laylakning  oyog'ini  sindirib  to'g'ri  ish  qildimi?  Nima  uchun 

kambag'al  cholning  polizida  oltin  tarvuz  unib  chiqdi?  Boyning  polizida-chi? 

Boyni laylak qanday jazoladi? Nima uchun laylak boyni jazoladi?

 

Bunday savollar o’quvchilar asar mazmunini qanday tushunib olganliklarini 



va  asar  qahramonlariga  nisbatan  munosabatlari  qanday  ekanligini  aniqlashga 

yordam  beradi.  Badiiy  asarni  to'g'ri  tahlil  qilish  badiiy  nutqning  qimmatini 

oshiradi,  o’quvchilarni  mustaqil  hikoya  qilishga  tayyorlaydi.  O'rta  sinfda  ham 

xuddi  kichik  sinfdagidek  o’quvchilar  lug'atini  boyitish  bo'yicha  ishlar  olib 

boriladi,  mashg'ulotda  o'zlashtirilgan  yangi  so'zlarni  mustahkamlash  ustida  ish 

olib boriladi. 

 

 



                                                                         47 


Yüklə 394,4 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin