Pedagogning nutq texnikasi va notiqlik madaniyati


O‘qituvchining notiqlik madaniyati



Yüklə 158,56 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə3/5
tarix28.02.2023
ölçüsü158,56 Kb.
#85978
1   2   3   4   5
ScdnALS6jnV0GnsIQGKrvWFUVkGh0roR9mUW7unn

2.O‘qituvchining notiqlik madaniyati. O‘z fikrini nutq sharoitiga mos 
ravishda turli sharoitlarda bayon eta olish vositalarini, ma’noni turli shakllarda bera 
olish yo‘llarini, badiiy, ilmiy, ijtimoiy asarlarni o‘rganib, ular haqidagi fikr-
mulohazani, shaxsiy munosabatni og‘zaki va yozma shakllarda to‘g‘ri bayon eta 
olish madaniyatini ifodalaydi. 
O‘qituvchi nutqining kommunikativ sifatlari: 
Nutqning to‘g‘riligi nutq madaniyati haqidagi ta’limotning markaziy 
masalasidir. Madaniy nutqning boshqa barcha kommunikativ sifatlari ayni shu 
to‘g‘rilik mavjud bo‘lgandagina yuzaga keladi. Zotan, to‘g‘ri bo‘lmagan nutqning 
aniq yoki mantiqiyligi, ifodaliligi yoki boyligi haqida gapirish mumkin emas.
Nutqning aniqligi. Kishilar o‘rtasidagi muloqotni ta’minlay oladigan nutq 
to‘g‘ri bo‘lish bilan birga aniqlik sifatiga ham ega bo‘lishi shart. Agar nutq aniq 
bo‘lmasa, so‘zlovchi yetkazdirmoqchi bo‘lgan muayyan fikr tinglovchi tomonidan 
to‘lasicha va aynan anglanishi mahol. U holda fikr chala yoki yanglish tushunilishi 
mumkin. 
Nutqning mantiqiyligi. Mantiqiylik nutqning tinglovchi tomonidan to‘g‘ri va 
to‘liq anglanilishi uchun zaruriy bo‘lgan sifatlardan biridir. Mantiqiylikdan 
mahrum bo‘lgan biron-bir nutq kishilar o‘rtasidagi tayinli aloqani ta’minlay 
olmaydi. Nutqning mantiqiyligini to‘g‘rilik va aniqlik sifatlaridan ajralgan holda 
ham tasavvur etib bo‘lmaydi.
Nutqning sofligi. Har qanday narsaga baho berilganda, avvalo, uning asligi, 
boshqa keraksiz unsurlardan xoliligi, o‘z mohiyatiga muvofiq toza tarkibga egaligi 
kabi me’yorlardan kelib chiqadi. Soflik sifati nutqni shunday baholash 


me’yorlaridan hisoblanadi. Aytish lozimki, nutqning bu kommunikativ sifati 
adabiy til va nutq Bilan jamiyat munosabatida namoyon bo‘ladi. Shunga ko‘ra 
nutqning sofligi nutqning adabiy til me’yorlariga va jamiyatdagi ma’naviy – axloq 
qoidalariga yot bo‘lgan unsurlardan xolililigi bilan belgilanuvchi kommunikativ 
sifat tarzida baholash mumkin. Aytish joizki, kishi nutqining sofligi uning 
ma’naviy-ma’rifiy, 
lisoniy-madaniy 
saviyasini 
namoyon 
etadigan 
ko‘rsatkichlardan biridir. 
Nutqning boyligi. Nutqning boy yoki kambag‘alligi unda tilning bir-biridan faq 
qiladigan unsurlaridan qay darajada foydalanilganlik bilan belgilanadi. Ayni bir til 
unsuri nutqda qanchalik kam takrorlangan bo‘lsa, bu nutqning boylik darajasi 
shunchalik yuqori bo‘ladi yoki, aksincha, muayyan til unsurining takrori ko‘p 
bo‘lgan nutq kambag‘al nutq hisoblanadi va uning ta’siri ham shunga yarasha 
bo‘ladi. 
Nutqning ifodaliligi. Nutqning bu sifati ba’zan ta’sirchanlik tarzida ham talqin 
etiladi. Ammo ta’sirchanlik keng qamrovli tushuncha bo‘lib, u yaxlit yaxshi nutqqa 
xosdir. Tilda ifodalilikni yuzaga keltirishga xizmat qiladigan imkoniyatlar juda 
ko‘p va xilma-xil. Bunday imkoniyat hech bir istisnosiz tilning barcha sathlarida 
mavjud. Tilning tovush qurilishi, so‘z xazinasi, morfologik shakllari, sintaktik 
birliklari, intonatsiya, uslub kabilarning har biri nutq ifodaliligining bitmas-
tuganmas manbalaridir.
O‘quvchilar tushuna oladigan tilda gapirish, ularni ishontira olish o‘qituvchi 
oldiga qo‘yiladigan asosiy shartlardan biri hisoblanadi. Buning uchun esa, 
o‘qituvchida yuqorida aytilganidek, mavzuni yaxshi bilishdan tashqari, uni bayon 
etishning aniq belgilangan rejasi bo‘lishi kerak. Nutqdagi fikrlarni birinchi va 
ikkinchi darajali tarzda tuzib, ularni o‘zaro bog‘lab, o‘quvchilarni avvalo nutq 
rejasi bilan tanishtirib, so‘zni boshlash lozim. Vaqtni hisobga olish, notiqlik 
fazilatlaridan biridir. Chunki so‘zlash muddati oldin e’lon qilinib, shunga rioya 
qilinsa, agar iloji bo‘lsa, sal oldinroq tugatilsa, o‘quvchilar zerikishmaydi. 
Mukammal notiqlik san’atiga ega bo‘lish - o‘qituvchilar uchun ulkan mehnat 
talab qiladigan murakkab jarayondir. Nutqning o‘tkirligi, yorqinligi va originalligi 


tinglovchi va o‘quvchilarda his-tuyg‘u va qiziqish uyg‘otishi, uning e’tiborini 
qaratishi, aytilayotgan narsaning mazmunini yaxshilab yetkazish uchun zarurdir. 
Demak, nutq aniq va ravon bo‘lishi, grammatik jihatdan to‘g‘ri tuzilgan bo‘lishi, 
adabiy talaffuz qoidalariga bo‘ysunishi, boshlanishidan oxirigacha izchil bayon 
qilinishi lozim. Ana shunday nutq asosida o‘rganilayotgan bilim o‘quvchi 
xotirasida uzoq vaqt saqlanib qoladi. Shunday nutq madaniy nutq talablariga javob 
beradi. Buning uchun o‘qituvchilardan tinimsiz izlanish va o‘z ustida ishlash, 
filologik bilim va muttasil nutqiy mashq qilish talab qilinadi. 
O‘qituvchilarning pedagogik faoliyatidagi og‘zaki nutqi monologik va dialogik 
shaklda bo‘ladi. Monologik nutqning keng tarqalgan shakllari hikoya, maktab 
ma’ruzasi, sharhlash kabilardir. Dialogik nutq turlari suhbat, savol - javob shaklida 
bo‘ladi. Polilogik nutq deganda ko‘pchilikning suhbati nazarda turiladi. Bahs-
munozara darslarida polilogik nutq jarayoni ro‘y beradi.

Yüklə 158,56 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin